BBC Cymru Fyw

Rhyddhau dogfennau cudd Thatcher am fformiwla ariannu'r DU

James Williams
Gohebydd Seneddol BBC Cymru

Published

Mae dogfennau cabinet o'r 1980au sydd newydd gael eu rhyddhau yn datgelu bod y Prif Weinidog, Margaret Thatcher, wedi galw am adolygiad cudd o sut oedd gwledydd y Deyrnas Unedig yn cael eu hariannu.

Roedd honiadau bod gwariant yn rhy uchel yn yr Alban, tra bod gweinidogion blaenllaw o'r farn bod y gyfran o arian yn "annheg i Loegr a Chymru".

Roedd yna gynllun ehangach gan y llywodraeth Geidwadol 30 mlynedd yn ôl i dorri gwariant cyhoeddus ond cafodd Mrs Thatcher ei rhybuddio o natur "sensitif" yr adolygiad.

Canolbwynt y gwaith oedd y 'Fformiwla Barnett' sy'n cyfrifo sut mae arian cyhoeddus yn cael ei rannu i wledydd y Deyrnas Unedig.

Mewn nodyn cafodd ei ysgrifennu i'r prif weinidog ar y pryd gan swyddog o'r Trysorlys, Syr Brian Unwin, fe awgrymodd nad oedd y drefn yn deg i bawb.

Dywedodd bod y fformiwla - sydd wedi ei seilio ar boblogaeth yn hytrach na'r angen - yn "gor-ddarparu ar gyfer yr Alban; ac yn gor-ddarparu ychydig i Ogledd Iwerddon ond dim i Gymru."

Cyfarfod i drafod

Mae'r fformiwla wedi cael ei henwi ar ôl y gŵr a greodd y system, y cyn-weinidog Llafur, Joel Barnett.

Ym 1986, fe gadeiriodd Mrs Thatcher gyfarfod a fu'n trafod y system ariannu.

Yn dilyn y cyfarfod hwnnw, fe ysgrifennodd ei hysgrifennydd preifat, Nigel Wicks: "Galwodd y prif weinidog am adolygiad preifat brys o'r ffigyrau gwariant cyhoeddus yng Nghymru, Yr Alban, Gogledd Iwerddon a Lloegr."

Ar y pryd, gwariant y pen yng ngwledydd y DU oedd: £1,632 yn Lloegr, £1,861 yng Nghymru, £2,058 yn yr Alban, a £2,461 yng Ngogledd Iwerddon.

image captionRoedd cadw Fformiwla Barnett yn un o addewidion David Cameron i'r Alban yn ystod y refferendwm yn 2014

Mewn sylw yn ei llawysgrifen ei hun ar y fformiwla, fe ddywedodd y prif weinidog: "Dyma ddarpariaeth bloc - awtomatig a heb graffu".

Er gwaethaf i Margaret Thatcher alw am adolygiad, mae'r fformiwla yn parhau hyd at heddiw.

Fe wnaeth David Cameron addo y byddai'n parhau yn ystod ymgyrch refferendwm annibyniaeth yr Alban yn 2014.

'Llawr cyllido' newydd

Er mwyn ceisio sicrhau na fyddai gwariant yng Nghymru yn crebachu'n ormodol o gymharu â gwledydd eraill y Deyrnas Unedig, fe gyhoeddodd y canghellor George Osborne 'lawr' cyllido newydd i Gymru yn Natganiad yr Hydref eleni.

Mae hynny'n golygu na fydd gwariant cyhoeddus yng Nghymru yn cwympo'n is na 115% o'r hyn sydd yn cael ei wario yn Lloegr.

Cafodd y cyhoeddiad groeso llugoer gan brif weinidog Cymru, Carwyn Jones, wrth iddo fynnu nad oedd y 'llawr' yn mynd i'r afael â phroblemau hanesyddol Fformiwla Barnett.

"Byddai sicrwydd yn cael ei roi drwy gael gwared â fformiwla Barnett, sydd erbyn hyn yn warthus," meddai Mr Jones.

"Dyw e ddim yn gwarantu faint o arian fydd ar gael yn y dyfodol - os yw'r arian i Loegr yn mynd lawr bydd arian i Gymru'n mynd lawr hefyd."

Tri degawd ers y galw am adolygiad o'r fformiwla, mae'r dadlau yn parhau.