Gobaith i ehangu prosiect niwtraleiddio asid mewn afon

Doethie
Image caption Mae'r gronynnau calch yn helpu i niwtraleiddio'r asid yn yr afon

Fe ddylai cynllun sy'n mynd i'r afael â lefelau uchel o ddŵr asid mewn afon yn Sir Gaerfyrddin gael ei gymeradwyo ar draws Cymru, medd asiantaeth afonydd.

Mae Ymddiriedolaeth Afonydd Sir Gaerfyrddin yn poeni na fydd y corff sy'n gyfrifol am yr amgylchedd yn caniatáu iddyn nhw ymestyn eu prosiect calchu.

Maen nhw'n honni ei fod wedi cael effaith ddramatig, gan drawsnewid dalgylch oedd yn methu safonau Ewropeaidd ynglŷn ag ansawdd dwr a niferoedd bywyd gwyllt.

Yn ôl Cyfoeth Naturiol Cymru (CNC) eu ffocws nhw yw ceisio stopio llygredd rhag cyrraedd afonydd yn y lle cynta'.

Gydag arian nawdd Dŵr Cymru, mae'r Ymddiriedolaeth wedi bod yn dosbarthu tywod carreg galch i'r afon Doethïe yn nyffryn Tywi ers 2010.

Tywod yn helpu

Mae'r tywod alcalinaidd yn helpu niwtraleiddio lefel asid y dŵr, sy'n cael ei achosi'n rhannol gan lygredd yn yr atmosffer sy'n cael ei olchi i'r afon pan mae'n glawio.

Mae'r ardal yn bwysig gan fod pysgod fel eog a sewin yn silio yno.

Nid oes modd chwarae darnau sain a fideo ar eich dyfais
Gohebydd Amgylchedd BBC Cymru, Steffan Messenger sy'n egluro sefyllfa'r afon

"Yn bersonol, dwi wedi cymryd darlleniad mewn nant ar dop y dalgylch oedd yr un mor asidig â finegr," meddai Caroline Orr, Swyddog Prosiect Ymddiriedolaeth Afonydd Sir Gaerfyrddin.

"Ro'dd hynny uwchben yr ardal lle ry'n ni'n calchu - mae'n anodd dychmygu sut allai unrhyw beth fyw yn y dŵr hwnnw."

"Mae'r prosiect yma yn wych ac mor, mor syml. Ry'n ni'n monitro'r sefyllfa'n drylwyr a heb weld unrhyw beth heblaw am welliannau yn niferoedd y pysgod a'r pryfed y maen nhw'n eu bwyta, yn ogystal â physgod ag ansawdd dŵr yn gyffredinol."

Cyn i'r prosiect ddechrau roedd y dalgylch yn methu a chyrraedd safonau Cyfarwyddyd Fframwaith Ddŵr yr Undeb Ewropeaidd ond erbyn hyn mae ganddo "Safon Ecolegol Dda".

Mae un o bob pump o afonydd Cymru ac un o bob tri o'n llynnoedd yn debygol o ddiodde' effeithiau asideiddio, yn ôl asesiad risg gan Gyfoeth Naturiol Cymru.

Mae'r mwyafrif wedi'u lleoli yn ucheldiroedd canolbarth a gorllewin Cymru, lle mae Afonydd Cymru - y corff sy'n cynrychioli Ymddiriedolaethau Afonydd unigol, yn honni bod coetiroedd coniffer hanesyddol yn gwaethygu'r broblem.

Image caption Profi'r afon am asid

Wedi'u plannu'n agos at ei gilydd, mae'r coed yn "arbennig o dda am sugno llygredd aer gan arwain at fwy o ddŵr asid yn cael ei olchi i'r afonydd", yn ôl Frank Jones o Afonydd Cymru.

"Ry' ni bendant angen mesurau i fynd i'r afael â'r effeithiau yma a drwy'r prosiect yma ry'n ni wedi dangos yr hyn sy'n bosib."

"Be hoffe ni weld nawr yw bod y cynllun yma yn cael ei ymestyn i afonydd eraill sydd wedi'u heffeithio yng Nghymru."

Ond yn ôl Mr Jones, er bod yr Ymddiriedolaeth wedi cael cefnogaeth gan swyddogion lleol CNC, maen nhw'n poeni na fydd y "bobl sy'n llunio polisïau" yn cefnogi estyniad i'r prosiect.

Corff yn 'hapus iawn'

Yn ôl Martyn Evans, Pennaeth Ecosystemau a Chynllunio CNC mae'r corff yn "hapus iawn, iawn" a'r gwaith y mae Ymddiriedolaeth Afonydd Sir Gaerfyrddin wedi'i wneud.

Ond mae'n dadlau ei bod hi'n bwysig ystyried ffyrdd gwahanol o daclo'r broblem.

"Dy'n ni ddim yn gweld fod dosbarthu calch yn fesur tymor hir. Ein hamcan ni fel CNC yw cynnal mesuron mwy tymor hir a mwy cynaliadwy," meddai.

Yn ucheldiroedd Cymru fe ddywedodd Mr Vaughan fod CNC wedi buddsoddi'n sylweddol wrth geisio newid y ffordd y mae dŵr yn llifo oddi ar goetiroedd er mwyn taclo asideiddio afonydd.

"Yn ei fan ac yn ei le, lle mae'r sefyllfa'n arbennig o ddifrifol mae gwerth mewn calchu ond nid yn gyffredinol," meddai.

"Ond ry'n ni'n agored i gynnal sgwrs am hynny."