Ohene yatinyutse kuvuga uko yafashwe ku nguvu afise imyaka irindwi gusa

Abana
Image caption Abana benshi barafatwa ku nguvu bagacecekeshwa

Yafashwe ku nguvu afise imyaka indwi, ariko agiye gufata ingingo y'ukuvuga amahano yamubayeko inyuma y'imyaka 67.

Uyu mumenyeshamakuru yigeze n'ukuba umushikiranganji wa leta ya Ghana, Elizabeth Ohene, asigura igituma afashe iyo ngingo. Uku ni ko avuga:

"Sinibaza ko niyumviriye ingaruka bishobora kugira igihe ku munsi wa gatatu w'indwi iheze nandika ingene nafashwe ku nguvu, mu kinyamakuru Daily Graphic nsanzwe nkorera, kandi gisomwa cane gusumba ibindi muri Ghana.

Mfise imyaka 74, ibi mvuga bikaba ari ivyanshikiye mu myaka 67 iheze.

Umwe mu bagenzi pfa mpfe banje yambajije igituma mpisemwo kwikurako umuzigo. Bambwira ko ivyambayeko bigoye gusoma.

None, nimba narashoboye kuvyigumizamwo mu kiringo c'imyaka 67, kubera iki mpisemwo kubivuga ubu? Kubera iki ntovyigumizamwo gushika gupfa kwanje?

Ivyambayeko

Kuva kera nagumye mbona ko ntegerezwa kuvuga ivyambayeko nizeye ko umwana w'umwigeme ahantu ntazi ashobora gukingirwa kugira ngo ivyambayeko ntibize bimubeko nawe.

Mu 1952, nari umwana ataco ninona w'imyaka indwi, nabana na nyokuru ku gatumba.

Umunsi umwe, umugabo umwe wo mu muryango yaba iruhande yacu yaramfashe ankwegera mu cumba ciwe atangura kunkuyakuya.

Nta majambo mfise nokoresha kugira ngo mvuge ivyambayeko.

Ico gihe, sinovuga ko nari nzi ivyo yari ahejeje kunkorera, sinari nzi ivyo ari vyo. Sinari nzi n'izina ry'igihimba c'umubiri nafashweko ku nguvu.

Ico nzi gusa ni uko yinjije intoke ziwe z'ibigatanya n'inzara zapfuye nabi mu gitsina canje!

Sinibuka ko hari ivyo yavuze, icangumyemwo gusa mu myaka 67 yose ni umunuko wiwe n'izo ntoki ziwe n'inzara zapfuye nabi.

Ubu ndatahura ico uyo mugabo yakoze ariko kimwe mu bimbabaza kikaba ari uko imico n'imigenzo vyacu bitanyemerera kuvuga neza ivyabaye, bigatuma nkoresha amajambo nka "gutesha icubahiro" na "ihohotera rifatiye ku gitsina".

Nyokuru niwe yagerageje kunsubiza itoto. Si nigeze ndamubwira ivyari vyambayeko. Bukeye mu gitondo ariko aranyoza, niho yabona amashira ariko ava mu gitsina canje, aca yibaza ko ari indwara.

Uwufise ububasha kw’isanamu Getty Images
Image caption Ohene avuga ko kuvuga ihohoterwa ryabaye benshi babitinya

Ntiyambajije nimba hari ico nabaye, yitayeho gusa kumvura. Kumbure ntiyashoboye kwibaza ko hari ikintu kibabaje coba cari cashikiye umwuzukuru wiwe yakunda cane.

Mfise imyaka 11 nasubiye kubona ayandi mahano. Nafashwe ku nguvu, ico gihe narababaye cane kandi yari wa mugabo nyene.

Sinovuga ko ivyanshikiye ubwa kabiri nabitahura gusumba ivya mbere, ariko ibi vyambereye umuzigo uremereye, nkabona ko vyari gutuma ngira ihahamuka.

Hagati aho, ndishimira ko ivyambayeko bitatumye ubuzima bwanje bupfa.

Narakuze ndashobora kugira ubuzima bwiza nk'umumenyeshamakuru, umwanditsi mbere ndaba n'umutegetsi.

Mfise imyaka 74, kandi n'igihe nopfa, uruhafu rwanje rwokwandikwako "umunezero w'ubuzima".

Mu yandi majambo, rwokwerekana ko nabayeho.

Hanyuma barambaza bati: "kubera iki ubu ariho ufashe ingingo y'ukuvuga ako kabi kabishe?

Ndemera cane rwose ko hari ingendo ibabaje y'ugufata nk'ibisanzwe ihohotera ry'abana mu mico n'imigenzo yacu. Cane cane, abana b'abigeme barakarirwa cane n'abagabo bakuze.

Ni ikintu tudashaka kwubahuka kuvuga.

Mu minsi iheze harabayeho utwigoro tw'ukugerageza kurwanya ako kabi, ariko cabaye igikorwa kitoroshe cahuye n'inzitizi.

Iyo hagize uwubahuka gushengeza ku gipolisi umuntu yafashe ku nguvu umwana, uyo muntu azoterwa ubwoba n'abategetsi, bakamutegeka guheba urubanza, bakamwumvisha ko ari "ikibazo gikwiye gutorerwa inyishu mu muryango".

Ugerageje kwihagararako ugasaba ko uwakoze ako kabi akurikiranwa n'ubutungane, ushobora gusanga umuryango uguciye.

Iki nico gituma amabi menshi nk'ayo atigera ajanwa mu butungane kugira abayakoze bahanwe.

Mfise ubwoba ko hatoba hari abandi bana b'imyaka indwi, canke mbere n'itatu, bamaze gukorerwa amabi nk'ayo nakorewe, haciye imyaka n'iyindi.

Abantu bababajwe n'abahuza ibitsina babisangiye, gusumba ihohotera.

Jewe ndabona ko ibi bintu bizobandanya gushika aho tuzobona ko hageze ko tubiganirako.

Muri Ghana, abantu ntibashaka kuvuga ivyerekeye igitsina, kiretse iyo hageze kurwanya abahuza ibitsina babisangiye.

Uwufise ububasha kw’isanamu Getty Images
Image caption Ohene avuga ko afise ubwoba ko hatoba hari abandi bana b'imyaka indwi, canke mbere n'itatu, bamaze gukorerwa amabi nk'ayo yakorewe

Muri Ghana, abanyagihugu ntibashobora kwihanganira abahuza ibitsina babisangiye.

Amatohoza yakozwe n'ikigo Pew Research Center co muri Amerika yerekana ko abanyaGhana ibice bitatu kw'ijaja (3%) vyonyene ari bo bemeza ko abahuza ibitsinda babisangiye bakwiye gufatwa nk'abandi bantu.

Amadini nayo nyene ntavyihanganira, mbere hakaba hari amakenga ko ukwigisha ibijanye n'irondoka rijanye n'amagara meza mu mashure mato mato biteye kubiri n'imico n'imigenzo vyacu vya Ghana, kandi ko kwoba ari ukurondera kwigisha mu kinyegero ibijanye n'abahuza ibitsina babisangiye.

Mu minsi iheze, haradutse akaguma inyuma y'aho bimenyekaniye ko leta yariko igerageza gushira ku rutonde rw'ivyigwa vyigishwa mu mashure ibijanye n'irondoka rijanye n'amagara meza.

Vyarateye induru mu gihugu gushika aho umukuru w'igihugu ahaguruka agahumuriza, arabeshuza ko ata mugambi nk'uyo wimirije.

"Mu gihe noshobora gufasha no kwumva ko nuzuye umunezero"

Inkuru yanje yaratangaje abatari bake. Uwayisomye wese yarabuze amahoro. Ni inkuru ibabaje, kubivuga birababaje, rero ntivyontangaza kumva ko n'abayisomye bababaye.

Bamwe bambwira ko kubona narubahutse kuvuga ivyambayeko ari ukurinda.

Ariko jewe siko mbibona kuko vyamfashe imyaka 67 ndondera ingene nokwubahuka kubivuga, rero simbona uku kurinda aho guhagaze.

Ariko hari abandi bambwira ko atari vyiza gushira ahabona ibintu bibi nk'ivyo, aha ntaco mfise nobivugako.

Abantu benshi, cane cane abagore baranshimira, bakavuga ko vyabahaye inguvu z'ugushobora guhangana n'ibishetani biri muri bo. Ivyo bintera kwicisha bugufi.

Mu gihe ico nakoze cotuma abantu buguruka bagashobora kuyaga ibinjanye n'igitsina hanyuma bigatuma abahohoteye abana bashobora gushengezwa, nopfa nk'umugore yuzuye umunezero.

Ibindi bisa n’ibi