Cymru... 'coloni' Lloegr?

Mewn cyfres arbennig gan BBC Cymru mae'r Athro Martin Johnes o Brifysgol Abertawe yn trafod hunaniaeth Gymreig, a'r syniad bod Cymru'n wladfa neu drefedigaeth ('colony') i Loegr.

Bydd dwy raglen o'r enw Wales: England's Colony? yn cael eu darlledu ar BBC Two Wales am 21.00 ar nos Lun, Mawrth 11 a Mawrth 18.

Mae'r gyfres yn ystyried sefyllfa bresennol Cymru ac yn gobeithio ennyn trafodaeth am beth yw dyfodol y genedl. Rhoddodd Martin Johnes ragflas o'r rhaglenni i Cymru Fyw.


Beth yw Cymreictod?

"Mae'n gymhleth," meddai Martin Johnes, "ond dwi'n meddwl mai beth sy'n bwysig ynglŷn â Chymreictod ydi ei fod yn golygu pethe gwahanol i wahanol bobl.

"Mae Cymreictod yn sbectrwm. I rai mae'n bopeth, ond i eraill yn ddim byd o gwbl. Ond be sy'n newid drwy hanes yw ble mae'r pwyslais.

"I rai mae'n dod mas yn y pêl-droed neu Ddydd Gŵyl Dewi ac ma' fe'n eithaf emosiynol, ond ddim yn ganolog i'r ffordd maen nhw'n gweld y byd mewn ffordd gwleidyddol. I bobl eraill mae jest yn rywle lle maen nhw'n dod - fel dod o Lerpwl neu Llundain, 'lle' yw e, dim hunaniaeth.

"Beth sydd wedi digwydd ers y 1960au ydy bod mwy o bobl wedi mynd i ochr y sbectrwm lle mae'n rhywbeth gwleidyddol.

"Mae yn fwy gwir wrth drafod pobl sy'n siarad Cymraeg - dwi'n gwybod ei fod ddim yn rhywbeth ffasiynol i ddweud, ond dwi'n credu bod linc rhwng rhyw fath o Gymreictod gwleidyddol a siarad Cymraeg.

"Dyw e ddim yn rhywbeth sydd wastad yn wir, mae yna rai pobl sydd yn siarad Cymraeg ac yn gweld eu hunain fel rhan o Brydain, dros Brexit, ac efallai yn erbyn mewnfudo i'r wlad. Dyw e ddim yn rhywbeth clir, ond ar y cyfan mae pobl sy'n siarad Cymraeg yn gweld Cymru fel rhywbeth gwleidyddol."

Ydy Cymru yn 'goloni'?

Mae Martin Johnes hefyd wedi ysgrifennu llyfr o'r un enw â'r gyfres 'Wales: England's Colony?' a dywed fod marc cwestiwn yn y teitl am fod yr ateb yn newid dros amser.

"Yn y canol oesoedd roedd military conquest yng Nghymru, roedd cyfreithau apartheid yma, doedd dim hawl i'r Cymry fyw yn y trefi na chario arfau - apartheid oedd e," meddai.

"Mae'n anodd disgrifio Cymru cyn y deddfau uno fel unrhyw beth ond coloni.

"Ond yn yr oes fodern mae Cymru yn ddemocratiaeth, ac mae pobl wedi dewis bod yn rhan o Brydain, ac mae lot ohonyn nhw yn eithaf balch o fod yn rhan o Brydain.

"Yn y 19eg Ganrif roedd Cymru ar ei hennill o fod yn rhan o'r Ymerodraeth Brydeinig a'r cyfleoedd economaidd wnaeth hynny gynnig.

"Yn yr 20fed ganrif roedd Cymru yn ddemocratiaeth lawn, gyda'r bleidlais ar gael i bob oedolyn - a doedd dim i awgrymu bod dim ond lleiafrif o'r boblogaeth eisiau torri'n rhydd o'r Deyrnas Unedig.

Llyfr Martin Johnes Image copyright Parthian
Image caption Mae'r hanesydd Martin Johnes yn trafod y pwnc yn ei lyfr o'r un enw

"O ystyried hawliau democrataidd Cymru, a'r dewisiadau y gwnaeth pobl wrth bleidleisio, mae'n anodd disgrifio'r Gymru fodern fel coloni.

"Roedd gan Gymru'r rhyddid nad oedd gan lefydd fel Iwerddon ac India ddim.

"Dydi o ddim y term iawn, ac yn bwysicach na dim, mae'n cymryd ein sylw i ffwrdd o'r rhyddid a'r dewisiadau sydd ganddom ni.

"Mae'n creu'r syniad yma ein bod yn sownd, a heb bŵer, a'n bod yn gallu beio rhywun arall am ein problemau.

"Fel cenedl mae angen i ni gymryd cyfrifoldeb dros ein sefyllfa ein hunain. Os ydyn ni eisiau bod yn annibynnol mae'r opsiwn yna i ni.

"Mae meddwl am ein hunain fel coloni jest yn ein dal yn ôl, achos da ni'n anghofio am y pŵer a'r dewisiadau sydd ar gael i ni."

Y cysylltiad â Lloegr

"Does dim economi Cymreig mewn gwirionedd," meddai Martin Johnes.

"Mae busnes yng Nghymru, yn amlwg, ond mae ein strwythurau i gyd yn rhan o rywbeth mwy.

tryweryn
Image caption Martin yn sefyll ger Llyn Celyn, Meirionnydd. Un o'r mannau mwyaf arwyddocaol yn hanes diweddar Cymru.

"Ry'n ni'n gweld pa mor anodd yw hi nawr gyda Brexit i ddatod undeb sydd yn 40 mlynedd oed (yr Undeb Ewropeaidd).

"Mae'r undeb rhwng Cymru a Lloegr yn mynd nôl i 1536, ac mae economi'r ddwy wlad mor glwm, dwi ddim yn meddwl bod 'byd busnes' yng Nghymru i ddweud gwir. Mae busnes yng Nghymru yn amlwg, ond mae ein strwythurau i gyd yn rhan o rywbeth mwy."

Mae cymhariaethau yn aml yn cael eu gwneud rhwng Cymru a'r Alban, ond yn ôl Martin Johnes mae sefyllfa'r ddwy wlad yn wahanol iawn: "Mewn ffordd daeth Cymru yn rhan o Loegr, lle daeth Yr Alban a Lloegr at ei gilydd i ffurfio undeb. Mae'r strwythurau cyfreithiol, gweinyddol ac addysg yno'n hollol wahanol i ni," meddai.

Gwersi Brexit

"Mae lot ohonon ni'n dychmygu beth yw Cymru, ac ry'n ni'n dychmygu bod ni'n wlad wahanol â hunaniaeth gwahanol i Loegr - ni ishe credu hynny.

"Ond beth mae Brexit yn dangos i ni yw bod y ffordd ni'n gweld y byd a'r ffordd ni'n meddwl am bwy ydyn ni, mewn gwirionedd yn debyg iawn i Loegr i'r rhan fwyaf o bobl. Mae Brexit wedi bod fel wakeup call i bobl, ac wedi creu'r syniad bod Cymru mewn perygl - ond dwi'n credu bod hynny wastad wedi bod yn wir.

euro Image copyright Richard Baker
Image caption Pa effiath gaiff Brexit ar hunaniaeth a gwleidyddiaeth Cymru?

"Os edrychwn ni ar hanes Cymru beth sy'n sefyll mas, er bod o'n cliché yw geiriau Dafydd Iwan - 'Ry'n ni yma o hyd'. Mae hunaniaeth Cymru yn resiliant iawn, ac mae wedi parhau ym Mhrydain a dydi bod yn rhan o Brydain ddim yn fygythiad i Gymru.

"Os awn ni nôl i'r canol oesoedd, roedden ni'n cael ein gormesu. Ond ers y deddfau uno, does dim lot o ddiddordeb gan Loegr yng Nghymru. Does dim ymgyrch o ormesu wedi bod, a does dim unrhyw reswm pam fod aros yn rhan o Brydain wedi Brexit yn mynd i ladd Cymru - ry'n ni wedi bod yn rhan o Brydain ers canrifoedd."

Undeb 'Cymru a Lloegr'

Gyda trafodaethau Brexit Llywodraeth y DG yn dal heb eu datrys, beth allai'r dyfodol fod?

"Os fydd Alban annibynnol yn ailymuno â'r Undeb Ewropeaidd a bod dim cytundeb rhwng yr UE a gweddill Prydain, byddai rhaid cael ffin galed rhwng Lloegr a'r Alban," meddai Martin Johnes.

"Os byddai Prydain yn gadael yr UE gyda 'Brexit meddal' a chytundeb, fe fyddai'n lot haws cael Alban annibynnol.

"Byddai'r un peth yn wir am Gymru os bydd Prydain yn gadael yr UE heb gytundeb - bydd lot o ddicter a bydd yr economi yn ansefydlog, a bydd hwnna'n creu sefyllfa lle fydd mwy o sôn am annibyniaeth.

martin
Image caption Beth fydd rôl Downing Street yn llywio dyfodol Cymru?

"Ond byddai hefyd yn creu sefyllfa lle mae'n anoddach mewn gwirionedd i fod yn annibynnol.

"Sut fyddai ffin galed rhwng Cymru a Lloegr yn edrych? Yn Llanymynech er enghraifft mae'r ffin yn mynd drwy ganol pentre'!

"Yr holl broblemau sydd yn wynebu Brexit ar y funud yw'r un problemau fydd yn wynebu unrhyw ymgyrch am annibyniaeth i Gymru.

"Mae'r egwyddor yn swnio'n grêt, ond y manylion ymarferol yw e... ac mae rhaid meddwl trwyddyn nhw cyn cael unrhyw fath o refferendwm.

"Mae'n anodd edrych mewn i'r dyfodol pan 'da ni ddim yn gwybod sut bydd Brexit ei hun yn edrych, ond mae rhaid trafod y manylion neu does dim gobaith.

"Ond os fydd yr Alban yn gadael y Deyrnas Unedig, a Gogledd Iwerddon yn ymuno â'r Weriniaeth, wrth gwrs bydd lot mwy o bobl yn siarad am annibyniaeth, a bydd pobl yn dweud 'os mae e digon da i'r Alban, mae e digon da i ni.'"


Hefyd o ddiddordeb:

Pynciau Cysylltiedig