Budget 2019 : બજેટ સાથે જાણો નાણાકીય આંટીઘૂંટી

નિર્મલા સીતારમણ Image copyright Getty Images

પાંચમી જુલાઈએ નિર્મલા સીતારમણ નાણામંત્રી તરીકે તેમનું પહેલું અંદાજપત્ર રજૂ કરશે.

આમ તો અંદાજપત્રના ઘણાં બધાં પાસાં છે. સરકારની આવક અને ખર્ચના માત્ર લેખાંજોખાં એટલે અંદાજપત્ર એવું નથી, એ વાત સાચી પણ 'ગોળ નાખો એટલું ગળ્યું થાય'.

સરકારનો સર્વસમાવેશક વિકાસ કરવા માટેનો ઉદ્દેશ ગમે તેટલો સારો હોય.

પણ એ ઉદ્દેશપૂર્તિ માટે જરૂરી નાણાકીય સાધનોની ઉપલબ્ધિ અને એની સાથોસાથ જે હેતુ માટે નાણાં વપરાવાં જોઈએ તે હેતુ માટે જ નિર્ધારિત ધારાધોરણ મુજબ એ નાણાં વપરાય તેવી શિસ્ત સાથેનું નાણાકીય વ્યવસ્થાપન જ સરકારના આવક-જાવકના પાસાને સમતોલ રાખી શકે.

અને નાણાં વ્યવસ્થાપન માટેનો એક ઢાંચો જાળવીને એ ઢાંચામાં જ બધું સુમેરે ચાલે એ માટેનું એક હથિયાર એટલે - Fiscal Responsibility & Budget Management Act 2003, જે 5 જુલાઈ, 2004માં અમલમાં આવ્યો છે.

Image copyright Getty Images

આ કરવાનો ઉદ્દેશ ભારત સરકારનું અંદાજપત્ર અસરકારક રીતે આવક-જાવકના વ્યવસ્થાપનથી સમતોલ રહે તે છે.

આ વિશેની સમજ અને નાણામંત્રીને એના દાયરામાં ચાલતાં શું શું કરવાનું રહે છે તેની વિગતો ચર્ચતા પહેલાં બજેટ સાથે સંકળાયેલી કેટલીક પરિભાષા સમજવી પડશે.

  1. રેવન્યૂ ડેફિસિટ (RD) : રેવન્યુ ડેફિસિટ એટલે કે મહેસૂલી ખાધ એ મહેસુલી ખર્ચ અને આવક વચ્ચેનો તફાવત છે.
  2. ઇફેક્ટિવ રેવન્યુ ડેફિસિટ (ERD) : કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા રાજયોને કેપિટલ એસેટ એટલે કે મૂડી અસ્ક્યામતો ઊભી કરવા ગ્રાન્ટ આપવામાં આવે છે.
  3. ફિસ્કલ ડેફિસિટ (FD) : ફિસ્કલ ડેફિસિટ એટલે કે નાણાં ખાધ એ કેન્દ્ર સરકારના કુલ ખર્ચ અને ઉધાર લીધેલી મૂડી સિવાયની આવક વચ્ચેનો તફાવત છે.
  4. ગ્રૉસ ફિસ્કલ ડેફિસિટ (GFD) : કુલ ખર્ચ ઉપરનો વધારો જેમાં રિકવરી બાદ બાકી રહેતી લોનને ગ્રૉસ ફિસ્કલ ડેફિસિટ એટલે કે કુલ નાણાકીય ખાધ કહેવામાં આવે છે.
  5. પ્રાઇમરી ફિસ્કલ ડેફિસિટ (PD) : ફિસ્કલ ડેફિસિટમાંથી ચુકવણીપાત્ર વ્યાજ બાદ કરતા જે રહે તેને પ્રાઇમરી ડેફિસિટ કહેવામાં આવે છે.

FRBM Act નો મૂળભૂત હેતુ સરકારના નાણાં વ્યવસ્થાપનમાં શિસ્ત લાદવાનો છે.

એ નાણાંકીય શિસ્તને ધ્યાનમાં રાખીને લક્ષ્યાંકો નક્કી કરે છે અને ફિસ્કલ ડેફિસિટ તેમજ રેવન્યુ ડેફિસિટ ઘટાડવા માટેના ઉપાયો પણ સૂચવે છે.

આ કાયદામાં તેમજ એ દ્વારા નિર્ધારિત લક્ષ્યાંકોમાં વખતોવખત ફેરફારો થતા રહ્યા છે.


Image copyright Getty Images

એન. કે. સિંઘ કમિટી દ્વારા આમાં એક નવું પરિમાણ પણ ઉમેરવામાં આવ્યું છે જે ડેટ-જીડીપી રેશિયો એટલે કે દેવું અને જીડીપીનો ગુણોત્તર કહેવાય છે.

આનું પ્રયોજન કેન્દ્ર સરકાર બેફામ દેવું ન કરે અને દેશનું અર્થતંત્ર દેવાળીયું ન બની જાય તે જોવાનું છે.

કેન્દ્ર સરકાર જે રીતે લોન, જામીનગીરીમાં તેમજ અન્ય પ્રકારે દેવું કરે છે તે જ રીતે રાજ્ય સરકારો પણ નાણાંકીય સાધનો ઊભા કરવા માટે દેવું કરે છે.

જ્યાં સુધી આ દેવાનો ઉપયોગ લાંબા ગાળે વળતર મળી રહે તે પ્રકારના કૅપિટલ ઍસેટસ ઊભા કરવા માટે થાય ત્યાં સુધી આ પ્રકારનું દેવું બહુ ચિંતાજનક ન ગણવું જોઈએ.

આથી વિપરિત જો દેવું કરીને સરકારનો રોજબરોજનો ખર્ચ અને પગારો ચૂકવવાના આવે તે પ્રકારનું દેવું હિતાવહ નથી.

એન. કે. સિંઘ કમિટીની ભલામણ મુજબ રાજ્ય અને કેન્દ્ર સરકાર વચ્ચે થઈને જે દેવું કરવામાં આવે તેનો ડેટ ટુ જીડીપી રેશિયો 60 ટકાથી વધવો જોઈએ નહીં.

આ 60 ટકામાંથી 40 ટકા કેન્દ્ર સરકાર અને 20 ટકા રાજ્ય સરકારો વચ્ચે દેવું ઊભું કરવાની વેતરણ કરી શકાય.

એટલે કે કુલ જીડીપીના 60 ટકા સુધીનું દેવું હોય ત્યાં સુધી એ ચિંતાનો વિષય નથી.

આ સમિતિએ ભલામણ કર્યા મુજબ 2022-23માં ફિસ્કલ ડેફિસિટ ઘટાડીને જીડીપીના 2.5 ટકા અને રેવન્યૂ ડેફિસિટ ઘટાડીને જીડીપીના 0.8 ટકા, સાથોસાથ દેવું અને જીડીપીનો રેશિયો 38.7 ટકા રહેવો જોઈએ.

Image copyright Getty Images

આમ રાજ્ય તેમજ કેન્દ્ર સરકારોએ ધીરેધીરે દેવાનું ભારણ ઘટાડવાનું છે. પિયુષ ગોયલે પહેલી ફેબ્રુઆરી 2019ના રોજ જે બજેટ રજૂ કર્યું તેમાં આ બાબતે નીચે મુજબની વાત કરવામાં આવી હતી. -

"From the high of almost 6 % seven year ago, the fiscal deficit has been bought down to 3.4 % in 2018-19 RE. The current account deficit (CAD) against a high of 5.6 % six year ago, is likely to be only 2.5 % of GDP this year"

આમ અરુણ જેટલીએ તેમના છેલ્લાં બજેટમાં નાણાંકીય ખાધ ઘટાડીને 3 ટકા કરવાની જે બાંહેધરી આપી હતી એનો પિયુષ ગોયલે છેદ ઉડાડયો.

હવે મંદીની પરિસ્થિતિ છે ત્યારે સ્વાભાવિક છે અંદાજિત આવકમાં ઘટાડો થાય, સામે ખર્ચ તો વધવાનો જ છે એ સંજોગોમાં નિર્મલા સીતારમણ નાણાં ખાધ 3 ટકા જાળવી શકશે કે કેમ એ જોવું રસપ્રદ થઈ પડશે.

તેઓ જ્યાં સુધી કૅપિટલ ઍક્સપેન્ડિચરમાં ઘટાડો કર્યા વગર અથવા સામાજિક સેવાઓ પાછળની જોગવાઈ ઘટાડ્યા વગર બાકીના નકામા ખર્ચાઓમાં કાપ મૂકીને આ ખાધ કાબૂમાં રાખે ત્યાં સુધી આવકાર્ય છે.

નહીંતર વધારાની આવક એક યા બીજી રીતે ઊભી કરવા માટે કરવેરાનો કડવો ડોઝ આપવાનો વિકલ્પ એમણે અજમાવવો પડે તેવી સ્થિતિનું નિર્માણ થાય.

સદનસીબ એ રહ્યું છે કે એક જમાનામાં 2009ના વર્ષમાં ડેટ-જીડીપી રેશિયો જે 51 ટકા ઉપર હતો તે 2019માં અંદાજે 44.5 ટકા જેટલો થાય છે જે નીચેની આકૃતિ પરથી જોઈ શકાય છે.

GDP અને દેવાની સરખામણી

સ્રોત : www.ceicdata.com

આ બધું હોવા છતાં પણ નાણામંત્રીઓ બજેટ સમયે ફિસ્કલ ડેફિસિટ, રેવન્યૂ ડેફિસિટ વગેરેનો ટાર્ગેટ આગલા વર્ષે જ્યારે અંદાજપત્ર રજૂ કરે ત્યારે વીતેલા વર્ષ માટે સુધારેલા અંદાજો (રિવાઇઝ્ડ એસ્ટીમેટ) તરીકે રજૂ કરે છે.

મીડિયમ ટર્મ ફિસ્કલ પૉલિસી સ્ટ્રેટેજી સ્ટેટમેન્ટ આ બાબતે નીચે મુજબના લક્ષ્યાંકો દર્શાવે છે.

નાણામંત્રી પાસે કરવેરા ઉપરાંત ટૂંકા અને લાંબા ગાળાનાં નાણાંકીય સાધનો દ્વારા ઉધારી કરવા માટે લોન અથવા જામીનગીરીઓ અથવા અન્ય સાધનોનો ઉપયોગ થઇ શકે છે.

આ બધામાં છેલ્લે ખૂબ જ ચગેલો અને ચર્ચાઈ ગયેલો મુદ્દો રિઝર્વ બૅન્ક ઑફ ઇન્ડિયા પાસેથી નાણાં મેળવવાનો છે.

એન.કે.સિંઘ કમિટી દ્વારા કરવામાં આવેલી ભલામણો સરકાર રિઝર્વ બૅન્ક પાસેથી નાણાં ઉછીના ન લે એ પ્રકારનાં નિયંત્રણો મૂકે છે.

રિઝર્વ બૅન્ક ઑફ ઈન્ડિયા ઍક્ટ 1934ની કલમ 47 મુજબ રિઝર્વ બૅન્કે પોતાની પાસેનો વધારાનો નફો ભારત સરકારને ટ્રાન્સફર કરવો જોઈએ.

આ કલમની જોગવાઈઓ નીચે મુજબ છે -

"After making provision for bad and doubtful debts, depreciation in assets, contributions to staff and superannuation funds and for all matters for which provision is to be made by or under this Act or which are usually provided for by bankers, the balance of the profits shall be paid to the Central Government."

આ કલમનો હવાલો ટાંકીને નાણામંત્રી અરુણ જેટલી દ્વારા રિઝર્વ બેંક પાસેથી નાણાં સરકાર પાસે ટ્રાન્સફર કરાવવાનો પ્રયત્ન થયો.

Image copyright Getty Images

છેલ્લાં પાંચ વર્ષમાં રિઝર્વ બૅન્ક ઑફ ઇન્ડિયા ઉપર કેન્દ્ર સરકારનું દબાણ એટલું બધુ વધી ગયું હતું કે લગભગ સો ટકા જેટલો સરપ્લસ ફંડ (જે 2012-13માં 53.5 ટકા હતું તે વધારીને લગભગ 100 ટકા) કરવાનો પ્રયત્ન થયો.

આને કારણે રિઝર્વ બૅન્ક કન્ટીજન્સી ફંડ માટે કશું ફાળવી શકી નહીં.

2015-16, 2016-17 અને 2017-18 આ ત્રણ વર્ષમાં અનુક્રમે રૂપિયા 65,900 કરોડ, 40,900 કરોડ અને 58,000 કરોડ સરકારને ટ્રાન્સફર કરવામાં આવ્યા.

રાજ્યસભામાં તત્કાલીન મંત્રી પી. રાધાકૃષ્ણન દ્વારા આપવામાં આવેલ માહિતી મુજબ 2009-10 થી 2013-14 સુધીમાં 1.07 લાખ કરોડ સામે 2014-15 થી 2018-19માં 2.32 લાખ કરોડ રિઝર્વ બૅન્ક દ્વારા સરકારને ટ્રાન્સફર કરવામાં આવ્યા.

ભારત સરકારનું નાણાં મંત્રાલય માને છે કે ગ્રૉસ ઍસેટ્સનું 28 ટકા બફર રિઝર્વ બૅન્ક દ્વારા રાખવામાં આવે છે તે વૈશ્વિક ધારાધોરણ મુજબના 14 ટકા કરતાં ઘણું ઊંચું છે.

આ રિઝર્વ્સનો કઈ રીતે સારો ઉપયોગ થઈ શકે તે માટે બિમલ જાલન કમિટી નિયુક્ત કરવામાં આવી હતી.

ભારત સરકારના તત્કાલીન નાણાં સચિવ સુભાષ ગર્ગ પણ આ સમિતિના સભ્ય છે.

સરકારે આ અગાઉ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે રિઝર્વ બૅન્ક ઑફ ઈન્ડિયાના રિઝર્વ ફંડમાંથી તે કશું લેવા માંગતી નથી.

આમ છતાંય આગળ ઉલ્લેખ થયો છે તે રિઝર્વ બૅન્ક ઍક્ટના સેક્શન 47ના મુજબ Bad and Doubtful દેવાં, ડેપ્રિશીએશન, સ્ટાફના સુપર એન્યુએશન ફંડ વગેરેની જરૂરિયાત સંતોષ્યા બાદ જે બાકી રહે એને નફો ગણી ભારત સરકારને તબદીલ કરવો.

આ શક્યતાઓ અને ભારત સરકાર રિઝર્વ બૅન્ક ઑફ ઈન્ડિયાની સ્વાયત્તા ઉપર તરાપ મારે છે એવી ખૂબ મોટી ચર્ચા ઊભી થઈ હતી.

તેને પગલે તત્કાલીન ગવર્નર ડૉ. રઘુરામરાજન અને આગળ જતાં એમના અનુગામી ગવર્નર ઊર્જિત પટેલ અને હમણાં હમણાં ખૂબ જ બાહોશ અને સક્ષમ એવા ડેપ્યુટી ગવર્નર વિરલ આચાર્યએ રાજીનામું આપી દીધું છે.

Image copyright Getty Images
ફોટો લાઈન નોટબંધી સમયની તસવીર

બિમલ જાલન, જે પોતે રિઝર્વ બૅન્કના ગવર્નર રહી ચૂક્યા છે તેમના વડપણ હેઠળ ECF (ઇકોનોમિક કૅપિટલ ફ્રેમવર્ક)ની પ્રવર્તમાન પરિસ્થિતી રિવ્યૂ કરવા માટે છ સભ્યોની સમિતિ 26 ડિસેમ્બર 2018ના રોજ નીમવામાં આવી.

આ સમિતિની નિમણૂક સમયે એમણે પોતાનો અહેવાલ 90 દિવસમાં આપી દેવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું, પણ સામાન્ય રીતે સરકારી કમિટીઓમાં બને છે તે રીતે એને વધારાના 90 દિવસનું ઍક્સટેન્શન આપવામાં આવ્યું હતું.

રિઝર્વ બૅન્ક ઑફ ઈન્ડિયા પાસે 9.6 લાખ કરોડ જેટલું સરપ્લસ કૅપિટલ ફંડ છે.

બિમલ જાલન કમિટીને વિશ્વભરની સેન્ટ્રલ બૅન્કો દ્વારા અનુસરાતી પદ્ધતિઓ (બેસ્ટ પ્રેક્ટિસિસ) અને તેની સાથે જોડાયેલ જોખમોનો અભ્યાસ કરી અહેવાલ આપવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું.

દેશનું નાણાં મંત્રાલય માને છે કે રિઝર્વ બૅન્ક દ્વારા રખાતો 28 ટકાનો ગ્રૉસ ઍસેટ્સ બફર વૈશ્વિક ધારાધોરણો મુજબ 14 ટકા કરતાં ઘણો ઊંચો છે.

આ અગાઉ પણ રિઝર્વ બૅન્ક ઑફ ઈન્ડિયા દ્વારા રાખવામાં આવતા રિઝર્વ સંબંધી બાબતે પણ આવો વિવાદ પહેલી વખત ઊભો થયો છે એવું નથી.

આ અગાઉ પણ વી. સુબ્રમણ્યમ સમિતિ 1997, ઉષા થોરાટ સમિતિ 2004, અને વાય. એચ. માલેગાંવ સમિતિ 2013ની આ મુદ્દે ચકાસણી કરવા રચના થઈ હતી.

જાલન સમિતિની રચના થકી આ પ્રશ્ન ફરી એકવાર ઉપસ્થિત કરાયો છે.

Image copyright Getty Images

જો રિઝર્વ બૅન્ક પાસે ઉપલબ્ધ 9.6 લાખ કરોડની રકમમાંથી અમુક રકમ પણ નિર્મલા સીતારમણને મળે તો ફિસ્કલ ડેફિસિટથી માંડી રોજગારી તેમજ સર્વસમાવેશક વિકાસ તેમજ નબળા વર્ગના વિકાસ માટેની યોજનાઓ તેમજ આંતરમાળખાકીય સવલતો માટે છૂટથી નાણાકીય ફાળવણી કરવામાં રાહત રહે.

અત્યારે તો જાલન સમિતિનો અહેવાલ હજુ વડા પ્રધાનના ડેસ્ક સુધી નથી પહોંચ્યો.

આ કારણથી આવી કોઈ શક્યતા દેખાતી નથી અને એટલે નિર્મલા સીતારમણ પાસે હયાત કરમાળખામાં વધારો કરવાનું અથવા વારસા વેરો કે ખાલી પડેલા શહેરી જમીનના પ્લોટ પર કરવેરાનું ભારણ નાખી અંદાજપત્ર માટે નાણાં સંસાધનો ઊભા કરવા સિવાય કોઈ વિકલ્પ દેખાતો નથી.

બીજી એટલી જ મહત્ત્વની બાબત કરન્ટ એકાઉન્ટ ડેફિસિટ એટલે કે ચાલુ ખાતાની ખાધ છે.

2017-18ના વર્ષમાં આ ખાધ 1.9 ટકા રહી હતી અને 2018-19માં 2.6 ટકા રહેવાનો અંદાજ મૂકાયો હતો, પણ 2018-19ના પહેલા ક્વાર્ટરમાં 2.6 ટકા ત્યારબાદ બીજા ક્વાર્ટરમાં 2.9 ટકા અને ત્રીજા ક્વાર્ટરમાં વળી પછી 2.5 ટકા રહેવા પામી છે.

તે જોતાં તેમજ ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના તણાવમાં એવી પરિસ્થિતિ ઊભી થાય અને ક્રૂડઑઇલના ભાવ બેરલ દીઠ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં 75 ડૉલરથી ઉપર જાય તો ભારતીય અર્થતંત્ર માટે પડતાં ઉપર પાટું વાગવા જેવી સ્થિતિનું નિર્માણ થાય.

આમ નિર્મલા સીતારમણ માટે FRBM Actની જોગવાઇઓના દાયરામાં રહીને અંદાજપત્રના બે પાસા સમતોલ કરવાનું કામ સરળ તો નહીં જ હોય.


તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યૂટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો