Bwydydd canoloesol y Cymry

Pizza, rogan josh, pasta, kebab... dyma rai o fwydydd mwyaf cyffredin y Cymry erbyn hyn.

Ydi, mae cinio Sul dal ar y fwydlen ond anaml mae bwydydd cwbl draddodiadol Gymreig yn cael eu gweini bellach.

Aeth Cymru Fyw i ymchwilio beth oedd ar ein bwydlenni a holi pa mor iachus oedd y bwydydd yna mewn gwirionedd.

Bwyd

Bara o risgl coed...?

Roedd pethau'n wahanol iawn ganrifoedd yn ôl. Bryd hynny roedd deiet trwch y boblogaeth yn syml iawn.

Nid oedd llysiau mor gyffredin â heddiw - rhaid cofio na ddaeth tatws yma tan ganol y 1500au a moron yn hwyrach na hynny hyd yn oed - ac roedd yr arfer o dyfu llysiau gartref yn beth prin. Nid oedd bara yn gyffredin 'chwaith oherwydd bod cynaeafau'n methu yn aml.

Roedd newyn yn taro'r wlad bob rhyw saith mlynedd ac ar adeg o brinder bwyd roedd y tlodion yn gwneud math o does neu fara bras drwy ddefnyddio mes, gwreiddiau rhedyn a rhisgl coed!

Yr unig ffrwythau ar gael oedd beth bynnag a dyfai'n wyllt.

At ei gilydd roedd y bobl yn dibynnu'n helaeth ar gig hallt, menyn, llaeth ac uwd. Roedd cig a physgod yn cael eu halltu er mwyn eu gwneud yn haws i'w storio am gyfnod hir.

Aderyn y bwn, gŵydd a phaun

Diolch i feirdd y cyfnod oedd yn ymweld â phlasdai a neuaddau cyfoethog mae gennym gofnod weddol fanwl o'r bwyd oedd yn cael ei fwyta yno, bwydydd fel 'adar mewn bara'.

Math o bastai oedd hwn ond bod y crystyn yn feddalach ac yn cynnwys llawer iawn o wyau. Tu mewn mae'n debyg byddai cig aderyn y bwn, creÿr glas, gŵydd neu ffesant.

Yr aderyn mwyaf a gâi ei weini oedd paun. Hefyd ar y fwydlen oedd elyrch a gylfinir wedi eu pluo a'u rhostio a'u bwyta gyda saws sinsir, mwstard a finegr.

Aderyn Paun Image copyright Wikipedia
Image caption Paun = blasus?

Un arfer gwahanol iawn i heddiw oedd rhoi siwgr ar gigoedd a llysiau a chymysgu bwydydd melys a sawrus yn yr un pryd bwyd.

Roedd siwgr gwyn yn cael ei brynu mewn lympiau mawr yn y Canol Oesoedd ac roedd cogyddion yn rwbio dau lwmp yn ei gilydd fel bod y siwgr yn syrthio'n un gawod o bowdwr ar ben y bwyd nes ei fod wedi ei guddio bron.

Felly doedd dim pwdin ffurfiol ar ôl bwyd. Roedd y pryd melys yn cael ei weini 'run pryd â phopeth arall!

Cadw cegin canoloesol

Un sy'n gweini gwleddoedd canoloesol yw Llŷr Serw ap Glyn o Lanrwst. Ef oedd y cogydd ar raglen deledu S4C Y Llys, pan aeth â chriw o bobl i fyw, am dair wythnos, fel yr oeddynt yn y 1500au.

Roedd Llŷr yn darparu bwyd bob dydd gan ddefnyddio technegau a chyfarpar canoloesol.

"Mae coginio canoloesol yn dipyn o waith! Mae'n dasg llawn amser i gadw'r tân i fynd!" meddai.

Y Llys Image copyright S4C
Image caption Llŷr oedd y cogydd ar raglen Y Llys a oedd yn ail-greu llys o 1525

"O ran bwyd y bobl gyffredin, digon hawdd fyddai ail-greu'r rhain mewn cegin fodern: mater o ferwi cyfuniad o lysiau (bresych a maip neu swêj gan amlaf) ychydig o gig (cig moch hallt fel arfer) a barlys neu geirch am ychydig oriau i wneud potage sef un o brif seigiau'r bobl gyffredin.

"Mae paratoi gwledd yn fwy o gamp, gan fod disgwyl rhostio seigiau mawr o gig, weithiau anifail cyfan megis mochyn neu hwyaden, gan eu haddurno'n gywrain.

"Roedd pwyslais mawr ar addurno bwyd, a'i wneud mor wacky â phosib, megis cyfuno pen mochyn gyda chorff gŵydd i wneud saig a edrychai fel rhywbeth allan o ffilm arswyd!"

Mewn rhai tai mawr roedd yn arferiad rhoi llwch aur (gold leaf) ar ben cwrs o fwyd melys er mwyn dangos eu cyfoeth.

Llŷr Serw ap Glyn
Image caption Mae Llŷr Serw ap Glyn bellach wedi hen arfer â choginio seigiau mawr o gig...

Yn ôl Llŷr Serw, "Rydym yn defnyddio sbeisys megis pupur, mwstard a turmeric heb ystyried eu bod ar un adeg wedi bod yn ddeunyddiau hynod o ddrud a phrin.

"Uchelwyr yn unig fyddai'n gallu fforddio sbeisys o wledydd eraill, a byddant wrth eu boddau'n arddangos eu cyfoeth i'w cyd-uchelwyr gan drefnu gwleddoedd ysblennydd.

"Yr unig broblem ydw i wedi ei chael o ran cael gafael ar gynhwysion ydi ceisio cael gafael ar baun ar gyfer gwledd!"

sbeisus

Deiet "isel iawn mewn fitaminau"

Ond er ei fod yn fwyd eithaf 'ecsotig' nid oedd deiet y cyfnod yn un iach iawn.

Yn ôl Iona Wyn Jones, deiategydd o Benygroes, Gwynedd, "Mae ymchwil ym maes maeth wedi dangos bod deietau sy'n cynnwys llawer o halen yn gallu arwain at bwysedd gwaed uchel a chanser y stumog. Hefyd byddai'r deiet canoloesol yn isel iawn mewn fitaminau a mwynau.

"Yn ogystal, byddai diffyg maetholion allweddol wedi bod yn gyffredin ac yn ystod cyfnodau o brinder bwyd eithafol fe fyddai wedi bod yn anodd bodloni gofynion protein ac ynni. Canlyniad hynny fyddai achosion o dwf stigedig (stunted growth) mewn plant yn ogystal â cholli pwysau.

"Er y byddai'r deietau wedi bodloni gofynion ynni a phrotein yn hawdd iawn roedd dibyniaeth drwm ar gig ac felly'n isel iawn mewn ffibr gan nad oedd llawer o ffrwythau, llysiau, ffa a bwydydd carbohydrad yn cael eu bwyta.

"Mae sôn am salad sy'n cael ei weini ond fe fyddai wedi bod yn llawer is na'r 400g y dydd a argymhellir i ni heddiw ar gyfer manteision iechyd hirdymor."

Felly efallai na ddylwn ni ddychwelyd at yr hen ffordd Gymreig o fyw (a bwyta) wedi'r cyfan!

Pynciau Cysylltiedig