ભારતમાં મુસ્લિમ રજવાડાના વડા પ્રધાન બનેલા યહૂદી કોણ હતા?

  • ઓંકાર કરંબેલકર
  • બીબીસી મરાઠી સંવાદદાતા
શલોમ બાપુજી

ઇમેજ સ્રોત, ELIAZ DANDEKAR, RATNESH KINI

ઇમેજ કૅપ્શન,

શલોમ બાપુજી

મહારાષ્ટ્રના અલીબાગ શહેરમાં પર્યટકોથી છલોછલ સ્થળોથી આગળ વધીને તમે લોકોને પૂછશો કે સિનેગોગ ક્યાં છે તો તમને આ સવાલનો જવાબ કદાચ નહીં મળે.

'માગન ઓબોથ' જેવા વિખ્યાત સિનેગોગ વિશે આ લોકોને કંઈ ખબર નથી, એવો સવાલ તમારા મનમાં આવી શકે. મારા મનમાં પણ આ સવાલ થયો હતો, પણ ત્યારે જ એક સ્થાનિક મહિલાએ મને કહ્યું હતું કે "સિનેગોગ નહીં, મસ્જિદ કહો." મેં મસ્જિદ બાબતે પૂછ્યું ત્યારે લોકોને સમજાયું હતું.

"અચ્છા, તમારે મસ્જિદ જવું છે..." એમ કહીને કોઈ તમને સિનેગોગ સુધી લઈ જશે. પછી તમારા મનમાં સવાલ થશે કે કોઈ સિનેગોગને મસ્જિદ કેવી રીતે કહી શકે? સિનેગોગ તો યહૂદીઓના પ્રાર્થનાસ્થળને કહેવામાં આવે છે.

તમે વિચારશો કે આખી દુનિયામાં મુસલમાનો અને યહૂદીઓ વચ્ચે વિવાદ ચાલી રહ્યો છે ત્યારે કોઈ સિનેગોગને મસ્જિદ કઈ રીતે કહી શકે?

એ પછી તમને એવા અનેક ઝટકા લાગશે અને ધીમે-ધીમે 'બેને ઇઝરાયલી' વિશે ખબર પડશે.

સંયુક્ત આરબ અમિરાત, બહેરીન અને ઇઝરાયલ વચ્ચેની તાજેતરની શાંતિ મંત્રણાથી બધા આશ્ચર્યચકિત છે. આશ્ચર્ય એ હદનું છે કે જેરુસલેમ, વોશિંગ્ટન અને દુબઈમાં બેઠેલા નેતાઓ પણ કદાચ એ હકીકતનો ભરોસો નહીં કરી શકતા હોય.

મુસલમાન અને યહૂદી જેવા બે ધર્મો વચ્ચે વહેંચાયેલા દેશો શાંતિકરાર કેવી રીતે થઈ શકે? સંયુક્ત આરબ અમિરાત જેવો એક મુસલમાન દેશ ઇઝરાયલને વિના શરતે માન્યતા કેવી રીતે આપી શકે?

ભારતમાં છૂપાયેલી અતીતની ભાગીદારી

ઇમેજ સ્રોત, BBC/ONKAR KARAMBELKAR

ઇમેજ કૅપ્શન,

અલીબાગનું સિનેગોગ

ભારતીય મુસલમાનો અને યહૂદીઓ(ખાસ કરીને મરાઠી બેને ઇઝરાયલી)એ અનેક સદી પહેલાં એકસાથે હળીમળીને રહેવાનો દાખલો બેસાડ્યો હતો.

1948માં ઇઝરાયલની રચના થઈ પછી ભાગ્યે જ કોઈ વર્ષ શાંતિપૂર્ણ રહ્યું હશે, પણ મહારાષ્ટ્રમાં માત્ર મુસલમાનો અને યહૂદીઓ જ નહીં, બલકે હિંદુ, પારસી અને ખ્રિસ્તી સહિતના તમામ ધર્મના લોકો રાજીખુશીથી સાથે રહે છે. એટલું જ નહીં. મહારાષ્ટ્રના ઇતિહાસમાં એક મુસલમાન રજવાડાનું શાસન એક યહૂદી સંભાળી ચૂક્યો છે.

રોમન સલ્તનતે જેરુસલેમનું સિનેગોગ તોડ્યું ત્યારે યહૂદીઓએ જ્યુડેઆ પ્રાંત (હાલનું ઇઝરાયલ) અને નોર્ધન ગેલીલી છોડી દીધાં હતાં. સન 135 એટલે કે આજથી 1885 વર્ષ પહેલાં રોમન લોકોએ તે વિસ્તારો કબજે કરી લીધા ત્યારે યહૂદીઓને તેમનો ધર્મ અને સંસ્કૃતિ બચાવવા મજબૂર થઈને રોમન સામ્રાજ્યમાંથી પલાચન કરવું પડ્યું હતું.

યહૂદીઓનાં ટોળાં દુનિયાના અનેક દેશોમાં જઈને વસવાટ કરતાં થયાં હતાં.

એ ટોળાંઓને 'લૉસ્ટ ટ્રાઇબ' કહેવામાં આવે છે અને ભારતમાં આવેલા બેને ઇઝરાયલી, કોચીનમાં આવેલા યહૂદી અને મણિપુરમાં વસેલા બેને મનાશે આ બિરાદરીના જ હોવાનું માનવામાં આવે છે.

એ રીતે બેને ઇઝરાયલી લોકો અને ભારતનો સંબંધ 1800થી વધુ વર્ષ પુરાણો છે.

મુરુડ-જંજીરા રજવાડું

ઇમેજ સ્રોત, RATNESH KINI

ઇમેજ કૅપ્શન,

જંજીરા કિલ્લો

હવે એ મુસલમાન રજવાડાની વાત કરીએ, જેણે એક યહૂદીને પોતાનો વડા પ્રધાન બનાવ્યો હતો.

મુરુડ જંજીરા રજવાડું મહારાષ્ટ્રના પશ્ચિમ કિનારે હતું. ત્યાં સિદી સમુદાયનું શાસન હતું.

અરબી ભાષામાં ટાપુને 'જઝિરા' કહેવામાં આવે છે. એ શબ્દ અપભ્રંશ થઈને જંજીરા બન્યો હતો, કારણ કે તે એક ટાપુ પર બનેલો કિલ્લો હતો.

દાદી રૂસ્તમજી બનાજીના પુસ્તક 'બોમ્બે ઍન્ડ ધ સિદ્દીઝ'માં આ વિશે માહિતી મળે છે.

યહૂદીઓની માફક સિદી સમુદાય પણ બહારથી ભારતમાં આવ્યો હતો અને અહીં જ વસી ગયો હતો. સાતમી સદીમાં આફ્રિકાથી આવેલા સિદી પહેલાં ગુલામ અને એ પછી શૂરવીર સૈનિક બનીને ભારતના અનેક હિસ્સામાં ફેલાઈ ગયા હતા. તેમના પૈકીના એક મલિક અંબર અહમદનગર રાજ્યમાં વડા પ્રધાન પણ બન્યા હતા.

ઇમેજ સ્રોત, RATNESH KINI

ઇમેજ કૅપ્શન,

જંજીરા કિલ્લો

જમાતઉદ્દીન યાકૂત નામના સિદી ગુલામને દિલ્હીની મલ્લિકા રઝિયા સુલતાનનાં ખાસ માણસ ગણવામાં આવતા હતા. જંજીરા અને જાફરાબાદ સિદી રજવાડા હતા. એ પછી ગુજરાતમાં સચિન રજવાડું સિદીઓએ હાંસલ કર્યું હતું. તેમની લડવાની ક્ષમતા, કદ-કાઠી જોઈને અનેક રાજાઓએ તેમને આશ્રય આપ્યો હતો અને પોતાના સૈન્યમાં સામેલ કર્યા હતા. મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત, કર્ણાટક, મધ્ય પ્રદેશ, તેલંગાણા વગેરે રાજ્યોમાં સિદીઓ આજે પણ વસવાટ કરે છે.

પાકિસ્તાનના બલૂચિસ્તાન તથા સિંધ પ્રાંતમાં પણ સિદીઓ વસવાટ કરે છે.

સિદી સમુદાયના આધિપત્ય હેઠળના જંજીરા કિલ્લાને કોઈ મરાઠી રાજા કે પેશવા ક્યારેય જીતી શક્યા ન હતા. 1948માં ભારતમાં સામેલ થયા બાદ આ જંજીરા કિલ્લો મરાઠી પ્રાંતના પરિઘમાં આવ્યો ન હતો.

સતારાના શાહુ મહારાજ, પેશવા અને સિદી સમુદાયના આપસી સંઘર્ષની કલ્પના ગોવિંદ સખારામ સરદેસાઈએ લખેલા પુસ્તક 'મરાઠી રિયાસત ખંડ-3' વાંચીને કરી શકાય છે.

મુરુડ-જંજીરા રજવાડા માટે ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો તથા પુરાણાં પુસ્તકોમાં 'હબસાન' શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. આ 'હબસાન' શબ્દ અબિસીનિયા (આજનું ઇથિયોપિયા) શબ્દનો અપભ્રંશ હોવાનું કહેવાય છે.

એ સમયે મહારાષ્ટ્રમાં સિદી સમુદાયને 'હબસી' કહેવામાં આવતો હતો. આ રજવાડાના દીવાનનું પદ શલોમ બાપુજી વારઘરકર શોભાવતા હતા. દીવાનને 'સ્ટેટ કારભારી' પણ કહેવામાં આવતા હતા.

શલોમ બાપુજી ઝરાયલ વારઘરકર

ઇમેજ સ્રોત, ELIAZ DANDEKAR

ઇમેજ કૅપ્શન,

મુરુડ જંજીરા સ્મશાન ભૂમિમાં શલોમ બાપુજીની પુત્રીની કબર

શલોમ બાપુજી ઇઝરાયલ વારઘરકરનો જન્મ 7, ઑગસ્ટ 1853ના રોજ બેલગાંવમાં થયો હતો. ઓછું ભણેલા હોવા છતાં તેમણે ક્લાર્કની નોકરી હાંસલ કરી હતી. પછી તેઓ હેડક્લાર્ક બન્યા હતા.

તેમણે 1872માં કામ શરૂ કર્યું હતું અને 1888માં તો જંજીરાના નવાબે તેમનું 'ખાન સાહેબ'ના ખિતાબથી સન્માન કર્યું હતું. એ પછી ટૂંક સમયમાં તેમને 'ખાન બહાદૂર'ની પદવી પણ મળી હતી. એટલું જ નહીં, 1891-96 સુધી તેમણે જંજીરા સલ્તનતના દીવાન તરીકે ફરજ બજાવી હતી. એટલે કે એ સમયગાળામાં રજવાડાનું કામકાજ તેમણે જ સંભાળ્યું હતું. એ સમયે અહમદ ખાન સિદી ઇબ્રાહિમ ખાન જંજીરાના નવાબ હતા.

ઇઝરાયલના તેલ અવીવમાં રહેતા ઇતિહાસકાર એલિયાઝ દાંડેકર સાથે બીબીસી મરાઠીએ આ બાબતે વાત કરી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે "મુરુડ જંજીરા રજવાડામાં મુસલમાન અને હિંદુ બન્ને સમુદાયનાં લોકો વસતા હતા. શલોમે બન્ને સમુદાય વચ્ચે એકતા સ્થાપવાનું કામ કર્યું હતું."

નવાબે કબ્રસ્તાન માટે આપી જમીન

ઇમેજ સ્રોત, ELIAZ DANDEKAR

ઇમેજ કૅપ્શન,

નવાબે યહૂદી કબ્રસ્તાન માટે આ જમીન આપી હતી. મુરુડમાં આ કબ્રસ્તાન આજે પણ છે.

1894માં શલોમ બાપુજીનાં પુત્રી મિલ્કાનું મુરુડમાં અવસાન થયું હતું. એ વખતે મિલ્કાને દફનાવવા યહૂદી કબ્રસ્તાનમાં જગ્યા ન હતી. શલોમ બાપુજીએ નવાબને આ બાબત જણાવી હતી. એ પછી નવાબે યહૂદી કબ્રસ્તાન માટે જમીન ફાળવી હતી. મુરુડમાં આ કબ્રસ્તાન આજે પણ છે.

જંજીરા રજવાડાના વાર્ષિક રિપોર્ટ જોઈએ તો દરેક ધર્મના લોકોને દીવાનના પદ પર કામ કરવાની તક આપવામાં આવી હતી. શલોમની પહેલાં વિનાયક સખારામ કર્ણિક અને મિર્ઝા અબ્બાસ બેગે પણ દીવાન તરીકે કામ કર્યું હતું. શલોમ પછી રાવબહાદુર વ્યંકટરાવ સુબ્બરાવ કોપ્પીકર દીવાન બન્યા હતા.

નવાબે યહૂદી ધર્મના શલોમ બાપુજીને 'ખાન બહાદુર' અને 'ખાન સાહેબ' જેવી બિરુદોથી સન્માનિત કર્યા હતા. સામાન્ય રીતે એ પદવીઓથી મુસલમાનોને સન્માનિત કરવામાં આવતા હતા. કોપ્પીકરને હિંદુ રિવાજ અનુસાર બિરુદ આપવામાં આવ્યું હતું.

1896-97માં જંજીરા રજવાડાના વાર્ષિક રિપોર્ટ પછી સરન્યાયાધીશ રઘુનાથ દામોદરે રાજીનામું આપ્યું હતું. તેમના સ્થાને પારસી ધર્મના કર્સેટજી જીવનજી મિસ્ત્રીની નિમણૂક કરવામાં આવી હતી.

તેનો અર્થ એ થયો કે જંજીરા રજવાડામાં અલગ-અલગ ધર્મના લોકોને વરિષ્ઠ પદો પર કામ કરવાની તક મળતી હતી. રજવાડાના કેટલાક વાર્ષિક રિપોર્ટ્સમાં 'કારભારી'ને બદલે 'દીવાન' શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. જંજીરા રજવાડાના 1890-98 વચ્ચેના વાર્ષિક રિપોર્ટ્સ ઇન્ટરનેટ પર ઉપલબ્ધ છે.

હવે ઇઝરાયલમાં વસતા ઇતિહાસકાર એલિયાઝ દાંડેકરના પરદાદા પણ મુરુડ રજવાડામાં નોકરી કરતા હતા. તેઓ મુરુડના મુખ્ય વોટર એન્જિનિયર હતા.

દાંડેકરે કહ્યું હતું કે "મારા પરદાદાએ ત્યાં પાણીનો વહીવટ સંભાળ્યો હતો. તેમની આયોજન પદ્ધતિનો ઉપયોગ આજે પણ ત્યાં કરવામાં આવે છે. નવાબે કબ્રસ્તાન માટે જે જમીન આપી હતી તેમાં જ મારા પરદાદાને દફનાવવામાં આવ્યા હતા."

શલોમ બાપુજીનું 1942માં પૂણેમાં નિધન થયું હતું અને તેમને ત્યાં જ દફનાવવામાં આવ્યા હતા.

જેકબ બાપુજી અને હાઈમ શલોમ

ઇમેજ સ્રોત, ELIAZ DANDEKAR ARCHIVES

ઇમેજ કૅપ્શન,

શલોમ બાપુજી

શલોમના ભાઈ જેકબ બાપુજી ઓન્ધ રજવાડાના કારભારી બન્યા હતા. તેમનો જન્મ 1865માં થયો હતો. તેમને પણ 'ખાન બહાદુર'નું બિરુદ મળ્યું હતું.

ઓન્ધના રાજા ભવાનરાવ પંતપ્રતિનિધિએ જેકબ સાથેની સ્મૃતિનો ઉલ્લેખ પોતાની આત્મકથામાં કર્યો છે. એ સમયે રાજા અને સેવક વચ્ચે કેવો સંબંધ હતો, તે તેમની આત્મકથા વાંચીને સમજી શકાય છે.

1933માં જેકબ બાપુજીનું નિધન થયું હતું. ઓન્ધ રજવાડાના 1908ના વાર્ષિક રિપોર્ટમાં તેમનું નામ 'જેકબ બી. ઇઝરાયલ' લખવામાં આવ્યું છે અને તેમના નામ નીચે 'કારભારી, ઓન્ધ સ્ટેટ' એવું પણ લખાયું છે.

શલોમ બાપુજીના પુત્ર હાઈમ વારઘરકર અક્કલકોટ રજવાડાના દીવાન બન્યા હતા. વારઘરકર પરિવારને હિંદુ અને મુસલમાન બન્ને સમુદાય સાથે સારા સંબંધ હોવાનું જાણવા મળે છે.

જેકબ બાપુજીએ 'ધ ઇઝરલાઇટ' સામયિકમાં 1926માં પોતાનાં માતા તથા નાનીની સ્મૃતિ આલેખી હતી.

એ લેખ નીના હાઈમ અને આલ્યાશા હાઈસએ સંપાદિત કરેલાં પુસ્તક 'ઇન્ડિયન જ્યુઈશ વુમન'માં વાંચી શકાય છે. જેકબ બાપુજીએ તે લેખમાં જણાવ્યું છે કે તેમનાં માતા મુસલમાનો સાથે હંમેશા સારું વર્તન કરતાં હતાં.

ઓન્ધ રજવાડામાં કામ કરતી વખતે જેકબની મુલાકાત એક મુસલમાન મહિલા સાથે થઈ હતી. એ મહિલા સાથે તેમણે તેમની માતાનાં સંસ્મરણ વાગોળ્યાં હતાં.

તેમણે લખ્યું છે કે "એ મહિલા સાથે મારાં માતા વિશે વાત કર્યા બાદ મારી આંખોમાં આંસુ ઉભરાયાં હતાં. મારા ઘરે હિંદુ સાધુ આવે કે મુસલમાન ફકીર, મા બન્નેને દાન આપતાં હતાં. લગ્નમાં મુસલમાન મહિલાઓ સાથે મળીને ગીતો ગાવામાં આવતાં હતાં."

જેકબે લખ્યું છે કે શલોમના પુત્ર હાઈમનું નામ રાખવાનું સદભાગ્ય તેમના નાનીને સાંપડ્યું હતું.

ભારતીયો સાથે કેવી રીતે હળીમળી ગયા યહૂદીઓ?

ઇમેજ સ્રોત, ELIAZ DANDEKAR ARCHIVES

ઇમેજ કૅપ્શન,

શલોમ બાપુજીનો પરિવાર

યહૂદીઓ ભારતમાં લગભગ 1800 વર્ષ પહેલાં આવ્યા હોવાનું માનવામાં આવે છે. અલીબાગ પાસે નૌગાંવ નજીક તેમનું જહાજ ક્ષતિગ્રસ્ત થયા બાદ એ લોકો ત્યાંના કિનારે આવ્યા હતા. એ પછી તેમણે ત્યાં જ વસવાટ કર્યો હતો અને તેલ પીલવાનું પોતાનું જૂનું કામ ચાલુ રાખ્યું હતું.

શનિવારે (શબ્બાધ) રજા રાખવાના કારણે કોંકણમાં તેમને 'શનવાર તેલી' કહેવામાં આવતા હતા. એ સમયે હિંદુ તેલી સોમવારે રજા પાળતા હતા, જેથી તેમણે હિંદુ માન્યતા અનુસાર ભગવાન શિવનું વાહન ગણાતા નંદી (બળદ) પાસે કામ ન કરાવવું પડે.

ભારતમાં બેને ઇઝરાયલી, બગદાદી બેને મનાશે અને કોચીનના યહૂદી સમુહ છે. બેને ઇઝરાયલીઓએ સ્થાનિક સંસ્કૃતિમાં રંગાઈને રહેવાનું શરૂ કર્યું હતું. તેઓ જે ગામમાં વસવાટ કરતા હતા એ ગામનું નામ તેમણે અપનાવ્યું હતું.

રાજપૂરકર, તલકર, નૌગાંવકર, દાંડેકર, દિવેકર, રોહેકર, પેણકર, પેઝારકર, ઝિરાડકર, ચેઉલકર, અષ્ટમકર, આપટેકર, આવાસકર, ચિંચોલકર, ચાંડગાવકર સહિતની કુલ 350 સરનેમ મરાઠી યહૂદીઓમાં છે. આ લોકો પોતાને 'બેને ઇઝરાયલી' એટલે કે ઇઝરાયલનાં સંતાન કહેતા થયેલા.

સ્થાનિક લોકોને તેમના વિશે લાંબા સમય સુધી કોઈ જાણકારી ન હતી. પછી ડેવિડ રહાબી નામના એક વ્યક્તિ કોંકણમાં આવ્યા હતા. તેઓ આજથી 1500 વર્ષ દરમિયાન કોંકણ આવ્યા હોવાનું માનવામાં આવે છે. કોઈ ચોક્કસ તારીખ મળતી નથી.

ડૉક્ટર ઇરેન જ્યુડાએ 'ઇવોલ્યૂશન ઓફ ધ બેને ઇઝરાયલી એન્ડ ધેર સિનોગોગ્ઝ ઇન ધ કોંકણ' નામના પુસ્તકમાં ડેવિડ રહાબી વિશે લખ્યું છે. અહીં રહેતા લોકોનું ખાનપાન તથા વર્તન યહૂદીઓ જેવાં હોવાનું ડેવિડ રહાબીએ અનુભવ્યું હતું.

તેમણે શાપુરકર, ઝિરાડકર અને રાજપૂરકર પરિવારમાંથી ત્રણ લોકોની પસંદગી કરી હતી અને તેમને તાલીમ આપી હતી. એ ત્રણેય માટે તેમણે 'કાઝી' શબ્દનો ઉપયોગ કર્યો હતો. થોડા સમયની તાલીમ પછી યહૂદી સમુદાય ધર્મગ્રંથોનું વાચન પણ કરવા લાગ્યો હતો.

શિક્ષણ અને નોકરી

ઇમેજ સ્રોત, ELIAZ DANDEKAR ARCHIVES

જે સમયે મુંબઈ વિકસી રહ્યું હતું એ સમયે પશ્ચિમ ભારતમાં અંગ્રેજી શિક્ષણનું મહત્વ પણ સમજાઈ રહ્યું હતું. જે સમુદાયો અંગ્રેજી શિખ્યા હતા તેમને વહેલી નોકરી મળી હતી. તેથી તેમની આર્થિક સ્થિતિ સુધરી ગઈ હતી.

પારસી, બેને ઇઝરાયલી અને ગૌડ સારસ્વત બ્રામ્હણ જેવા કેટલાક સમુદાયોએ 18મી સદી પહેલાં વેપાર અને બીજા કામોના કૉન્ટ્રૅક્ટ હાંસલ કર્યા હતા અનેક લોકોને ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના પોલીસ તથા બીજા વિભાગોમાં કામ મળ્યું હતું.

'મુંબઈચે વર્ણન' નામના પુસ્તકના લેખક ગોવિંદ નારાયણ માડગાંવકરના જણાવ્યા અનુસાર, બેને ઇઝરાયલી 1750માં કોંકણથી મુંબઈ આવ્યા હતા. મુંબઈ આવીને તેમણે કમાન્ડેન્ટ, મેજર, સુબેદાર, નાયક અને હવાલદાર જેવા પદ હાંસલ કર્યાં હતાં.

'મુંબઈચે વર્ણન' પુસ્તકમાં તેમણે લખ્યું છે કે "બેને ઇઝરાયલી લોકો અંગ્રેજી શીખીને શિક્ષક પણ બનતા હતા. બેને ઇઝરાયલી સમુદાયમાં શિક્ષણનો પ્રસાર ઝડપભેર થયો હતો."

એ પછી તેઓ સમગ્ર ભારતમાં વસવાટ કરતા થયા હતા, પણ ઇઝરાયલની રચના પછી મોટાભાગના લોકો ત્યાં ચાલ્યા ગયા હતા.

'મસ્જિદ બંદર'ની 'મસ્જિદ' કોણે બનાવી?

ઇમેજ સ્રોત, Getty Images

અલીબાગની માફક મુંબઈના મસ્જિદ બંદર સ્ટેશન વિશેની કથા પણ રોચક છે. આ સ્ટેશનનું નામ જે મસ્જિદમાંથી પડ્યું છે એ મુસલમાનોની નહીં, પણ યહૂદીઓનું પ્રાર્થના સ્થળ સિનેગોગ છે. એ સિનેગોગના નિર્માણમાં ટીપુ સુલતાનનું પણ થોડુંક યોગદાન છે.

ભારતમાં મુસલમાનો અને યહૂદીઓનો સંબંધ આવો જ રહ્યો છે. મુંબઈના 'ગેટ ઑફ મર્સી'ને 'શાર હરાહમીમ' નામે ઓળખવામાં આવે છે, પણ આજુબાજુના લોકો તેને 'જૂની મસ્જિદ'ના નામે જાણે છે.

એ સિનેગોગનું નિર્માણ સેમ્યુઅલ ઇઝિકેલ દિવેકરે (સામાજી હાસાજી દિવેકરે) કરાવ્યું હતું.

સેમ્યુઅલ અને એમના ભાઈ અંગ્રેજી સૈન્ય સાથે ટીપુ સુલતાન સામે લડતાં પકડાઈ ગયા હતા. ટીપુના દરબારમાં બન્નેને સજા ફરમાવવામાં આવી એ પછી ટીપુની માને તેમના નામ અન્યો કરતાં અલગ લાગ્યાં હતાં. તેમણે એ બન્ને ભાઈને મુક્ત કરવા ટીપુને જણાવ્યું હતું.

સેમ્યુઅલે એવી માનતા રાખી હતી કે તેઓ સહીસલામત મુંબઈ પાછા ફરશે તો ત્યાં સિનેગોગનું નિર્માણ કરાવશે. તેમણે એ કરાવ્યું અને આ રીતે મુંબઈને તેનું પહેલું સિનેગોગ મળ્યું હતું.

ઇમેજ સ્રોત, Getty Images

ઇમેજ કૅપ્શન,

મુંબઈનું ઈલિયાહૂ સિનેગોગ

ઇતિહાસકાર એલિયાઝ દાંડેકરે 'મધર ઇન્ડિયા, ફાધર ઇઝરાયલ' પુસ્તકમાં આ ઘટનાનું વર્ણન કર્યું છે. દિવેકર ભાઈઓએ ટીપુ સુલતાનની ગુપ્ત બાતમી અંગ્રેજોને આપી હતી અને અંગ્રેજોએ તેનો લાભ આગલા યુદ્ધમાં લીધો હતો.

તેથી ટીપુની મા ફાતિમા ફખરુન્નિસાએ દિવેકર પરિવારને સાત પેઢી સુધી દુઃખી રહેવાનો શ્રાપ આપ્યો હતો. દાંડેકરે તેમના પુસ્તકમાં આ ઘટનાનો ઉલ્લેખ પણ કર્યો છે.

બેને ઇઝરાયલી લોકો પ્રાર્થનાને નમાઝ, સ્મશાનને કબ્રસ્તાન, ઉપવાસને રોઝા અને સમૂહને જમત (જમાતનું અપભ્રંશ) કહે છે. ઉર્દૂ અને ફારસી ભાષાના આ શબ્દો ભારતીય મુસલમાનો મારફત જ બેને ઇઝરાયલી લોકો સુધી પહોંચ્યા છે તેમાં કોઈ શંકા નથી.

બેને ઇઝરાયલી લોકો બ્રિટિશ સામ્રાજ્યમાં નોકરી તથા વેપારને કારણે અહીંથી તહીં ફરતા અને વસવાટ કરતા રહ્યા હતા. મરાઠી યહૂદીઓની કબર પર તેમનાં નામ હિબ્રુ અને મરાઠી દેવનાગરી બન્ને લિપિમાં અંકિત કરાયેલાં જોવા મળે છે.

ઇમેજ સ્રોત, ELIAZ DANDEKAR ARCHIVES

આજે ભલે પાકિસ્તાન અને ઇઝરાયલ વચ્ચે રાજદ્વારી સંબંધ ન હોય, પણ મરાઠી યહૂદીઓ ત્યાં પણ પહોંચ્યા હતા અને ત્યાંની જમીનમાં દફન પણ થયા હતા. આવું જ યમનમાં પણ છે. યમનના એડન શહેરમાં એક યહૂદી કબ્રસ્તાનમાં હિબ્રુ સાથે મરાઠી દેવનાગરી લિપિ જોવા મળે છે.

ઇમેજ સ્રોત, Getty Images

ઇમેજ કૅપ્શન,

યહૂદી કબ્રસ્તાનમાં હિબ્રુ સાથે મરાઠી દેવનાગરી લિપિ

મુસલમાનો અને યહૂદીઓની બેમિસાલ એકતા ભારતીય ઈતિહાસમાં નોંધાયેલી છે. એ ઈતિહાસને ભૂંસી શકાય નહીં.

ઇમેજ સ્રોત, MohFW, GoI

તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યૂટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો