Burundi: Ubushuti n'Ubushinwa n'Uburusiya busobanuye iki?

China, Buurndi, Russia Uwufise ububasha kw’isanamu Illustration

Impuguke muri siyansi ya politiki ivuga ko uyu mubano atari mushyashya ariko hari igishya gitumye urushijeho gukomezwa muri iki gihe.

Ambasaderi Albert Shingiro uhagarariye u Burundi mu muryango w'abibumbye (ONU) ku wa gatatu yatangaje ko u Burundi n'Ubushinwa byongeye "gushimangira ubushake bwo gukorana bya hafi mu bubanyi n'amahanga".

Ambasaderi Shingiro yavuze ko ibyo "bizageza ku rwego rwo hejuru cyane umubano umaze igihe hagati y'ibihugu byombi ushingiye ku bucuti n'ubufatanye".

Mu cyumweru gishize Minisitiri w'ububanyi n'amahanga w'u Burundi Ezechiel Nibigira yasuye Uburusiya, we na mugenzi we Sergey Lavrov bemeje ko ibihugu byombi bigiye kurushaho gufatanya.

Profeseri Julien Nimubona, impuguke muri siyansi ya politiki wigisha kuri Kaminuza y'u Burundi, avuga ko u Burundi bukeneye gukomeza umubano n'ibi bihugu mu gihe butabonwa neza n'ibihugu by'i Burayi n'Amerika.

Ambasaderi Zhang Jun uhagariye Ubushinwa muri ONU ku wa gatatu yatangaje ko impande zombi "zasezeranye gushimangira gukorana mu mibanire mpuzamahanga".

Uwufise ububasha kw’isanamu Albert Shingiro
Image caption Ambasaderi Albert Shingiro (iburyo) na Ambasaderi Zhang Jun bahagarariye ibihugu byabo by'u Burundi n'Ubushinwa muri ONU

Ubushinwa busanzwe butera inkunga u Burundi mu nzego zitandukanye nk'ubwubatsi, ibikorwa remezo n'ubuzima.

Mu kwezi kwa kabiri uyu mwaka, Ubushinwa bwashyikirije u Burundi inzu y'ibiro bya perezida bifite agaciro ka miliyoni 22 z'amadolari y'Amerika yubatswe mu gihe cy'imyaka ine.

Iyo nyubako ibonwa nk'umugambi mugari w'Ubushinwa wo gukomeza gushinga imizi muri Afurika, nkuko bivugwa n'ikinyamakuru South China Morning Post.

Uburusiya buvuga ko bukorana n'u Burundi mu bucukuzi bw'amabuye y'agaciro, imishinga y'inganda n'ubuhinzi. Bwana Lavrov yavuze ko mu Burusiya naho hafunguwe iduka ricuruza icyayi cy'u Burundi.

Umubano si mushya ariko hari igishya

Raporo iheruka y'inama y'umuryango w'abibumbye ishinzwe uburenganzira bwa muntu ivuga ko mu Burundi "hari ibibazo bikomeye byo guhohotera abadashyigikiye ishyaka riri ku butegetsi".

U Burundi buhakana ibyo birego.

Iyi raporo yaganiriweho mu nama ishinzwe umutekano ku isi ya ONU aho ibihugu bikomeye by'i Burayi n'Amerika byanenze ubutegetsi bw'u Burundi.

Uburusiya n'Ubushinwa byo byari ku ruhande rw'ubutegetsi bw'u Burundi, ibi bihugu bivuga ko bidakwiye kwivanga mu bibazo by'igihugu kigenga.

Bwana Nimubona yabwiye BBC ko muri iki gihe u Burundi butabanye neza n'ibihugu bikomeye by'i Burayi n'Amarika, bukeneye gukomeza umubano n'ibindi bikomeye ku rundi ruhande.

Avuga ko kubana neza n'Uburusiya n'Ubushinwa "bituma [u Burundi] bugaragara nkaho budakumiriwe, ko buriho".

Uwufise ububasha kw’isanamu FAM RUSSIA
Image caption Minisitiri w'ububanyi n'amahanga w'u Burundi Ezechiel Nibigira na mugenzi we w'Uburusiya Sergey Lavrov mu biganiro mu Burusiya ku itariki ya 5 y'uku kwezi kwa 11

Bwana Nimubona avuga ko mu 1964 u Burundi buri mu bihugu bya mbere byemeye Ubushinwa ubwo bwiyungaga nk'igihugu.

Avuga ko uwari Minisitiri w'intebe - cyangwa umushikirangoma - w'u Burundi, Pierre Ngendandumwe, ashobora kuba yarishwe kubera icyo cyemezo cy'u Burundi, kitabonwe neza n'Amerika.

Avuga ko uko ubutegetsi bwagiye busimburana mu Burundi, bwakomeje gucudika n'Ubushinwa n'Uburusiya, ko hari abanyeshuri, abapolisi n'abasirikare benshi b'Abarundi bize muri ibyo bihugu kugeza n'ubu.

Bwana Nimubona avuga ko guhera mu mwaka wa 1972 haba ubwicanyi mu Burundi, no mu gihe cyose u Burundi bwanyuze mu makuba no mu butegetsi bw'ishyaka rimwe n'igisirikare, ibihugu by'i Burayi bigendera ku butegetsi bwa demokarasi, byabonaga nabi u Burundi.

Ati: "Nabwo bukabona kujya gushyigikirwa mu bihugu byari bitwawe n'ishyaka rimwe, by'ubutegetsi bw'igitugu, ari bwo Burusiya, ari bwo Bushinwa.

"Kugeza n'uyu munsi bikaba ari nkaho ari ko bimeze mu byerekeye iby'ubutegetsi no mu byerekeye ibitekerezo by'ubutegetsi".

Uyu mwarimu muri kaminuza avuga ko "iyo ibihugu by'i Burayi bije kureba uburyo u Burundi butegetswe, byitwa ko bihonyoye ubusugire bw'igihugu kigenga".

Uwufise ububasha kw’isanamu Google
Image caption Profeseri Julien Nimubona, impuguke muri siyansi ya politiki n'imibanire y'ibihugu

Inyungu n'ingorane

Bwana Nimubona avuga ko Ubushinwa cyangwa Uburusiya bidakunda cyane u Burundi ahubwo ngo hari iby'ubutegetsi bihuriyeho, "nubwo u Burundi buzi gukinisha [gukoresha] ibyo".

Avuga ko amasoko yo kugura intwaro n'ibikoresho bya gisirikare n'ibya polisi hafi ya byose bigurwa mu Bushinwa, ndetse n'ibijyanye no kubaka imihanda n'amasoko nabyo u Bushinwa buza imbere.

Ibyo ngo bigaterwa nuko kubera ibihano by'ibihugu by'i Burayi, amasosiyete yaho hari ibyo akumirwa gukorera mu Burundi, Ubushinwa "bugahita bwinjira bukahamenera".

"Cyo kimwe n'Uburusiya. Ndetse no mu ruzinduko ruheruka [rwa Minisitiri Ezechiel Nibigira], nubwo batabivugiye hejuru harimo hategurwa amasoko y'intwaro atari macye".

Avuga ko Uburusiya kandi buzwi mu bikorwa byo gucukura amabuye y'agaciro mu ntara ya Cibitoke.

Ariko Bwana Nimubona avuga ko hari ingorane yuko inkunga y'Ubushinwa n'Uburusiya itinjira mu mafaranga igihugu gikoresha.

Ati: "Nta mafaranga baduha. Amafaranga akoreshwa muri leta, ayo mafaranga urabizi yuko kugira ngo atangwe bibanza kwemezwa na ya mabanki y'isi n'ikigega cy'isi cy'imari, FMI".

"Ibyo nabyo murabizi ko bicungwa n'ibyo bihugu by'i Burayi n'Amerika".

Ibindi bisa n’ibi