Pam fod y term 'principality' yn codi gwrychyn?

Yr Arglwydd Dafydd Elis-Thomas
Image caption Yr Arglwydd Dafydd Elis-Thomas, sydd wedi ei feirniadu am alw Cymru yn 'dywysogaeth'

Mae yna ymateb wedi bod ar gyfryngau cymdeithasol yn beirniadu'r Arglwydd Dafydd Elis-Thomas wedi iddo ddweud ei fod yn bwriadu hyrwyddo Cymru fel "tywysogaeth o fewn y Deyrnas Unedig".

Yr hanesydd Dr Elin Jones sy'n egluro cefndir y term dadleuol "tywysogaeth", neu "principality" fel mae'n fwy cyfarwydd yn Saesneg, ac yn dweud ei fod yn perthyn i 500 mlynedd yn ôl, nid heddiw, ac yn cael ei weld fel sarhad gan rai.


Pa dywysogaeth?

Mae'n rhyfedd fel y mae rhai cysyniadau a geiriau yn colli eu perthnasedd gydag amser. Yn 2018 y byddwn yn dathlu canmlwyddiant rhyddfreinio pob dyn a rhai menywod hefyd. Rhyfedd nawr yw darllen y dadleuon yn erbyn rhoi'r bleidlais i bawb!

Rhyfedd hefyd heddiw yw gweld disgrifio Cymru fel "tywysogaeth".

Mae'r term yn adlais o'r hen amser pan oedd tywysogion Cymreig yn rheoli Cymru. Dyna oedd 'Oes y Tywysogion' ac fe ddaeth i ben yn ymarferol yn 1282.

Er bod mab hynaf brenin a brenhines Lloegr wedi mabwysiadu'r teitl 'Tywysog Cymru', dyma un o nifer o deitlau anrhydeddus sydd gan aelodau'r teulu brenhinol, teitlau sy'n perthyn i oes a fu - oes ffiwdaliaeth, cestyll, marchogion - a thaeogion hefyd.

Image caption Dr Elin Jones

Fe geisiodd y brenin Harri VII, gafodd ei eni ym Mhenfro, roi rhyw fath o rym gweinyddol i'r teitl wrth benodi ei fab hynaf, Arthur, i lywyddu Cyngor Cymru a'r Mers.

Ond bu farw Arthur yn ifanc, ac roedd rhaglen wahanol iawn gan ei frawd ieuengaf, sef Harri VIII, pan etifeddodd ef y goron. Unodd Cymru gyda Lloegr trwy ddeddfau 1536 a 1542, a diflannodd y dywysogaeth fel entiti. Un wlad oedd Cymru a Lloegr bellach, a Lloegr oedd y wlad honno.

Yn ystod y ganrif ddiwethaf, mae'r berthynas rhwng gwahanol wledydd Prydain wedi newid yn sylweddol. Sefydlwyd y Swyddfa Gymreig yn 1964, a daeth datganoli yn 1998.

Yr arfer bellach yw i ddisgrifio Cymru fel 'gwlad', a dyna gyngor cyrff rhyngwladol megis yr International Organisation for Standardisation.

Yn y cyd-destun hwn, mae rhai yn gweld unrhyw gyfeiriad at Gymru fel "tywysogaeth" yn sarhad ar Gymru gyfoes, ddatganoledig.

Image caption Cerflun o Lywelyn ap Gruffydd, tywysog olaf Cymru, yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd

Mae rhai cyhoeddiadau, fel y llyfrau hynny sy'n ymdrin â theitlau'r bonedd, yn dal i gyfeirio at Gymru fel tywysogaeth, ond naws hen ffasiwn iawn sydd iddynt heddiw.

Naws hen ffasiwn sydd i'r term "tywysogaeth" hefyd hyd yn oed yng nghyd-destun twristiaeth.

Oni ddylem ni dynnu sylw ymwelwyr o bell - a rhai Cymry sy'n byw yma - at ogoniannau'n diwylliant, ein traddodiadau Cymreig megis y Plygain a'r Eisteddfod, rhyfeddod parhad ein hiaith a harddwch ein tirwedd?

Oni ddylem ni fod yn dathlu y Gymru sydd ohoni yn hytrach na'r Gymru ddaeth i ben dros 500 o flynyddoedd yn ôl?