કોરેગાંવ ભીમા : આ સ્થળ વિશે આપ જાણો છો?

યુદ્ધની તસવીર Image copyright HULTON ARCHIVE

છેલ્લા બે દિવસમાં મહારાષ્ટ્રમાં દલિતો અને મરાઠા સમુદાય વચ્ચે ઘણી જગ્યાએ હિંસક ઝપાઝપીના સમાચાર છે. આ ઝપાઝપીની શરૂઆત કોરેગાંવ ભીમા, પાબલ અને શિકારપુરથી થઈ, જ્યાં કથિત રૂપે હિંસાને કારણે એક વ્યક્તિનું મૃત્યુ થઈ ગયું.

કોરેગાંવ ભીમામાં 1 જાન્યુઆરી 2018ના રોજ બાજીરાવ પર બ્રિટિશ સૈનિકોની જીતની 200મી વર્ષગાંઠ મનાવવામાં આવી રહી હતી, જ્યારે આ હિંસા ભડકી.

આ ઘટનાઓમાં વાહનોને આગ ચાંપી દેવાના પણ સમાચાર છે.

એ સમયે જીત પ્રાપ્ત કરનારી ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની સાથે જોડાયેલી ટુકડીમાં મોટાભાગના લોકો મહાર સમુદાયના હતા, આથી દલિત નેતાઓ બ્રિટિશ સેનાની જીતની ઉજવણી દર વર્ષે કરે છે.

તમને આ પણ વાંચવું ગમશે

એ સમયે મહાર સમુદાયને અછૂત માનવામાં આવતા હતા. તેને કોરેગાંવની લડાઈ પણ કહેવામાં આવે છે.


શું હતી કોરેગાંવની લડાઈ?

Image copyright ALASTAIR GRANT/AFP/GETTY IMAGES

જાણકારો કહે છે કે પેશવા બાજીરાવ દ્વિતીયની આગેવાનીમાં 28 હજાર મરાઠા સૈનિકો પૂના પર હુમલો કરવાની યોજના બનાવી રહ્યા હતા.

રસ્તામાં તેમને 800 સૈનિકોથી સજ્જ કંપની ફોર્સ મળી હતી, જે પૂનામાં બ્રિટિશ સૈનિકોની તાકાતમાં વધારો કરવા માટે જઈ રહી હતી.

પેશવાએ કોરેગાંવમાં હાજર કંપની ફોર્સ પર હુમલો કરવા માટે પોતાના 2 હજાર સૈનિકો મોકલ્યા હતા.

કેપ્ટન ફ્રાંસિસ સ્ટૉન્ટનની આગેવાનીમાં ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીની આ ટુકડીએ લગભગ 12 કલાક સુધી પોતાનું સ્થાન જાળવીને રાખ્યું હતું અને મરાઠાઓને સફળ થવા ન દીધા.

ત્યારબાદ મરાઠાઓએ નિર્ણય બદલ્યો અને પગલાં પાછા ખેંચી લીધા.

કેમ કે તેમને એ વાતનો ડર હતો કે જનરલ જોસફ સ્મિથની આગેવાનીમાં મોટી બ્રિટિશ ટૂકડી ત્યાં પહોંચી જશે અને ત્યારબાદ તેમને માટે યુદ્ધ અઘરૂં બની જશે.

આ ટુકડીમાં જે ભારતીય મૂળના સૈનિકો હતા, તેમાં મોટાભાગના મહાર દલિત હતા અને તેઓ બૉમ્બે નેટિવ ફેક્ટરી સાથે સંબંધ ધરાવતા હતા.

દલિત આગેવાનો આ ઘટનાને ભારતના દલિત ઇતિહાસનો મહત્ત્વને ભાગ માને છે.


મરાઠાઓને ટક્કર

Image copyright BOOKS.GOOGLE.CO.UK

જેમ્સ ગ્રાન્ટ ડફે પોતાના પુસ્તક 'ધ હિસ્ટ્રી ઑફ ધ મરાઠાઝ'માં આ લડાઈનો ઉલ્લેખ કર્યો છે.

તેમાં લખ્યું છે કે આખી રાત ચાલ્યા બાદ નવા વર્ષની સવારે દસ કલાકે ભીમાના કિનારે પહોંચ્યા, જ્યાં તેમણે લગભગ 25 હજાર મરાઠાઓને રોકીને રાખ્યા હતા.

તેઓ નદી તરફ કૂચ કરતા રહ્યા અને પેશવાના સૈનિકોને લાગ્યું કે તેઓ નદી પાર કરવા માગે છે ,પરંતુ તેમણે ગામની આસપાસના ભાગ પર કબજો જમાવ્યો, તેને પોસ્ટમાં પરિવર્તિત કરી દેવામાં આવ્યું.


ઇતિહાસમાં નોંધાયેલી ઘટના

Image copyright BOOKS.GOOGLE.CO.UK

હેનરી ટી પ્રિંસેપના પુસ્તક 'હિસ્ટ્રી ઑફ ધ પૉલિટિકલ એન્ડ મિલિટરી ટ્રાઝેક્શન્સ ઇન ઇન્ડિયા'માં આ લડાઈમાં મહાર દલિતોથી સજ્જ અંગ્રેજ ટુકડીના સાહસનો ઉલ્લેખ મળે છે.

આ પુસ્તકમાં નોંધાયું છે કે કેપ્ટન સ્ટૉન્ટનની આગેવાનીમાં જ્યારે આ ટુકડી પૂના જઈ રહી હતી, તો તેના પર હુમલો થવાની આશંકા હતી.

ખુલ્લી જગ્યાએ ફસાવાના ડરથી બચવા માટે ટુકડીએ કોરેગાંવ પહોંચીને તેને પોતાના કિલ્લામાં પરિવર્તિત કરી દેવાનો નિર્ણય લીધો હતો.

જો આ ટુકડી ખુલ્લી જગ્યાએ ફસાઈ ગઈ હોત તો મરાઠાઓના હાથોમાં ખરાબમાં ખરાબ રીતે ફસાઈ શકતી હતી.

અલગ અલગ ઇતિહાસકારોના જણાવ્યા અનુસાર આ લડાઈમાં 834 કંપની સૈનિકોમાંથી 275નાં મૃત્યુ થયાં હતાં, ઘાયલ થયા હતા અથવા તો ગુમ થઈ ગયા હતા.

તેમાં બે અધિકારીઓનો પણ સમાવેશ થયો હતો. ઇન્ફન્ટ્રિના 50 લોકોનાં મૃત્યુ થયા હતા અને 105 લોકો ઘાયલ થયા હતા.

બ્રિટિશ ધારણાંઓના આધારે પેશવાના 500-600 સૈનિકોનું આ લડાઈ દરમિયાન મૃત્યુ થયું હતું અથવા તો ઘાયલ થયા હતા.

ઇતિહાસકાર અને વિવેચક પ્રોફેસર ઋષિકેશ કામ્બલે કોરેંગાં ભીમાનો બીજો પક્ષ પણ જણાવે છે.

તેમને દાવો છે કે મહારોએ મરાઠાઓને નહીં પણ બ્રાહ્મણોને હરાવ્યા હતા.

બ્રાહ્મણોએ છૂત-અછૂતનો નિયમ જબરદસ્તી દલિતો પર થોપી દીધો હતો અને તેનાંથી તેઓ નારાજ હતા.

જ્યારે મહારોએ બ્રાહ્મણોને એ અશ્પૃશ્યતા ખતમ કરવા કહ્યું તો તેઓ ન માન્યા અને એ જ કારણોસર તેઓ બ્રિટિશ સેના સાથે મળી ગયા હતા.


લડાઈ મરાઠાઓ વિરુદ્ધ નહોતી

Image copyright Hulton Archive/Getty Images

બ્રિટિશ સૈનિકોએ મહારોને ટ્રેનિંગ આપી અને પેશવાઈ વિરુદ્ધ લડવાની પ્રેરણા આપી હતી.

મરાઠા શક્તિના નામ પર જે બ્રાહ્મણોની આગેવાની હતી એ લડાઈ ખરેખર તેમના વિરુદ્ધ હતી અને મહારોએ તેમને હરાવ્યા હતા.

આ લડાઈ મરાઠાઓ વિરુદ્ધ તો હતી જ નહીં.

કામ્બલે કહે છે કે મહારો અને મરાઠાઓ વિરુદ્ધ કોઈ મતભેદ કે ઝઘડો હતો, તેવું ઇતિહાસમાં ક્યાંય નથી. જો બ્રાહ્મણ છૂત-અછૂત ખતમ કરી દેતા તો એ લડાઈ કદાચ થઈ જ ન હોત.

એ અંતિમ પેશવા શક્તિ હતી અને બ્રિટિશ તેમને હરાવવા માગતા હતા. તે જ કારણોસર બ્રિટિશ સેનાએ મહારોને પોતાની સાથે ભેળવી દીધા હતા અને પેશવા રાજ ખતમ કરી દીધું હતું.


અસ્મિતાની લડાઈ

Image copyright CLASSIC IMAGE ALAMY

જે ઇતિહાસકાર મહારો અને પેશવા સેના વચ્ચે થયેલા આ યુદ્ધને વિદેશી અંગ્રેજો વિરુદ્ધ ભારતીય શાસકોના યુદ્ધ તરીકે જુએ છે, તથ્યાત્મક રૂપે તેઓ ખોટા નથી.

પરંતુ જાણકારો માને છે કે મહારો માટે આ અંગ્રેજોની નહીં, પણ પોતાની અસ્મિતાની લડાઈ હતી.

વર્ણવ્યવસ્થાથી બહાર મનાતા અછૂતો સાથે જે વ્યવ્હાર પ્રાચીન ભારતમાં થતો હતો, તે વ્યવહાર પેશવા શાસકોએ મહારો સાથે કર્યો હતો.

ઇતિહાસકારોએ ઘણી જગ્યાએ વિવરણ આપ્યું છે કે નગરમાં પ્રવેશ કરતા સમયે મહારોએ પોતાની કમરમાં એક ઝાડુ બાંધીને ચાલવું પડતું હતું.

તેનાથી તેમના પ્રદૂષિત અને અપવિત્ર પગના નિશાન ઝાડુથી સાફ થતા જાય.

તેમણે પોતાના ગળામાં વાસણ પણ લટકાવવા પડતા હતા જેથી તેઓ તેમાં થૂંકી શકે અને તેમના થૂંકથી કોઈ સવર્ણ પ્રદૂષિત અને અપવિત્ર ન થઈ જાય.

તેઓ સવર્ણોના કુવા કે પોખરમાંથી પાણી લેવાનું વિચારી પણ શકતા ન હતા.

તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યુટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો

આ વિશે વધુ