Cynnydd treth 900% yn peryglu ynni hydro cymunedol

Afon

Mae'r sector ynni cymunedol yn rhybuddio bod dyfodol sawl cynllun hydro yng Nghymru yn y fantol yn dilyn cynnydd sylweddol yn eu trethi busnes.

Bydd rhai yn gweld cynnydd yn eu taliadau o hyd at 900% yn dilyn ailasesiad diweddar.

Mae'n golygu bod bron i holl elw'r cynlluniau yn cael eu pasio i awdurdodau lleol, gyda rhai bellach yn gwneud colled o ganlyniad.

Mae Llywodraeth Cymru yn dweud eu bod nhw'n ymwybodol o'r sefyllfa, a'u bod yn ystyried cynnig cymorth penodol.

Ond cyhuddo gweinidogion o laesu dwylo mae Sefydliad Pŵer Hydro Prydain, gydag Ynni Cymunedol Cymru yn dweud bod y sefyllfa'n "lladd" prosiectau sydd wedi eu sefydlu i wella'u hardaloedd lleol.

Pam bod cynlluniau cymunedol yn dioddef?

Mae prosiectau ynni cymunedol yn aml yn fusnesau bychain sy'n cael eu rhedeg gan wirfoddolwyr, â'r nod o gynhyrchu incwm ar gyfer eu cymunedau.

Mae gweinidogion wedi'u hannog nhw fel rhan o strategaeth i hybu twf yn yr economi werdd yng Nghymru.

Nid oes modd chwarae darnau sain a fideo ar eich dyfais
Keith Jones yn esbonio sut mae cynllun hydro Bethesda yn gweithio

Ond mae "ffaeledd" yn y ffordd y mae cyfraddau busnes, trethi sy'n cael eu talu i gynghorau lleol, yn cael eu cyfrif yn golygu bod prosiectau ynni hydro yn benodol wedi wynebu her sylweddol yn ddiweddar.

Yn wahanol i'r mwyafrif o fusnesau eraill, mae'r peirianwaith sy'n cael ei ddefnyddio i gynhyrchu trydan yn cael ei gynnwys wrth brisio faint o dreth busnes ddylen nhw fod yn talu.

Does dim ystyriaeth chwaith mai gwirfoddolwyr sy'n rhedeg y busnesau yma yn fwy aml na pheidio chwaith.

Yn y cyfamser, ni all gynlluniau hydro gynyddu faint o arian y maen nhw'n ei gynhyrchu mewn ymateb i'r newidiadau treth, oherwydd eu bod yn derbyn pris penodol am drydan fel rhan o fecanwaith o gymorthdaliadau gan Lywodraeth y DU.

Beth yw'r effaith ar gynlluniau hydro?

Mae Gwynedd yn benodol wedi bod yn ganolfan ar gyfer prosiectau hydro cymunedol, gyda sawl un wedi dechrau yn ystod y blynyddoedd diwetha' a mwy ar droed.

Dywedodd Cyfarwyddwr Ynni Cymunedol Cymru, Keith Jones, eu bod wedi gweld cynnydd o 300% yn eu trethi busnes ar gyfartaledd.

"Doedd neb wedi rhagweld hyn, doedden ni ddim hyd yn oed wedi nodi'r peth fel risg ar y cynllun busnes - y byddan nhw'n defnyddio mesur mor ddiffygiol o gael mwy o arian allan ohonon ni.

"Y siom fwya' yw bod y prosiectau yma wedi'u sefydlu er mwyn gwella cymunedau, a'u gwneud nhw'n fwy cynaliadwy - ac mae hyn yn eu lladd nhw."

Nid oes modd chwarae darnau sain a fideo ar eich dyfais
Mae cynnydd trethi hydro yn 'anhygoel' meddai Keith Jones o Ynni Cymunedol Cymru

Dywedodd Mr Jones bod Llywodraeth Yr Alban wedi cynnig na fydd rhaid i brosiectau ynni cymunedol dalu mwy o dreth busnes, tra bod Lloegr wedi gosod uchafswm ar y cynnydd o £600.

"Yng Nghymru, heblaw am gynllun 'Rhyddhad ar drethu busnes bach' does 'na ddim byd ar gyfer y cynlluniau canolig neu fwy o faint yma," meddai.

Faint yw'r cynnydd mewn trethi?

Mae cynllun hydro Ynni Anafon yn Abergwyngregyn wedi gweld ei dreth busnes misol yn cynyddu o tua £900 i dros £2,000 o ganlyniad i'r ailasesiad.

Fe gymrodd hi bum mlynedd i sefydlu'r prosiect, all gynhyrchu rhwng £20,000 a £40,000 y flwyddyn ar gyfer prosiectau lleol.

Mae elusen wedi ei ffurfio fel bod grwpiau ac unigolion yn gallu gwneud cais am grantiau, ond mae'r cynnydd mewn trethi yn golygu y bydd llawer llai o arian i'w ddosbarthu na'r disgwyl.

Image caption Mae cynllun hydro ym Methesda yn pryderu na fyddan nhw'n gwneud unrhyw elw

Mae'r hydro cymunedol ym Methesda gerllaw yn rhagweld y byddan nhw'n gwneud colled o ganlyniad i'r newidiadau, gyda dim arian o gwbl ar gyfer prosiectau lleol.

"Mae'n rhwystredig ofnadwy a dwi'n grac iawn am y peth," meddai Gavin Gatehouse o gynllun Abergwyngregyn.

"Y'n ni'n gweld rhan helaeth o'n helw ni yn mynd i wneud yn iawn am doriadau i gynghorau lleol.

Ac nid dyna pam y gwnaethon ni dreulio gymaint o amser ac egni yn adeiladu'r peth 'ma!"

Pwy sy'n gosod trethi busnes?

Mae cyfraddau busnes yng Nghymru a Lloegr yn cael eu pennu gan gorff annibynnol - y Valuation Office Agency.

Ond Llywodraeth Cymru sy'n gyfrifol am sut y maen nhw'n cael eu casglu a'r mesurau sy'n cael eu cyflwyno i helpu busnesau dalu eu ffordd.

Mae Sefydliad Pŵer Hydro Prydain wedi ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Cyllid Mark Drakeford i ofyn am gymorth.

Image caption Dywedodd Simon Hamlyn bod y sefyllfa yn un y dylai Llywodraeth Cymru "ddelio ag e ar frys"

Disgrifiodd eu prif weithredwr, Simon Hamlyn, y sefyllfa fel un "hurt" a rhywbeth y dylai Llywodraeth Cymru "ddelio ag e ar frys".

"Fe wnes i 'sgrifennu atyn nhw yn dweud eu bod nhw'n llaesu dwylo... A hynny fel llywodraeth gyfrifol sydd ag agenda gwyrdd," meddai.

"Mae prosiectau ynni cymunedol wir yn diodde' a cyn hir bydd y busnesau yma'n dweud y gallwn ni ddim parhau a dyna'r peth diwetha' y'n ni am ei weld."

Beth mae'r llywodraeth yn ei ddweud?

Image caption Dywedodd yr Ysgrifennydd Cyllid Mark Drakeford bod mwy o arian yn cael ei ddarparu

Dywedodd Llywodraeth Cymru bod mesurau'n bodoli i helpu busnesau bach, ac yn ôl yr Ysgrifennydd Cyllid Mark Drakeford mae "dros £210m yn cael ei ddarparu rhwng 2017-18".

"Mae'r cynlluniau yma'n agored i unrhyw fusnes sy'n deilwng, gan gynnwys prosiectau ynni cymunedol," meddai.

Ychwanegodd ei fod yn ymwybodol o'r hyn yr oedd pobl yn y sector hydro yn ei ddweud a bod swyddogion wrthi'n ystyried effeithiau'r ailasesiad diweddar.

"Ry'n ni'n mynd i greu cynllun 'rhyddhad ar drethu busnes' newydd ar gyfer 2018," meddai.

"Dwi'n hapus, fel rhan o hyn, i ystyried yr achos dros gynnig cymorth penodol ar gyfer prosiectau penodol, gan gynnwys cynlluniau hydro cymunedol.

"Bydd hyn hefyd yn cynnwys asesiad o'r sefyllfa yn Yr Alban."

Pynciau Cysylltiedig

Straeon perthnasol