અયોધ્યા રામજન્મભૂમિ અદાલતી મુકદ્દમાનો ઇતિહાસ

અયોધ્યાના રામકોટ મહોલ્લામાં એક નાની ટેકરી પર લગભગ 500 વર્ષ પહેલાં વર્ષ 1528થી વર્ષ 1530 વચ્ચે બનેલી મસ્જિદમાં લાગેલા શિલાલેખ તથા સરકારી દસ્તાવેજો અનુસાર આ મસ્જિદ મુઘલ બાદશાહ બાબરના આદેશથી તેમના સુબા મીર બાકીએ બનાવી હતી.


જોકે એવો કોઈ રેકૉર્ડ ઉપલબ્ધ નથી કે બાબર અથવા મીર બાકીએ આ જમીન કેવી રીતે મેળવી અને મસ્જિદ પહેલાં ત્યાં શું હતું? મસ્જિદની જાળવણી માટે મુઘલ શાસન, નવાબી અને બાદમાં બ્રિટિશ સમયમાં વકફના માધ્યમથી નિશ્ચિત ભંડોળ મળતું હતું.

એવું કહેવામાં આવે છે કે આ મસ્જિદના મામલે સ્થાનિક હિન્દુઓ અને મુસ્લિમો વચ્ચે ઘણી વાર ઘર્ષણ થયું હતું.

અનેક બ્રિટિશ ઇતિહાસકારોએ લખ્યું છે કે વર્ષ 1855માં નવાબી શાસન વખતે મુસ્લિમો બાબરી મસ્જિદમાં એકઠા થયા હતા અને થોડા મિટર દૂર આવેલા અયોધ્યાના સૌથી પ્રતિષ્ઠિત હનુમાનગઢી મંદિર પર કબજો કરવા માટે આક્રમણ કર્યું હતું. એમનો દાવો હતો કે મસ્જિદ તોડીને તેના પર આ મંદિર બનાવાયું હતું.

આ લોહિયાળ ઘર્ષણમાં હિન્દુ વૈરાગીઓએ હુમલાખોરોને હનુમાનગઢીમાંથી ભગાવી મુક્યા હતા. તે લોકો ભાગીને બાબરી મસ્જિદમાં છુપાઈ ગયા હતા, પણ તેના પર હુમલો કરીને બધા જ મુસ્લિમ આક્રમણખોરોની કતલ કરી દેવામાં આવી હતી. તેઓ ત્યાં જ કબ્રસ્તાનમાં દફન થયા હતા.

ઘણા ગેઝેટિયર્સ, વિદેશી યાત્રીઓનાં સંસ્મરણો અને પુસ્તકોમાં ઉલ્લેખ છે કે હિન્દુ સમુદાય પ્રથમથી જ મસ્જિદની આસપાસની જગ્યાને રામ જન્મભૂમિ માનીને તેની પૂજા અને પરિક્રમા કરતો હતો.

1857માં પ્રથમ સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામ પછી નવાબી શાસન સમાપ્ત થયું હતું અને બ્રિટિશ શાસન, કાનૂન અને વ્યવસ્થા લાગુ પડી હતી. એવું માનવામાં આવે છે કે આ સમય દરમિયાન જ હિન્દુઓએ મસ્જિદના બહારના હિસ્સા પર કબજો કરીને ત્યાં ચબૂતરો બનાવી દીધો હતો. ચબૂતરા સાથે ભજન અને પૂજા પણ શરૂ કરી દેવાયાં હતાં અને તેના કારણે ત્યાં વારંવાર ઝઘડા થતા હતા.

બાબરી મસ્જિદના એક કર્મચારી મૌલવી મોહમ્મદ અસગરે 30 નવેમ્બર 1858માં લેખિતમાં ફરિયાદ કરી હતી કે હિન્દુ વૈરાગીઓએ મસ્જિદને અડીને ચબૂતરો બનાવી દીધો છે. મસ્જિદની દિવાલો પર 'રામ-રામ' એવું લખી નાખ્યું હોવાની ફરિયાદ પણ તેમણે કરી હતી.

કાયદો અને વ્યવસ્થાની પરિસ્થિતિ જળવાઈ રહે તે માટે વહિવટી તંત્રે ચબૂતરા અને મસ્જિદ વચ્ચે એક દિવાલ બનાવી દીધી હતી, પણ મુખ્ય દરવાજો એક જ રહ્યો હતો. ત્યાર બાદ મુસ્લિમો તરફથી સતત ફરિયાદો થતી રહી હતી કે હિન્દુઓ નમાઝ પઢવામાં મુશ્કેલીઓ ઊભી કરી રહ્યા છે.

એપ્રિલ 1883માં નિર્મોહી અખાડાએ ફૈઝાબાદના ડેપ્યુટી કમિશનરને અરજી કરીને મંદિર બનાવવા માટે અનુમતિ માગી હતી. જોકે મુસ્લિમ સમુદાયે તેનો વિરોધ કર્યો તેથી અરજી નામંજૂર કરી દેવામાં આવી હતી.

આ દરમિયાન મે 1883માં મુન્શી રામલાલ અને રામમુરારી રાય બહાદુરના લાહોરમાં રહેતા કામદાર ગુરમુખસિંહ પંજાબી પથ્થરો વગેરે સામગ્રી સાથે ત્યાં આવી પહોંચ્યા હતા. તેમણે પણ વહિવટી તંત્ર પાસે મંદિર બનાવવા માટેની મંજૂરી માગી હતી, પણ ડેપ્યુટી કમિશનરે મનાઈ કરી અને ત્યાંથી પથ્થરોને દૂર કરાવી દીધા હતા.

નિર્મોહી અખાડાના મહંત રઘબર દાસે ચબૂતરાને રામ જન્મસ્થાન ગણાવીને ભારત સરકાર તથા મોહમ્મદ અસગર સામે સિવિલ કોર્ટમાં પ્રથમ મુકદ્દમો 29 જાન્યુઆરી 1885ના રોજ દાખલ કરી દીધો હતો. આ મુકદ્દમામાં 17x21 ફૂટ લાંબા અને પહોળા ચબૂતરાને જન્મસ્થાન ગણાવાયું હતું. તે જગ્યાએ જ મંદિર બનાવવા માટેની મંજૂરી માગવામાં આવી હતી. પૂજારી તથા ભગવાન બંને ઠંડી, ગરમી અને વરસાદથી બચી શકે તે માટે મંદિર બાંધકામની મંજૂરી માગવામાં આવી હતી.

તેમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે તેઓ આ જમીનના માલિક છે અને તેના પરનો કબજો પણ પોતાની પાસે છે. સરકારી વકીલે જવાબમાં કહ્યું હતું કે વાદીને ચબૂતરા પરથી હટાવાયા નથી, તેથી આ મુકદ્દમાનો કોઈ આધાર બનતો નથી. મોહમ્મદ અસગરે પોતાના તરફથી વિરોધ કરીને જણાવ્યું હતું કે અહીં મંદિર ના બને તે માટે વારંવાર વહિવટી તંત્રે મનાઈ કરેલી જ છે.

જજ પંડિત હરિકિશને સ્થળ પર જઈને ચકાસણી કરી હતી અને જોયું હતું કે ચબૂતરા પર ભગવાન રામની પાદુકા બનેલી છે અને તેમની મૂર્તિ પણ છે. તેની પૂજા પણ થતી હતી. આ પહેલાં તે સ્થળે હિન્દુ પૂજા કરતા હતા અને મુસ્લિમ નમાઝ પઢતા હતા. બંને વચ્ચે ઝઘડો ટાળવા માટે વચ્ચે દિવાલ બનાવવામાં આવી હતી. ન્યાયાધીશે મસ્જિદની દિવાલની બહાર ચબૂતરા પરનો અને જમીન પરનો હિન્દુ પક્ષનો કબજો યોગ્ય માન્યો હતો.

આ બધી બાબતો રેકૉર્ડ પર લઈને જજ પંડિત હરિકિશને એવું પણ લખ્યું હતું કે ચબૂતરા અને મસ્જિદ બંને બાજુબાજુમાં જ છે, બંનેનો રસ્તો એક જ છે. મંદિર ત્યાં બને તો શંખ અને ઘંટારવ વગેરે થાય તો તેનાથી બંને સમુદાય વચ્ચે ઘર્ષણ થઈ શકે છે અને લોકોના જીવ પણ જઈ શકે છે, તેથી વહિવટી તંત્રે મંદિર બનાવવા માટેની મંજૂરી આપી નથી.

નિર્મોહી અખાડાના મહંતને ચબૂતરા પર મંદિર બનાવવાની મંજૂરી આપવાનો ઇનકાર કરતાં જજે કારણ આપ્યું હતું કે તેના કારણે ભવિષ્યમાં હિન્દુ અને મુસ્લિમો વચ્ચે રમખાણોનાં બીજ રોપાશે.

આ રીતે મસ્જિદની બહારના પરિસરમાં મંદિર બનાવવા માટેના નિર્મોહી અખાડાના મહંતે કરેલો કેસ તેઓ એક જ વર્ષમાં હારી ગયા હતા.


તે ચુકાદા સામે ડિસ્ટ્રિક્ટ જજ ચેમિયરની કોર્ટમાં અપીલ કરાઈ હતી. ફરી એકવાર સ્થળતપાસ બાદ ત્રણ મહિનામાં જ ચુકાદો આપી દેવાયો હતો. પોતાના ચુકાદામાં ડિસ્ટ્રિક્ટ જજે કહ્યું હતું, “હિન્દુ જે જગ્યાને પવિત્ર માને છે, ત્યાં મસ્જિદ બનાવવી તે બહુ કમનસીબ વાત છે. આ ઘટના 356 વર્ષ જૂની છે અને તેથી હવે આ ફરિયાદનું સમાધાન લાવવામાં બહુ મોડું થઈ ગયું છે."

ન્યાયાધીશના જણાવ્યા અનુસાર, “આ ચબૂતરાને રામચંદ્રનું જન્મસ્થાન કહેવામાં આવે છે.”

જજે એમ પણ કહ્યું કે વર્તમાન સ્થિતિમાં કોઈ ફેરફાર કરવાના કારણે લાભ થવાના બદલે નુકસાન જ થશે. ચેમિયરે સબ જજ હરિકિશનના ચુકાદાના એ અંશને બિનજરૂરી ગણાવીને કાઢી નાખ્યો કે ચબૂતરા પર પ્રાચીન સમયથી હિન્દુઓનો કબજો છે અને તેની માલિકી અંગે કોઈ સવાલ રહેતો નથી.

હવે નિર્મોહી અખાડાએ અવધના જ્યુડિશિયલ કમિશનર ડબ્લ્યૂ. યંગની અદાલતમાં બીજી અપીલ કરી. જ્યુડિશિયલ કમિશનર યંગે 1 નવેમ્બર 1886માં ચુકાદો આપ્યો અને જજમેન્ટમાં લખ્યું કે "અત્યાચારી બાબરે સાડા ત્રણસો વર્ષ પહેલાં જાણી જોઈને, હિન્દુઓ રામચંદ્રનું જન્મસ્થાન માનતા હોય તેવી પવિત્ર જગ્યાએ મસ્જિદ બનાવી હતી. અત્યારે ત્યાં પ્રવેશનો હિન્દુઓને સિમિત અધિકાર મળેલો છે અને તેઓ સીતા-રસોઈ અને રામચંદ્રની જન્મભૂમિ પર મંદિર બનાવીને પોતાનો વિસ્તાર વધારવા માગે છે".

જજમેન્ટમાં એવું પણ કહેવામાં આવ્યું કે રેકર્ડમાં એવું કશું ઉપલબ્ધ નથી, જેથી હિન્દુ પક્ષની માલિકી દેખાઈ આવે.

આ ત્રણેય અદાલતોના ચુકાદામાં વિવાદિત સ્થળ વિશે હિન્દુઓની આસ્થા, માન્યતા અને પ્રચલિત કથાઓનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો, પણ પોતાનો ચુકાદો આપતી વખતે રેકૉર્ડ ઉપર ઉપલબ્ધ પુરાવાઓનો આધાર લેવાયો હતો. આ ઉપરાંત શાંતિ અને વ્યવસ્થા જળવાઈ રહે તે બાબત પર વધારે ધ્યાન આપ્યું હતું.

1934માં બકરી ઈદના દિવસે બાજુના એક ગામમાં ગૌહત્યા થઈ અને તેના કારણે રમખાણો ફાટી નીકળ્યાં. તોફાનોમાં બાબરી મસ્જિદને પણ નુકસાન થયું હતું, પણ બ્રિટિશ સરકારે તેનું સમારકામ કરાવી આપ્યું હતું.


શિયા-સુન્ની વિવાદ

1936માં મુસ્લિમોના બે સમુદાય શિયા અને સુન્ની વચ્ચે પણ કાનૂની વિવાદ થયો કે મસ્જિદ કોની છે. વકફ-કમિશનરે તે માટે તપાસ બેસાડી હતી. મસ્જિદના મુતવલ્લી એટલે કે વહીવટદાર મોહમ્મદ ઝાકીનો દાવો હતો કે મીર બાકી શિયા હતા એટલે આ શિયા મસ્જિદ ગણાય.

જોકે જિલ્લા વકફ-કમિશનર મજીદે 8 ફેબ્રુઆરી 1941ના રોજ પોતાનો અહેવાલ આપ્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું કે મસ્જિદની સ્થાપના કરનારા બાદશાહ સુન્ની હતા અને મસ્જિદના ઇમામ અને નમાઝ પઢવાવાળા સુન્ની છે તેથી આ સુન્ની મસ્જિદ થઈ. આ અહેવાલ પછી શિયા વકફ બોર્ડે સુન્ની વકફ બોર્ડ સામે ફૈઝાબાદના સિવિલ જજની અદાલતમાં મુકદ્દમો દાખલ કરી દીધો હતો.

સિવિલ જજ એસ. એ. અહેસાને 30 માર્ચ 1946માં શિયા સમુદાયના દાવાને ફગાવી દીધો હતો. આ કેસ એટલા માટે મહત્ત્વનો છે, કે આજે પણ શિયા સમુદાયના કેટલાક નેતાઓ આ અમારી મસ્જિદ છે એમ કહીને તેની જમીન મંદિર બનાવવા આપી દેવાનું કહે છે.

અંગ્રેજી રાજ જવાની તૈયારીમાં હતું ત્યારે ફરી એકવાર હિન્દુઓએ ચબૂતરા પર મંદિરનું નિર્માણ કરવા માટેની કોશિશ શરૂ કરી દીધી હતા. જોકે સિટી મૅજિસ્ટ્રેટ શફીએ બંને સમુદાય સાથે ચર્ચા કર્યા બાદ હુકમ જાહેર કર્યો હતો કે ચબૂતરાને પાક્કો ના બનાવવો, ન તો મૂર્તિ રાખવી અને બંને પક્ષોએ યથાસ્થિતિ જાળવી રાખવી.

આ પછી પણ મુસ્લિમો તરફથી લેખિત ફરિયાદ થતી રહી હતી કે હિન્દુ વૈરાગીઓ તરફથી નમાઝીઓને પરેશાન કરવામાં આવી રહ્યા છે.

દેશનું વિભાજન થયું અને અવધના મુસ્લિમો, ખાસ કરીને પ્રભાવશાળી હતા તે મુસ્લિમો મોટી સંખ્યામાં પાકિસ્તાન જતા રહ્યા. વિભાજન પછી રમખાણો થયાં તે રોકવાં માટે અને સાંપ્રદાયિક સમભાવ જાળવી રાખવા માટે કોશિશ કરી રહેલા મહાત્મા ગાંધીજીની હત્યા થઈ ગઈ.

રામમંદિર બન્યો ચૂંટણીનો મુદ્દો

આ દરમિયાન કૉંગ્રસમાં રહેલા સમાજવાદીઓ અલગ થયા અને તેમણે અલગ પક્ષ બનાવ્યો. આચાર્ય નરેન્દ્ર દેવ સહિતના ઘણા ધારાસભ્યોએ રાજીનામાં આપી દીધાં. મુખ્ય મંત્રી ગોવિંદ વલ્લભ પંતે અયોધ્યાની પેટાચૂંટણીમાં નરેન્દ્ર દેવ સામે એક મોટા હિન્દુ સંત બાબા રાઘવદાસને ઉમેદવાર તરીકે ઉતાર્યા.

એ પેટાચૂંટણીમાં અયોધ્યામાં મંદિર બનાવવાનો મુદ્દો મહત્ત્વનો મુદ્દો બની ગયો અને બાબા રાઘવદાસને સમર્થન મળવા લાગ્યું. મુખ્ય મંત્રી પંત પોતાના ભાષણમાં વારંવાર કહેતા રહ્યા હતા કે આચાર્ય નરેન્દ્ર દેવ રામને માનતા નથી. સમાજવાદના પુરસ્કર્તા આચાર્ય નરેન્દ્ર દેવ તે ચૂંટણીમાં હારી ગયા.

વકફ ઇન્સ્પેક્ટર મોહમ્મદ ઇબ્રાહિમે 10 ડિસેમ્બર 1948માં પોતાના અહેવાલમાં મસ્જિદ પર જોખમ હોવાની વાત વહિવટીતંત્રને જણાવી હતી. તેમણે લખ્યું હતું કે હિન્દુ વૈરાગીઓ મસ્જિદ સામે રહેલી કબર અને મજારને હટાવીને ત્યાં રામાયણના પાઠ કરી રહ્યા છે. તેઓ મસ્જિદ પર જબરદસ્તીથી કબજો કરવાની કોશિશ કરી રહ્યા છે એમ તેમણે જણાવ્યું હતું.

ઇન્સ્પેક્ટર ઇબ્રાહિમે લખ્યું હતું કે મસ્જિદમાં હવે માત્ર શુક્રવારે જ નમાઝ થઈ શકે છે. હિન્દુઓની ભીડ લાકડી અને ફરસીઓ લઈને એકઠી થઈ રહી છે.

બાબા રાઘવદાસની જીત થઈ તેના કારણે મંદિર સમર્થકોનું જોશ વધ્યું હતું. જુલાઈ 1949માં ઉત્તર પ્રદેશની સરકારને પત્ર લખીને ફરી એકવાર મંદિરનું નિર્માણ કરવા દેવાની મંજૂરી માગવામાં આવી હતી. ઉત્તર પ્રદેશ સરકારના ઉપસચિવ કેહર સિંહે 20 જુલાઈ 1949ના રોજ ફૈઝાબાદ ડેપ્યુટી કમિશનર કે. કે. નાયર પાસેથી અહેવાલ મગાવ્યો હતો કે આ જમીન સરકારી માલિકીની છે કે નગરપાલિકાની છે?

સિટી મૅજિસ્ટ્રેટ ગુરુદત્ત સિંહે 10 ઑક્ટોબરે કલેક્ટરને પોતાનો રિપોર્ટ મોકલી આપ્યો હતો, જેમાં જણાવાયું હતું કે મસ્જિદની બાજુમાં જ એક નાનકડું મંદિર જેવું બનેલું છે. આ સ્થળને રામજન્મસ્થાન માનીને હિન્દુ સમુદાય અહીં વિશાળ મંદિર બનાવવા માગે છે. સિટી મૅજિસ્ટ્રેટે જણાવ્યું હતું કે આ સરકારી જમીન છે અને તેના પર મંદિર નિર્માણની અનુમતિ આપવામાં કોઈ અડચણ નથી.

તે વખતે દેશમાં સંક્રાંતિ કાળ ચાલી રહ્યો હતો અને આઝાદી પછી દેશમાં નવું બંધારણ લાગુ થવાની તૈયારી હતી.

મસ્જિદની અંદર મૂર્તિઓ

હિન્દુ વૈરાગીઓએ તે પછીના મહિને 24 નવેમ્બરે મસ્જિદની સામેના કબ્રસ્તાનને સાફ કરીને ત્યાં યજ્ઞ અને રામાયણના પાઠ શરૂ કરી દીધા હતા. તેમાં મોટી સંખ્યામાં લોકો એકઠા થયા હતા. ઘર્ષણ વધતું જોઈને ત્યાં એક પોલીસ ચોકી બનાવી દેવાઈ અને સુરક્ષા માટે અર્ધસૈનિક પીએસીની એક ટુકડી પણ ગોઠવી દેવાઈ હતી.

પીએસીની ટુકડી ગોઠવી દેવાઈ હતી તે છતાં 22-23 ડિસેમ્બર, 1949ની રાતે અભય રામદાસ અને તેમના કેટલાક સાથીઓ દિવાલ કૂદીને અંદર પહોંચ્યા. તેઓએ મસ્જિદની અંદર રામ અને લક્ષ્મણની મૂર્તિઓ ગોઠવી દીધી હતી. તેમણે પ્રચાર શરૂ કરી દીધો કે ભગવાન રામ ત્યાં પ્રગટ થયા છે અને તેમણે પોતાના જન્મસ્થળ પર ફરીથી પોતાનો કબજો સ્થાપિત કરી દીધો છે.

મુસ્લિમો શુક્રવારની સવારની નમાઝ પઢવા માટે આવ્યા, પણ અધિકારીઓએ તેમને થોડા દિવસનો સમય આપવાનું જણાવી ત્યાંથી પાછા મોકલ્યા. એવું કહેવામાં આવે છે કે અભય રામદાસની આ યોજનાને ખાનગીમાં કલેક્ટર નાયરનું પણ સમર્થન હતું. તેઓ દબાણ થયું તે પછીના દિવસે સવારે ત્યાં આવ્યા હતા પણ તેને હટાવવાની કોશિશ કરી નહોતી. તેના બદલે તેમણે કબજો થયો છે તેને રેકૉર્ડમાં નોંધીને તેને વધારે મજબૂત કરી દીધો હતો.

સિપાહી માતા પ્રસાદે કરેલી જાણ પરથી અયોધ્યા પોલીસ થાણાના ઇન્ચાર્જ રામદેવ દૂબેએ એક કેસ દાખલ કરી દીધો. તેમાં જણાવાયું હતું કે પચાસ-સાંઇઠ લોકોએ દિવાલ કૂદીને મસ્જિદનું તાળું તોડ્યું હતું, મૂર્તિઓ રાખી હતી અને ઠેરઠેર દેવી-દેવતાઓનાં ચિત્રો બનાવી દીધાં હતાં. રિપોર્ટમાં એવું પણ જણાવાયું હતું કે આ રીતે બળપ્રયોગ કરીને મસ્જિદને અપવિત્ર કરી દેવામાં આવી છે.

આ પોલીસરિપોર્ટના આધારે જ અધિક સિટી મૅજિસ્ટ્રેટે તે જ દિવસે ભારતીય દંડસંહિતાની કલમ 145 પ્રમાણે જપ્તી માટેની નોટીસ કાઢી હતી.

આ તરફ નારાજ થયેલા વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુએ 26 ડિસેમ્બરે મુખ્ય મંત્રી પંતને તાર કર્યો હતો કે, “અયોધ્યાની ઘટનાથી હું બહુ વિચલિત થયો છું. મને વિશ્વાસ છે કે તમે વ્યક્તિગત રસ લઈને આ મામલો સંભાળશો. જોખમી દાખલો બેસાડાઈ રહ્યો છે, જેનું પરિણામ બહુ ખરાબ આવશે.”

ઉત્તર પ્રદેશ સરકારના મુખ્ય સચિવે ફૈઝાબાદના કમિશનરને લખનૌ બોલાવ્યા અને તેમને ખખડાવી નાખ્યા. તેમને પૂછવામાં આવ્યું કે વહીવટી તંત્ર આ ઘટના કેમ રોકી ના શક્યું અને બીજા દિવસે સવારે મૂર્તિઓ કેમ હઠાવી ન લેવાઈ?

જિલ્લા મૅજિસ્ટ્રેટ નાયરે આ વાતનો ઉલ્લેખ કરીને મુખ્ય સચિવ ભવાન સહાયને લાંબો પત્ર લખ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે આ મુદ્દાને વ્યાપક જનસમર્થન મળેલું છે અને વહીવટી તંત્રના થોડા લોકો તેને રોકી શકે નહીં. હિન્દુ નેતાઓની ધરપકડ કરવામાં આવી હોત તો સ્થિતિ વધારે ખરાબ થઈ હોત.

તેમણે બગાવતના સ્વરમાં લખ્યું હતું કે તેઓ પોતે અને જિલ્લા પોલીસ વડા મૂર્તિને હઠાવવાની વાત સાથે સહમત નથી. સરકાર કોઈ પણ ભોગે એવું કરવા માગતી હોય તો પહેલાં અમને અહીંથી હટાવવા અને બીજા અધિકારીને મોકલી આપવા.

આરએસએસ અને હિન્દુ સભાના લોકો સક્રિય રીતે કબજાની કાર્યવાહીમાં સહયોગ આપી રહ્યા હતા. બાદમાં ખબર પડી હતી કે કલેક્ટર નાયર અને સિટી મૅજિસ્ટ્રેટ ગુરુદત્ત સિંહ બંને આરએસએસના સભ્યો હતા. નાયર તો બાદમાં જનસંઘની ટિકિટ પર લોકસભાની ચૂંટણી લડ્યા હતા અને જીત્યા હતા.

કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકાર હસ્તક્ષેપ કરે તે પહેલાં જ કબજાને કાયમી સ્વરૂપ આપી દેવા માટે અધિક સિટી મૅજિસ્ટ્રેટ માર્કન્ડેય સિંહે દંડ સંહિતાની કલમ 145 પ્રમાણે વિવાદિત બાબરી મસ્જિદ રામજન્મભૂમિ ઇમારતને જપ્ત કરી લીધી. તેમનું કહેવું હતું કે આ સ્થળની માલિકી અને તેના કબજા માટે હિન્દુ અને મુસ્લિમો વચ્ચે ઝઘડો ચાલી રહ્યો છે તેના કારણે શાંતિનો ભંગ થઈ શકે છે.

નગરપાલિકાના પ્રમુખ પ્રિયદત્ત રામને સિસીવર તરીકે નિયુક્ત કરીને તેમને મૂર્તિઓની પૂજા અને પ્રસાદ વગેરે માટેની જવાબદારી સોંપી દેવામાં આવી.

આ ઘટનાક્રમથી દુઃખી થયેલા વડા પ્રધાન નહેરુએ ગૃહ પ્રધાન સરદાર પટેલને લખનૌ મોકલ્યા હતા અને મુખ્ય મંત્રી પંતને ઘણા પત્રો પણ લખ્યા હતા.

જરૂર પડશે તો પોતે અયોધ્યા જશે એવી વાત પણ તેમણે કહી હતી. તે વખતે દેશભરમાં વિભાજન પછી ફાટી નીકળેલાં તોફાનો કારણે ભારે મારકાટ ચાલી રહી હતી. મોટા પાયે હિજરત ચાલી રહી હતી અને પાકિસ્તાને હુમલો કરી દીધો તેના કારણે કાશ્મીરની સ્થિતિ પણ વિકટ બની હતી.

પંતને પત્ર લખીને નહેરુએ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે અયોધ્યામાં મસ્જિદ પર કબજાની ઘટનાથી સમગ્ર દેશમાં ખરાબ અસર થશે. ખાસ કરીને ભારત સાથે જોડાણ માટે તૈયાર થઈ ગયેલા કાશ્મીરમાં ખોટી અસર થશે એમ તેમણે લખ્યું હતું.

લગભગ લાચારીના સ્વરમાં નહેરુએ લખ્યું હતું કે મારું વતનનું રાજ્ય હોવા છતાં ઉત્તર પ્રદેશમાં તેમની વાત સાંભળવામાં આવી રહી નથી. તેમણે કહેલું કે સ્થાનિક કૉંગ્રેસી નેતા પણ સાંપ્રદાયિક થવા લાગ્યા છે.

ફૈઝાબાદના કૉંગ્રેસના મહામંત્રી અક્ષય બ્રહ્મચારી આ ઘટનાના વિરોધમાં લાંબો સમય સુધી ઉપવાસ પર ઊતર્યા હતા. તેમણે તે વખતના ઉત્તર પ્રદેશના ગૃહ મંત્રી લાલબહાદુર શાસ્ત્રીને આવેદનપત્ર પણ આપ્યું હતું.

વિધાનસભામાં પણ આ મુદ્દો ઉઠ્યો હતો પણ સરકારે એક જ લીટીનો ટૂંકો જવાબ આપી દીધો હતો કે મામલો અદાલતમાં છે અને વધું કશું કહેવું યોગ્ય નહીં ગણાય.

સિવિલ મુકદ્દમા

16 જાન્યુઆરી 1950ના રોજ ગોપાલસિંહ વિશારદે સિવિલ જજની અદાલતમાં સરકાર, ઝહૂર અહમદ અને અન્ય મુસ્લિમો વિરુદ્ધ કેસ દાખલ કર્યો અને માગણી કરી કે જન્મભૂમિ પર સ્થાપિત ભગવાન રામ તથા અન્ય મૂર્તિઓને હટાવવામાં ના આવે અને ત્યાં દર્શન તથા પૂજા માટે જતા કોઈને રોકવામાં ના આવે.

સિવિલ જજે તે જ દિવસે યથાસ્થિત જાળવવાનો સ્ટે આપી દીધો હતો. ત્યાર બાદ થોડા ફેરફાર સાથે જિલ્લા ન્યાયાધીશ અને હાઈકોર્ટે પણ તે સ્ટેને માન્ય રાખ્યો હતો.

સ્ટેને અલાહાબાદ હાઈકોર્ટમાં પડકારવામાં આવ્યો હતો, જ્યાં પાંચ વર્ષ સુધી તે ફાઇલ પડી રહી હતી. નવા જિલ્લા મૅજિસ્ટ્રેટ જે. એન. ઉગ્રાએ સિવિલ કોર્ટમાં પોતાના પ્રથમ સોગંદનામા સાથે જવાબ આપ્યો હતો કે, “વિવાદિત મિલકત બાબરી મસ્જિદ તરીકે ઓળખાય છે અને મુસ્લિમો લાંબા સમયથી તેનો નમાઝ માટે ઉપયોગ કરતા આવ્યા છે. તેને રામચંદ્રજીના મંદિર તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી નહોતી. 22 ડિસેમ્બરની રાત્રે ત્યાં ગુપ્ત રીતે અને ખોટી રીતે શ્રી રામચંદ્રજીની મૂર્તિઓ રાખી દેવામાં આવી હતી.”

થોડા દિવસો પછી દિગંબર અખાડાના મહંત રામચંદ્ર પરમહંસે પણ વિશારદ જેવો જ એક સિવિલ કેસ દાખલ કર્યો હતો. મૂર્તિઓ મૂકનારામાં એક પરમહંસ પણ હતા. બાદમાં વિશ્વ હિન્દુ પરિષદના અયોધ્યા આંદોલનમાં પણ તેમની મહત્ત્વની ભૂમિકા રહી હતી. તેમના કેસમાં પણ મૂર્તિઓ હઠાવવી નહીં અને પૂજા ચાલુ રાખવા દેવા માટેનો હુકમ થયો હતો.

ઘણાં વર્ષો પછી 1989માં નિવૃત્ત જજ દેવકીનંદન અગ્રવાલે ભગવાન રામની મૂર્તિને (રામ લલ્લાને) કાનૂની રીતે વ્યક્તિ ગણીને નવો કેસ દાખલ કર્યો અને ત્યારે પરમહંસે પોતાનો કેસ પાછો ખેંચ્યો.

મૂર્તિઓ રાખી દેવામાં આવી તે પછી વર્ષ 1951માં નિર્મોહી અખાડાએ જન્મસ્થાનમંદિરના પ્રબંધક તરીકે ત્રીજો કેસ દાખલ કર્યો હતો. રામમંદિરમાં પૂજા અને તેના વહીવટ માટે પોતાનો અધિકાર હોવાનો દાવો નિર્મોહી અખાડાએ કર્યો હતો.

બે વર્ષ પછી 1961માં સુન્ની વકફ બોર્ડ અને નવ સ્થાનિક મુસ્લિમોએ ચોથો કેસ દાખલ કર્યો હતો. તેમાં મસ્જિદ ઉપરાંત કબ્રસ્તાનની જમીન પર પણ માલિકીનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો.

જિલ્લા અદાલતે આ ચારેય મુકદ્દમાને એક સાથે જોડીને તેની સુનાવણી શરૂ કરી હતી. બે દાયકા કરતાં પણ વધુ સમય સુધી આ કેસ સામાન્ય કેસ તરીકે ચાલતો રહ્યો હતો. તેના કારણે અયોધ્યામાં સ્થાનિક હિન્દુ અને મુસ્લિમો શાંતિમય રીતે પડોશીઓની જેમ રહ્યા હતા. એટલું જ નહીં કેસ કરનારા બંને તરફના મુખ્ય પક્ષકારો પરમહંસ અને હાશિમ અન્સારીએ મને જણાવ્યું હતું કે તે લોકો એક જ કારમાં હસતા અને વાતો કરતા કોર્ટમાં જતા હતા. કોઈ ખચકાટ વિના એક બીજાના નિવાસસ્થાને પણ આવતાજતા રહેતા હતા.

મેં દિગંબર અખાડામાં જ એક સાથે બંનેનો ઇન્ટરવ્યૂ કર્યો હતો. હવે તો તેઓ બંને આ દુનિયામાં રહ્યા નથી.

મંદિર-મસ્જિદનું રાજકારણ  

કટોકટી પછી 1977માં જનસંઘ અને અન્ય વિરોધ પક્ષોએ એક થઈને જનતા પાર્ટી બનાવી હતી. ઇન્દિરા ગાંધીને હરાવીને જનતા પાર્ટી સત્તામાં આવી હતી. જોકે તેના નેતાઓમાં અંદરોઅંદર વિવાદને કારણે જનતા સરકાર ત્રણ વર્ષ પણ પૂરાં કરી શકી નહીં. ઇન્દિરા ગાંધી 1980માં ફરીથી સત્તા પર આવ્યાં.

સંઘ પરિવારમાં મંથન શરૂ થયું કે આગલી ચૂંટણીમાં હિન્દુઓને રાજકીય રૂપે એક કરવા હોય તો કેવા મુદ્દા પર કરવા? હિન્દુઓના ત્રણ મુખ્ય દેવ છે - રામ, કૃષ્ણ અને શિવ. આ ત્રણેય દેવ સાથે જોડાયેલાં ત્રણ ધર્મસ્થાનો કાશી, મથુરા અને અયોધ્યાની મસ્જિદને કેન્દ્રમાં રાખીને આંદોલન ઊભું કરવાની યોજના તૈયાર કરવામાં આવી.

7-8 એપ્રિલે દિલ્હીના વિજ્ઞાન ભવનમાં ધર્મસંસદનું આયોજન કરવામાં આવ્યું અને ત્રણે ધર્મસ્થાનોની મુક્તિ માટેનો ઠરાવ પસાર કરવામાં આવ્યો. કાશી અને મથુરામાં સ્થાનિક સમજૂતિ પ્રમાણે બાજુ બાજુમાં જ મંદિર અને મસ્જિદ બનેલાં હતાં, તેથી અયોધ્યા પર જ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનું નક્કી થયું.

27 જુલાઈ 1984ના રોજ રામજન્મભૂમિ મુક્તિ યજ્ઞ સમિતિની રચના થઈ. એક મોટર પર રથ બનાવાયો અને તેમાં રામ-જાનકીની મૂર્તિઓ કેદ હોય તેવી રીતે મૂકવામાં આવી. 25 સપ્ટેમ્બરે બિહારના સીતામઢીથી આ રથને રવાના કરવામાં આવ્યો. જુદાજુદા વિસ્તારોમાં ફરતો ફરતો રથ આઠ ઑક્ટોબરે અયોધ્યા પહોંચ્યો હતો. ત્યાં સુધીમાં પોતાના આરાધ્ય દેવને આવી લાચાર સ્થિતિમાં જોઈને હિન્દુ સમુદાયમાં આક્રોશ અને સહાનુભૂતિ ઊભાં થઈ ગયાં હતાં.

મુખ્ય માગણી એવી હતી કે મસ્જિદને લાગેલાં તાળાં ખોલીને જમીન મંદિરનિર્માણ માટે હિન્દુઓને સોંપી દેવામાં આવે. તે માટે સાધુ સંતોને જોડીને રામ જન્મભૂમિન્યાસની પણ સ્થાપના કરવામાં આવી.

જનસમર્થન જગાવતી આ યાત્રા લખનૌ થઈને 31 ઑક્ટોબરે દિલ્હી પહોંચી. તે જ દિવસે જોકે ઇન્દિરા ગાંધીની હત્યા થઈ અને ભારે અશાંતિ ઊભી થઈ હતી. તેથી બે નવેમ્બરે વિશાળ હિન્દુ સંમેલન બોલાવાયું હતું તે તથા આગળના અન્ય કાર્યક્રમો અટકાવી દેવા પડ્યા હતા.

તે પછી યોજાયેલી લોકસભા ચૂંટણીમાં રાજીવ ગાંધીને પ્રચંડ બહુમતી મળી. રાજીવ ગાંધી જોકે રાજકીય કે વહીવટી રીતે એટલા અનુભવી નહોતા.

ત્યાર બાદ હવે વિશ્વ હિન્દુ પરિષદે મસ્જિદનાં તાળાં ખોલવાં માટેનું આંદોલન ફરીથી તેજ કરી દીધું. શિવરાત્રી છ માર્ચ 1986 સુધીમાં તાળાં ખોલવામાં નહીં આવે તો જબરદસ્તીથી તોડી નાખવામાં આવશે તેવી ધમકી પણ આપવામાં આવી.

આંદોલનને વધારે ધારદાર બનાવવા માટે બજરંગ દળની રચના કરવામાં આવી. લોકોની લાગણીઓને ધ્યાનમાં રાખીને ઉત્તર પ્રદેશની વીર બહાદુર સરકારે વિવાદિત સ્થળની નજીકની 42 એકર જમીનને હસ્તગત કરીને વિશાળ રામકથા પાર્કનું નિર્માણ કરવાની જાહેરાત કરી હતી. આ ઉપરાંત સરયૂ નદીથી અયોધ્યાના જૂના ઘાટ સુધી નહેર બનાવવામાં આવી અને 'રામ કી પૌડી' બનાવવાનું કામ પણ ઉપાડી લેવાયું. જોકે હિન્દુવાદી સંગઠનોને આટલાથી સંતોષ નહોતો.

તાળું ખોલાયું 

सांकेतिक तस्वीर

सांकेतिक तस्वीर

એવું માનવામાં આવે છે કે લોકલાગણીનાં દબાણમાં આવીને જ રાજીવ ગાંધી અને તેમના સાથીઓએ ફૈઝાબાદ જિલ્લાની અદાલતમાં એક વકીલ ઉમેશચંદ્ર પાંડે પાસે તાળું ખોલાવવા માટેની અરજી કરાવી હતી.

ત્યાં લાંબા સમયથી પેન્ડિંગ કેસોથી અલગ આ અરજી કરવામાં આવી હતી. જિલ્લા મૅજિસ્ટ્રેટ અને જિલ્લા પોલીસ વડાએ જિલ્લા ન્યાયાધીશની અદાલતમાં હાજર થઈને જણાવ્યું હતું કે તાળું ખોલવાથી કાયદો અને વ્યવસ્થાની સ્થિતિ સંભાળવામાં કોઈ મુશ્કેલી નહીં થાય. તેમનાં આ નિવેદનોને આધાર બનાવીને જિલ્લા ન્યાયાધીશ કે. એમ. પાંડેય દ્વારા તાળું ખોલવાનો હુકમ આપી દેવાયો હતો.

એકાદ કલાકમાં જ હુકમનો અમલ પણ કરી દેવાયો અને તેના સમાચાર દૂરદર્શન પર પ્રસારિત કરી દેવામાં આવ્યા હતા. તેના કારણે એવી છાપ ઊભી થઈ રહી હતી કે આ બધું નિર્ધારિત કાર્યક્રમ પ્રમાણે જ થઈ રહ્યું છે. તે પછી જ કદાચ પ્રથમ વાર સમગ્ર ભારત અને દુનિયાને અયોધ્યાનાં મંદિર-મસ્જિદના વિવાદની જાણકારી મળી હતી. તેના પ્રતિસાદમાં મુસ્લિમ સમુદાયે મસ્જિદ બચાવવા માટે મોહમ્મદ આઝમ ખાન અને ઝફરયાબ જિલાનીની આગેવાનીમાં બાબરી મસ્જિદ સંઘર્ષ સમિતિની રચના કરવામાં આવી હતી. તેમના દ્વારા સામું આંદોલન શરૂ કરવામાં આવ્યું.

આ દરમિયાન મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ બોર્ડના નેતાઓએ રાજીવ ગાંધી પર દબાણ કર્યું હતું કે તલાક લેનારી મુસ્લિમ મહિલા શાહબાનોને સુપ્રીમ કોર્ટે ભરણપોષણ આપવાં માટેનો આદેશ કર્યો છે તે બદલી દેવામાં આવે. આદેશને બદલી નાખવા માટે સંસદમાં કાયદો કરવા માટેનું દબાણ કરવામાં આવ્યું હતું. રાજીવ ગાંધીની સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાને પલટાવી દેવા માટે સંસદમાં કાયદો કર્યો કર્યો. તેમના એ નિર્ણયની ભારે ટીકા થઈ હતી.

આ દરમિયાન બંને પક્ષો વચ્ચે સમાધાન માટેના પ્રયાસો પણ થવા લાગ્યા હતા. મસ્જિદને પાછળ રહેવા દઈને હિન્દુઓ ચબૂતરાની આગળની ખાલી જગ્યા પર મંદિર બનાવી લે તેવું સૂચન પણ થયું હતું. જોકે સંઘ પરિવારે તેવા સમાધાન માટે ઇનકાર કરી દીધો હતો.

હિન્દુ અને મુસ્લિમ બંને જૂથો તરફથી દેશભરમાં સાંપ્રદાયિક ધ્રુવીકરણ માટેનું રાજકારણ જોરશોરથી ચાલવા લાગ્યું હતું. ભાજપે રામમંદિર આંદોલનને જાહેર સમર્થન આપવાનું શરૂ કર્યું.

ભારતીય જનતા પક્ષે 11 જૂન 1989ના રોજ પાલમપુરમાં મળેલી કારોબારીની બેઠકમાં ઠરાવ પસાર કર્યો કે આ મામલાનો ઉકેલ અદાલત લાવી શકે નહીં. સરકાર સમજૂતિ દ્વારા અથવા સંસદમાં કાયદો બનાવીને રામજન્મભૂમિ હિન્દુઓને સોંપી દે.

લોકોને પણ લાગવા લાગ્યું કે આ હવે એક રાષ્ટ્રીય રાજકારણનો મુદ્દો બની ગયો છે અને આગામી લોકસભાની ચૂંટણીમાં પણ તેની અસર પડેલી દેખાશે.

ઉત્તર પ્રદેશની સરકારે ફૈઝાબાદમાં ચાર મુકદ્દમા પેન્ડિંગ પડ્યા હતા તેના વિશે હાઈકોર્ટમાં અરજી કરી. હાઈકોર્ટને વિનંતી કરવામાં આવી કે મુકદ્દમા હાઈકોર્ટમાં લાવીને ઝડપથી ચુકાદો આપવામાં આવે. 10 જુલાઈ 1989ના રોજ હાઈકોર્ટે આ ચારેય કેસ પોતાને ત્યાં ટ્રાન્સફર કરવા માટેનો હુકમ કર્યો. હાઈકોર્ટે 14 ઑગસ્ટે સ્ટે પણ આપ્યો અને ચુકાદો ના આવે ત્યાં સુધી મસ્જિદ અને બધી જ વિવાદિત ભૂમિમાં યથાસ્થિતિ જાળવી રાખવા અને કોઈ જાતના ફેરફાર ના કરવા હુકમ આપ્યો હતો.

શિલાન્યાસ

વિશ્વ હિન્દુ પરિષદે 9 નવેમ્બરે રામમંદિરના નિર્માણ માટે શિલાન્યાસ કરવાની જાહેરાત કરી. તે માટે દેશભરમાં શિલાપૂજન માટેની યાત્રા કાઢવાની પણ જાહેરાત કરી. રાજીવ ગાંધીના કહેવાથી ગૃહ મંત્રી બૂટા સિંહે 27 સપ્ટેમ્બરે લખનૌમાં તે વખતના મુખ્ય મંત્રી નારાયણ દત્ત તિવારીના બંગલા પર બેઠક ગોઠવી હતી. બેઠકમાં વિશ્વ હિન્દુ પરિષદના નેતાઓને બોલાવીને તેમની પાસેથી વચન લેવામાં આવ્યું હતું કે તેઓ શાંતિપૂર્ણ રીતે યાત્રાઓ કાઢશે.

અશોક સિંઘલ, મહંત અવૈદ્યનાથ અને તેમના સાથીઓએ શાંતિ અને સદભાવ જાળવી રાખવાનું અને હાઈકોર્ટના હુકમ પ્રમાણે યથાસ્થિતિ જાળવી રાખવાનું વચન લેખિતમાં આપ્યું હતું.

રાજીવ ગાંધીએ રામરાજ્યની સ્થાપનાના નારા સાથે પોતાના ચૂંટણીપ્રચારનો આરંભ ફૈઝાબાદથી જ કર્યો. બીજી બાજુ વિશ્વ હિન્દુ પરિષદે મસ્જિદથી થોડે દૂર જ શિલાન્યાસ માટે પોતાનાં તંબુ તાણી દીધાં.

સૂચિત શિલાન્યાસની જગ્યા વિવાદિત ભૂમિની અંદર આવેલી છે કે કેમ તેની સ્પષ્ટતા માટે સરકાર હાઈકોર્ટમાં ગઈ હતી. 7 નવેમ્બરે હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટતા કરી કે યથાસ્થિતિ જાળવવા માટે જે હુકમ કરાયો છે, તેમાં આ જગ્યાનો પણ સમાવેશ થઈ જાય છે.

આમ છતાં ઉત્તર પ્રદેશની સરકારે 9 નવેમ્બરે શિલાન્યાસ માટે મંજૂરી આપી દીધી હતી. સરકારે એવું કહ્યું હતું કે સ્થળ પર ચકાસણી કરવામાં આવી ત્યારે તે જગ્યા વિવાદિત ક્ષેત્રની બહારની હોવાનો ખ્યાલ આવ્યો હતો.

એવું માનવામાં આવે છે કે સંત દેવરાહા બાબાની સહમતિ સાથે કોઈ ફૉર્મ્યુલા તૈયાર કરવામાં આવી હતી અને તેની હેઠળ મસ્જિદથી લગભગ 200 ફૂટ દૂર શિલાન્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો.

શિલાન્યાસ તો થઈ ગયો, પરંતુ મુસ્લિમોમાં તેના ઉગ્ર પ્રત્યાઘાત પડ્યા હતા અને તેથી સરકારે આગળનું નિર્માણકાર્ય અટકાવી દીધું હતું.

આ દરમિયાન કૉંગ્રેસમાં બળવો કરનારા વી. પી. સિંહે જનતા દળના નામે પોતાનો ત્રીજો રાજકીય મોરચો મજબૂત રીતે ઊભો કર્યો હતો. ચૂંટણી થઈ તેમાં કૉંગ્રેસ હારી ગઈ અને વી. પી. સિંહ ભાજપ તથા ડાબેરી દળોના સમર્થન સાથે વડા પ્રધાન બન્યા.

વી. પી. સિંહ અને જનતા દળનું વલણ પણ સ્પષ્ટપણે મુસ્લિમો તરફી દેખાઈ રહ્યું હતું. ઉત્તર પ્રદેશમાં જનતા દળે જૂના સમાજવાદી નેતા મુલાયમસિંહ યાદવને મુખ્ય મંત્રી તરીકે પસંદ કર્યા હતા. તેઓ અગાઉ પણ વિશ્વ હિન્દુ પરિષદના અયોધ્યા આંદોલનનો વિરોધ કરી ચૂક્યા હતા.

હવે ભાજપે રામમંદિરનું આંદોલન પોતાના હાથમાં લઈ લીધું અને આંદોલનનું સુકાન લાલકૃષ્ણ અડવાણીએ સંભાળી લીધું હતું.

દેશભરમાં રામમંદિર માટે માહોલ બનાવવા માટે અડવાણીએ 25 સપ્ટેમ્બર 1990ના રોજ સોમનાથ મંદિરથી રથયાત્રા શરૂ કરી. તે 30 ઑક્ટોબર સુધી ચાલવાની હતી. રથયાત્રા વખતે દેશમાં ઘણી બધી જગ્યાએ તોફાનો થયા. લાલુ પ્રસાદ યાદવે રથયાત્રા બિહારમાં પહોંચી ત્યારે તેને અટકાવી અને અડવાણીની ધરપકડ કરી લીધી હતી.

મુલાયમ સરકારે કડક પ્રતિબંધો મૂક્યા હતા, તેમ છતાં 30 ઑક્ટોબરે લાખો કાર સેવકો અયોધ્યા પહોંચી ગયા હતા. લાઠીચાર્જ અને ગોળીબાર છતાં કેટલાક કારસેવકો મસ્જિદના ગુંબજ ઉપર ચડી ગયા હતા. જોકે આખરે પોલીસે સ્થિતિને કાબૂમાં લેવા માટે ગોળીબાર કર્યો અને તેમાં 16 કારસેવકોનાં મૃત્યુ થયાં. જોકે હિન્દી અખબારોએ વધારા બહાર પાડ્યા હતા અને સેંકડો કારસેવકો માર્યા ગયા અને સરયૂ નદીનું પાણી રક્તરંજિત થઈ ગયું હતું તેવા સમાચારો આપતાં રહ્યાં હતાં.

મુલાયમસિંહને હવે મુલ્લા મુલાયમ કહેવાનું શરૂ થયું. હિન્દુઓમાં તેમણે બહુ અપ્રિય થઈ પડ્યા અને તે પછીની ચૂંટણીમાં તેઓ ખરાબ રીતે હારી ગયા. નારાજ થયેલા ભાજપે વી. પી. સિંહની સરકારને આપેલો ટેકો પણ પાછો ખેંચી લીધો અને જનતા દળમાં દેવીલાલે પણ બળવો કરી દીધો હતો.

આ બધી ધમાલ વચ્ચે વી. પી. સિંહે ઓ. બી. સી. માટે અનામતની જાહેરાત કરી દીધી. ઘણા સમયથી પડેલા મંડલપંચના અહેવાલનો તેમણે અમલ કરવાની જાહેરાત કરી હતી. હવે દેશમાં ઉપલા અને પછાત વર્ગો વચ્ચે એટલે કે મંડલ અને કમંડળની લડાઈ રસ્તા પર આવી ગઈ.

1991માં લોકસભાની ચૂંટણી આવી અને તેમાં પ્રચાર દરમિયાન રાજીવ ગાંધીની હત્યા થઈ. તેના કારણે ફરી કૉંગ્રેસની સરકાર બની, પણ આ વખતે વડા પ્રધાન તરીકે વયોવૃદ્ધ નરસિંહ રાવ હતા.

ઉત્તર પ્રદેશમાં મધ્ય સત્રી ચૂંટણી થઈ હતી અને તેમાં ભાજપને સત્તા મળી હતી. મુખ્ય મંત્રી બનેલા કલ્યાણ સિંહે સરકારની રચના પછી તરત જ મસ્જિદની સામેની 2.77 એકર જમીન પર્યટનવિકાસના નામે સંપાદિત કરી લીધી. રામકથા પાર્ક માટે ભૂતકાળમાં સરકારે 42 એકર જમીન હસ્તગત કરી હતી, તે વિશ્વ હિન્દુ પરિષદને લીઝ પર આપી દેવામાં આવી.

સરકારના આદેશ પ્રમાણે વર્ષો જૂના સિવિલ મુકદ્દમામાં અધિકારીઓ તથ્યોમાં ફેરફાર સાથે નવાં સોગંદનામાં દાખલ કરવા લાગ્યા હતા. સંઘ પરિવારની ઇચ્છા એવી હતી કે પર્યટન માટે મસ્જિદની સામે સંપાદિત કરવામાં આવેલી જમીન પર મંદિરનિર્માણ શરૂ કરી દેવામાં આવે. તે માટેના પથ્થરો ઘડવાનું કામ પણ શરૂ કરી દેવામાં આવ્યું.

જોકે હાઈકોર્ટે આદેશ આપ્યો કે જમીન પર કોઈ કાયમી બાંધકામ કરી શકાશે નહીં. આમ છતાં જુલાઈમાં બાંધકામ શરૂ થઈ ગયું, ત્યારે સુપ્રીમ કોર્ટે દરમિયાનગીરી કરી. તે વખતે નરસિંહરાવ સરકારે સંતો સાથે વાતચીત કરીને મહામહેતને તેમને સમજાવીને બાંધકામ અટકાવી દીધું.

ડિસેમ્બર 1992માં ફરી કારસેવા માટેની જાહેરાત થઈ. કલ્યાણ સિંહની સરકાર અને વિશ્વ હિન્દુ પરિષદના નેતાઓએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં વચન આપ્યું કે તેઓ સાંકેતિક કારસેવા કરશે અને મસ્જિદને કોઈ નુકસાન થશે નહીં.

કલ્યાણ સિંહે જોકે પોલીસને લોકો પર બળપ્રયોગ ના કરવાની સૂચના આપી હતી. કલ્યાણ સિંહે સ્થાનિક વહિવટીતંત્રને કેન્દ્રીય સુરક્ષા દળોની મદદ પણ લેવા દીધી નહોતી. ત્યાર બાદ છઠ્ઠી ડિસેમ્બર જે કંઈ બન્યું તે ઇતિહાસ બની ચૂક્યો છે.

અડવાણી, જોશી અને સિંઘલ જેવા ટોચના નેતાઓ, સુપ્રીમ કોર્ટના ઑબ્ઝર્વર જિલ્લા ન્યાયાધીશ તેજશંકર અને પોલીસના ઉચ્ચ અધિકારીઓની હાજરી છતાં લાખો કારસેવકોએ છઠ્ઠી ડિસેમ્બરે મસ્જિદને ધ્વસ્ત કરી દીધી અને તેના કાટમાળની ઉપર કામચલાઉ મંદિર પણ બનાવી દીધું.

અગાઉની જેમ રિસીવરની દેખરેખમાં તે કામચલાઉ મંદિરમાં ફરી દર્શન અને પૂજન શરૂ થઈ ગયાં. મુસ્લિમોએ કેન્દ્ર સરકાર પર મિલીભગતનો અને નિષ્ક્રિયતાનો આરોપ લગાવ્યો. વડા પ્રધાને એવો ખુલાસો કર્યો કે બંધારણ અનુસાર કાયદો અને વ્યવસ્થાની સ્થિતિ જાળવવાની જવાબદારી રાજ્ય સરકારની હતી. બંધારણની મર્યાદામાં રહીને જે થઈ શકે તે પોતે કર્યું હતું તેમ જણાવીને કેન્દ્ર સરકારે મસ્જિદના પુનઃનિર્માણ માટેની ખાતરી પણ આપી હતી.

મસ્જિદ ધ્વસ્ત થઈ તેના થોડા દિવસો પછી હાઈકોર્ટે કલ્યાણ સિંહની સરકારે જમીન સંપાદિત કરી હતી તે કાર્યવાહીને ગેરકાનૂની ગણાવી હતી. જાન્યુઆરી 1993ના રોજ કેન્દ્ર સરકારે આ સમસ્યાના કાયમી ઉકેલ માટે સંસદમાં કાયદો પસાર કરીને વિવાદિત પરિસરની આસપાસની લગભગ 67 એકર જમીનને સંપાદિત કરી લીધી હતી.

હાઈકોર્ટમાં ચાલી રહેલા મુકદ્દમાને પૂરા કરીને સુપ્રીમ કોર્ટની સલાહ માગવામાં આવી કે શું બાબરી મસ્જિદનું નિર્માણ કોઈ પ્રાચીન હિન્દુ મંદિર તોડીને કરવામાં આવ્યું છે કે કેમ? એટલે કે આ વિવાદને માત્ર આ ભૂમિ પૂરતો જ મર્યાદિત કરી દેવામાં આવ્યો.

જમીનઅધિગ્રહણ માટે કાયદો કરવામાં આવ્યો હતો તેની પાછળનો હેતુ એવો હતો કે કોર્ટ જેમના પક્ષમાં ફેંસલો આપશે તેમને પોતાનું ધર્મસ્થાન બનાવવા માટે મુખ્ય પરિસર સોંપી દેવાય, જ્યારે બીજા પક્ષને થોડે દૂર જમીન આપવામાં આવે. બંને ધર્મસ્થાનો માટે અલગ અલગ ટ્રસ્ટ બનશે. યાત્રીઓની સુવિધા માટે પણ વ્યવસ્થા થશે. ફૈઝાબાદના કમિશનરને કેન્દ્ર સરકાર તરફથી રિસીવર નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.

જોકે સુપ્રીમ કોર્ટે એવો કોઈ જવાબ આપવાનો ઇનકાર કર્યો કે આ સ્થળે મસ્જિદ પહેલાં કોઈ હિન્દુ મંદિર હતું કે કેમ. ચુકાદામાં અદાલતે જણાવ્યું કે આ બાબતમાં તથ્ય જાણવા માટે અદાલત સક્ષમ નથી. સુપ્રીમ કોર્ટે હાઈકોર્ટમાં ચાલી રહેલા મુકદ્દમાને પણ ચાલવા દેવા માટેની મંજૂરી આપી, જેથી બંને પક્ષો ન્યાય પ્રક્રિયાથી વિવાદનો ઉકેલ લાવી શકે.

હાઈકોર્ટે ભારતીય પુરાતત્ત્વ વિભાગને બાબરી મસ્જિદ અને રામચબૂતરાની નીચે ખોદકામ કરીને અહેવાલ આપવા જણાવ્યું. તેમાં ખાસ્સો સમય લાગી ગયો હતો. અહેવાલમાં જણાવાયું કે ખોદકામમાં નીચે એવા અવશેષો મળ્યા હતા, જે ઉત્તર ભારતના મંદિરોમાં જોવા મળે તેવા હતા. આ તારણના આધારે હિન્દુ પક્ષે માળખાની નીચે રામમંદિર હોવાનો દાવો કર્યો, જ્યારે અન્ય ઇતિહાસકારોએ આ તારણને ખોટું ગણાવ્યું હતું.

લાંબી સુનાવણી, સાક્ષીઓ અને દસ્તાવેજી પુરાવાને ચકાસ્યાં બાદ 30 સપ્ટેમ્બર 2010ના રોજ અલાહાબાદ હાઈ કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો હતો. ત્રણ જજોની બેન્ચે એ વાત સ્વીકારી કે ભગવાન રામચંદ્રનો જન્મ મસ્જિદના વચ્ચેના ગુંબજની નીચેની જમીન પર થયો હતો. જોકે જમીનની માલિકીના હકદાવા માટે કોઈ પક્ષ પાસે પુરતા પુરાવા નથી તેમ બેન્ચે જણાવ્યું હતું.

લાંબા સમયથી જમીન પરનો કબજો હતો તેને ધ્યાનમાં રાખીને રામલલ્લા, નિર્મોહી અખાડા અને સુન્ની વકફ બોર્ડ એમ ત્રણે વચ્ચે જમીન સરખા હિસ્સે વહેંચી દેવામાં આવી હતી. આને એક પંચાયત પ્રકારનો ચુકાદો ગણાવાયો અને બધા પક્ષોએ તેને સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો.

ત્યાર બાદ મામલો સુપ્રીમ કોર્ટમાં પહોંચ્યો હતો અને ત્યાં પણ એક દાયકા બાદ હવે અંતિમ ચુકાદો આવવાનો છે.

અદાલતમાં જે વિવાદ છે તે માત્ર અડધો વીઘો એટલે કે 1500 ચોરસ ફૂટની જમીનનો જ છે, જેના પર બાબરી મસ્જિદ બનેલી હતી. પરંતુ ધર્મ, ઇતિહાસ, આસ્થા અને રાજકારણની ભેળસેળને કારણે આ મામલો બહુ જટિલ અને સંવેદનશીલ બની ગયો છે. તેના કારણે સુપ્રીમ કોર્ટનો જે પણ ચુકાદો આવશે તેની અસર માત્ર ભારત નહીં, પણ દક્ષિણ એશિયા અને તેની બહાર પણ થશે.

એ પણ જોવાનું રહે છે કે શું અદાલત ઇતિહાસમાં થયેલી ભૂલો અને અત્યાચારોને સુધારી શકે છે ખરી. કે પછી અદાલત માત્ર વર્તમાન કાયદાઓને ધ્યાનમાં રાખીને જ નિર્ણય કરી શકશે તે પણ જોવાનું રહે છે.


લેખક : રામદત્ત ત્રિપાઠી
તસવીરો : ગેટી ઇમેજ
ચિત્રાંકન : પુનીત બરનાલા
પ્રોડક્શન : શાદાબ નઝમી