ભારત બંધ-કૃષિ બિલ : ભારતના ખેડૂતોની સમસ્યાઓનો ઉકેલ કેવી રીતે આવે? - પી સાઈનાથ સાથે વાતચીત

ખેડૂતો

ઇમેજ સ્રોત, SANJAY KANOJIA/AFP via Getty Images

કૃષિ સાથે સંકળાયેલા ત્રણ ખરડા સરકારે પસાર કર્યા છે. તેની સામે ઘણા રાજ્યોમાં વિરોધપ્રદર્શનો થઈ રહ્યા છે. બીબીસીના મુરલીધરન કાશી વિશ્વનાથને સિનિયર પત્રકાર પી. સાઈનાથ સાથે આ મુદ્દે વાતચીત કરી હતી. સાઈનાથ ભારતીય ખેડૂતોની સમસ્યાઓ વિશે ખાસ વિગતવાર અહેવાલો આપતા રહ્યા છે. તેમની સાથેની વાતચીતના અંશો:

સવાલઃ ભારત સરકારના ત્રણ કૃષિ ખરડાઓ વિશે તમારો અભિપ્રાય શો છે?

ઇમેજ સ્રોત, Hindustan Times via getty images

ઇમેજ કૅપ્શન,

વરિષ્ઠ પત્રકાર પી. સાઈનાથ

જવાબઃ આ તદ્દન નકામા ખરડાઓ છે. એક ખરડો છે એગ્રિકલ્ચરલ પ્રોડ્યુસ માર્કેટ કમિટી (APMC) વિશેનો. એવું ચિત્ર ઊભું કરવામાં આવ્યું કે APMC રાક્ષસ છે અને ખેડૂતોને ગુલામ બનાવીને રાખ્યા છે. એ તો મૂર્ખાઈ છે. આજે પણ મોટા ભાગની ખેતપેદાશોનું વેચાણ નિશ્ચિત કરાયેલી મંડી કે જથ્થાબંધ બજારની બહાર જ થાય છે.

આ દેશમાં પાક ઊભો હોય ત્યારે જ મોટા ભાગના ખેડૂતો તે વેચી નાખે છે. વચેટિયો અને ધીરધાર કરનારો આવીને પાક લઈ જાય છે. બજાર સમિતિઓનો લાભ માત્ર 6થી 8% ખેડૂતોને જ મળે છે.

આપણા ખેડૂતોની અરજ શી છે? ખેડૂતો ઇચ્છે છે કે પાકના ફિક્સ ભાવ મળે. શું આમાંના એક પણ ખરડામાં ભાવ ફિક્સ કરવાની વાત છે? ભાવોમાં બહુ જ વધઘટ થતી રહે છે. ફિક્સ પ્રાઇસ ક્યાંય છે જ નહીં.

વડા પ્રધાન કહે છે કે લઘુતમ ટેકાના ભાવો રહેશે. તેઓ સાચી વાત કરતાં હોય તો એમ. એસ. સ્વામીનાથન સમિતિની ભલામણ અનુસાર લઘુતમ ભાવો નક્કી કરવાનો કાયદો લાવો. તે કાયદાને બધા લોકો સમર્થન આપશે. આવા કાયદાનો વિરોધ કયો રાજકીય પક્ષ કરશે? સરકારે એવું તો કર્યું નથી. પોતાની ખાતરીને પાળી નથી.

બીજો ખરડો છે કન્ટ્રૅક્ટ ફાર્મિંગ વિશેનો. તેનાથી કૉન્ટ્રૅક્ટ ફાર્મિંગને કાયદેસરતા મળે છે. મજાની વાત એ છે કે આ ખરડા અનુસાર કરાર લેખિતમાં કરવાની જરૂર નથી. એટલું જ જણાવાયું છે કે 'તેઓ કરાર કરવા માગતા હોય' તો કરી શકે છે. આજે પણ વચેટિયા અને ખેડૂતો વચ્ચે મૌખિક બોલી થઈ હોય તેનું પાલન થાય છે, કે નહીં? ખરડામાં પણ એની જ વાત થઈ છે.

ખેતી કરાર લેખિતમાં કદાચ કરવામાં પણ આવે, પરંતુ જો મોટી કંપની તેનો ભંગ કરે તો શું થઈ શકે? તમે અદાલતમાં ફરિયાદ કરી શકો નહીં. કદાચ તમે કોર્ટમાં ફરિયાદ પણ કરો તો મોટી કૉર્પોરેટ કંપની સામે તમે ક્યાંથી જીતી શકવાનાં? ખેડૂત પાસે વકીલ રોકવાના પૈસા હશે ખરાં? ખેડૂત પાસે બાર્ગેઇન કરવાની તાકાત ના હોય અને પાલન કરાવી શકાય તેવો કરાર કરવાની ક્ષમતા ના હોય ત્યારે આવા કરારનો શો અર્થ સરવાનો છે?

તે પછીનો ખરડો છે આવશ્યક ચીજવસ્તુ ધારામાં સુધારાનો. સરકારે આવશ્યક ચીજવસ્તુઓની યાદીમાંથી બધી વસ્તુઓને અત્યારે તો બાકાત કરી દીધી છે, સિવાય કે સંકટની સ્થિતિ ઊભી થાય. ભાવોમાં બહુ મોટો વધારો થાય ત્યારે સંકટની સ્થિતિ ગણવામાં આવશે. આવો નિયમ બનાવ્યો છે. એટલે ટૂંકમાં કોઈ ચીજવસ્તુ હવે ક્યારેય આવશ્યક ગણાવાની જ નથી.

ખેડૂતોને સારા બજાર ભાવો મળી રહે તે માટે આમ કરવામાં આવ્યું છે તેવું કહેવાય છે. સાચી વાત એ છે કે ખેડૂતોને કશો ફેર પડવાનો નથી. ખેડૂતોને પોતાના પાકોનો સંગ્રહ કરવાનો હક પ્રથમથી જ હતો. અનાજનો સંગ્રહ કરવાની મહત્તમ મર્યાદા મોટી કૉર્પોરેટ કંપનીઓ માટે હતી. તે મર્યાદા હવે દૂર કરવામાં આવી છે. આવી સ્થિતિમાં ખેડૂત પાસે બાર્ગેનિંગ પાવર કેટલો હશે? મોટી કૉર્પોરેટ કંપનીનો બાર્ગેનિંગ પાવર કેટલો હશે? આ ખરડાને કારણે મધ્યમ વર્ગને મોઘું પડવાનું છે. બધાને તેની અસર થવાની છે.

સવાલઃ શેરડીના વાવેતરમાં કૉન્ટ્રૅક્ટ પદ્ધતિ છે, તેને કાયદેસર કરવામાં આવે એમાં શું વાંધો છે?

ઇમેજ સ્રોત, Hindustan Times via getty images

જવાબઃ કેવા પ્રકારનો કૉન્ટ્રૅક્ટ છે તે આપણે જોવું જોઈએ. અત્યારે જે કરાર સૂચવાયો છે, તેમાં ખેડૂતો પાસે ભાવતાલ કરવાની તાકાત નહીં હોય. કોઈ લેખિત કરાર કરવાની જરૂર નથી. સિવિલ કોર્ટમાં જવાનું નથી. આ તો એવું છે કે ખેડૂતો કૉન્ટ્રૅક્ટ કરીને પોતાને જ ગુલામ બનાવવાનું કામ કરશે.

મહારાષ્ટ્રમાં દૂધનો શું ભાવ છે તેનું ઉદાહરણ લઈએ. મુંબઈમાં ગાયનું દૂધ 48 રૂપિયે લિટર વેચાય છે અને ભેંસનું દૂધ 60 રૂપિયે લિટર. આ 48 રૂપિયામાંથી ખેડૂતોને કેટલા મળે છે? 2018-19માં ખેડૂતોએ મોટા પાયે વિરોધ કર્યો હતો અને દૂધ રસ્તા પર ઢોળી દીધું હતું. તે પછી નક્કી થયું કે ખેડૂતોને લિટરના 30 રૂપિયા મળશે. પરંતુ એપ્રિલમાં રોગચાળો ફેલાયો તે પછી ખેડૂતોને માત્ર 17 રૂપિયા પ્રતિ લિટર મળે છે. ભાવમાં 50% ઘટાડો થઈ ગયો. આવું કેમ થયું?

ટૂંકમાં આ ખરડાઓનો ઇરાદો કૃષિમાં વેપારી વર્ગને મજબૂત કરવાનો છે. તેના કારણે મોટી વિમાસણ ઊભી થવાની છે. કંપનીઓ કંઈ પોતાના નાણાંનું રોકાણ કૃષિમાં કરવાના નથી. પબ્લિકના નાણાંનું રોકાણ થવાનું છે.

બિહારમાં APMC કાયદો નથી. 2006માં જ ત્યાં રદ કરી દેવાયો હતો. બિહારમાં શું થયું? બિહારમાં કૉર્પોરેટ ખેડૂતોની સેવા કરવા લાગ્યા છે? થયું છે એવું કે બિહારી ખેડૂત પોતાની મકાઈ હરિયાણામાં ખેડૂતને વેચે છે. બેમાંથી એકેયને કશો નફો થઈ રહ્યો નથી.

સવાલઃ બજાર સમિતિની બહાર પાક વેચવાની છૂટ ખેડૂતોને મળે તો તેમાં શું ખોટું થશે?

જવાબઃ ખેડૂતો પોતાની પેદાશોનું વેચાણ સમિતિની બહાર કરી જ રહ્યા છે. આમાં કશું નવું નથી. આવી બજારોને કારણે કેટલાક ખેડૂતોને ફાયદો થઈ રહ્યો છે, આ લોકો તેને પણ રોળી નાખવા માગે છે.

સવાલઃ સરકાર કહે છે કે બજાર સમિતિઓ ચાલુ રહેશે...

ઇમેજ સ્રોત, NARINDER NANU via getty Images

જવાબઃ એ રહેવાની છે, પણ તેની સંખ્યા ઘટતી જવાની. જે લોકો અત્યારે ત્યાં માલ વેચવા જાય છે તે ત્યાં જવાનું બંધ કરી દેશે. શિક્ષણ અને આરોગ્યના ક્ષેત્રમાં પણ આવી જ ઉદારીકરણની નીતિ અપનાવાઈ હતી. તેમાં શું થયું છે? એવી જ હાલત કૃષિ ક્ષેત્રની થવાની છે.

અત્યારે વિશ્વમાં સૌથી વધુ ઝડપે કોરોના ભારતમાં ફેલાઈ રહ્યો છે. આ સરકાર ગયા બજેટ વખતે જ તૈયાર થઈ ગઈ હતી કે જિલ્લા આરોગ્ય કેન્દ્રો પણ ખાનગી સેક્ટરના હાથમાં સોંપી દેવા. અત્યારે પણ સરકારી શાળાઓ છે ખરી, પણ તેની કોઈ ગણના રહી છે ખરી? માત્ર ગરીબના બાળકો સરકારી શાળાઓમાં ભણવા જાય છે. આપણે આ શાળાઓ પણ ખતમ કરી નાખીએ અને કહીએ કે, "તમારી ઇચ્છા હોય તે શાળામાં તમે ભણી શકો છો", તો ગરીબના બાળકો ક્યાં ભણવા જશે? એવી જ સ્થિતિ અહીં આવી રહી છે. બજાર સમિતિમાં જઈને માલ વેચનારા ખેડૂતો ક્યાં જશે? આ મારો સવાલ છે.

સવાલઃ આવશ્યક ચીજવસ્તુ કાયદામાં સુધારાને કારણે કૉર્પોરેટની સંગ્રહખોરી પરનો પ્રતિબંધ હઠી ગયો છે. કૉર્પોરેટ હવે જંગી પાયે ખરીદી કરશે તો શું તેના કારણે ખેડૂતોને ઊંચા ભાવો નહીં મળે?

જવાબઃ કેવી રીતે મળશે? આવશ્યક ચીજવસ્તુઓનો કાયદો શા માટે લાવવો પડ્યો હતો? વેપારીઓ મોટા પાયે સંગ્રહખોરી કરતાં હતાં એટલે કાયદો લાવવો પડ્યો હતો. હવે તમે કહો છો કે વેપારી ધારે તેટલો માલ રાખી શકશે અને તમે કહો છો કે ખેડૂતોને તેનાથી ઊંચા ભાવો મળશે.

ખેડૂતોને હકીકતમાં ઊંચા ભાવો મળવાના નથી. કૉર્પોરેટ કંપનીઓનો નફો ઊંચો જશે. આ દુનિયામાં એવું છે કે ખેડૂતો પાસે માલ હોય ત્યાં સુધી ભાવો નીચા હોય છે. વેપારીના હાથમાં માલ આવે એટલે ભાવો વધી જાય. એવું જ થતું હોય છે.

આ ખરડાઓને કારણે વેપાર કરનારા આડતિયા ઘટશે અને બજારમાં મોનૉપલી વધશે. એવા સંજોગોમાં ખેડૂતોને ઊંચા ભાવો કેવી રીતે મળશે?

કૉર્પોરેટ હૉસ્પિટલો બની છે તેનાથી સામાન્ય દર્દીઓને કોઈ ફાયદો થયો ખરો? સામાન્ય કોવિડ ટેસ્ટ માટે પણ મુંબઈમાં હૉસ્પિટલો 6500થી 10,000 રૂપિયા પડાવી લે છે. આ કંપનીઓ નફો કરવા માટે છે, ખેડૂતો કે દર્દીઓની સેવા કરવા માટે નથી.

સવાલઃ સરકાર કહે છે કે બજાર સમિતિઓ રહેશે અને લઘુતમ ટેકાનો ભાવો પણ રહેશે. તે સંજોગોમાં તમે ખરડાઓને સ્વીકારશો?

જવાબઃ હું પણ સ્વીકારું છું કે બજાર સમિતિઓ રહેશે. પણ તે સરકારી શાળાઓ જેવી હશે. સરકાર તેની કોઈ પરવા નહીં કરે. તમે લઘુતમ ટેકાના ભાવોની વાત કરો છો, પણ તે બાબતમાં સરકાર જે કહી રહી છે તેમાં મને ભરોસો બેસતો નથી.

સ્વામિનાથન સમિતિએ ભલામણ કરી હતી કે ખેતી કરવા પાછળ કુલ ખર્ચ થાય તેના પર 50% કે વધુનો ઉમેરો કરીને ટેકાના ભાવો નક્કી કરવા જોઈએ. 2014માં નરેન્દ્ર મોદીએ કહ્યું હતું કે પોતે જીતીને આવશે તો એક જ વર્ષમાં સ્વામિનાથન સમિતિની ભલામણ પ્રમાણે લઘુતમ ભાવો નક્કી કરશે. કેટલા લાખ ખેડૂતોએ આ વચન પર ભરોસો રાખીને મત આપ્યો હશે?

સરકાર બની પછી પ્રથમ 12 મહિનામાં શું થયું હતું? સરકારે અદાલતમાં ઍફિડેવિટ આપી હતી કે વાયદા પ્રમાણે તે ભાવો નક્કી કરી શકે તેમ નથી. 2015ની આ વાત છે. 2016માં કૃષિ પ્રધાન રાધા મોહન સિંહે કહી દીધું કે આવો કોઈ વાયદો આપ્યો જ નહોતો. 2017માં કૃષિ પ્રધાને કહ્યું, "એમ. એસ. સ્વામિનાથન પંચની વાત જવા દો. મધ્ય પ્રદેશમાં શિવરાજસિંહ ચૌહાણ શું કરી રહ્યા છે તે જુઓ". તે વર્ષ ત્યાં પાંચ ખેડૂતો માર્યા ગયા હતા.

અરૂણ જેટલીએ 2017-18 અને 2018-19ના બજેટ રજૂ કર્યાં ત્યારે કહી દીધું કે સ્વામિનાથન પંચની ભલામણોનો અમલ થઈ ગયો છે.

એટલે કે 2014માં તેઓ કહેતા હતા કે સ્વામિનાથન સમિતિની ભલામણોનો અમલ થશે. 2016માં કહ્યું કે આવો કોઈ વાયદો કર્યો જ નથી. 2017માં કહ્યું કે સ્વામિનાથન અહેવાલનો કોઈ અર્થ નથી, તમે શિવરાજ ચૌહાણને જુઓ. 2018 અને 2019માં કહ્યું કે ભલામણોનો અમલ થઈ ચૂક્યો છે - આવી સ્થિતિ છે.

સ્વામિનાથન સમિતિએ ભલામણ કરી હતી કે કુલ ખર્ચ થાય તેમાં ખેતમજૂરોનો ખર્ચ, જમીનનું ભાડું અને બિયારણ સહિતના ખર્ચને ગણીને, તેના પર 50% ગણીને ભાવ નક્કી થવા જોઈએ. પરંતુ ઘઉંના ભાવ ખેતીનો ખર્ચ અને મજૂરીનો ખર્ચ ગણીને જ ભાવ નક્કી થયા હતા. તેના કારણે ક્વિન્ટલે 500 રૂપિયા ઓછો ભાવ નક્કી થયો હતો. એટલે કે તેઓ જૂઠું બોલી રહ્યાં છે. તે લોકો વાયદામાંથી ફરી જવાના હોય તો હું કેવી રીતે ભરોસો કરું?

બજાર સમિતિઓ વેપારીઓની મૉનોપૉલી તોડે છે અને ખેડૂતોને યોગ્ય ભાવ મળે તેવું કરે છે. ઉદારીકરણને કારણે શિક્ષણ અને આરોગ્યની જે સ્થિતિ થઈ છે તેવી હાલત કૃષિની થવાની છે. એવું નહીં થાય તેની શી ખાતરી છે?

સવાલઃ બજાર સમિતિમાં મોટા ભાગનું વેચાણ થતું પણ નથી. સરકાર પણ ખરીદી કરતી નથી. તો પછી કૉર્પોરેટ કંપનીઓ યોગ્ય ભાવ આપીને ખરીદી કરે તો શું વાંધો?

જવાબઃ કંપનીઓ અહીં કંઈ ખેડૂતોને ફાયદો કરાવવા માટે નથી આવી. તેઓ પોતાના શેરહોલ્ડરના નફા ખાતર આવી છે. તે લોકો ખેડૂતોને મળતા ભાવો ઘટાડીને પોતાનો નફો વધારશે. ખેડૂતોને વધારે ભાવો આપવાના થાય તો તેમને કેવી રીતે નફો થાય?

સવાલઃ આના કારણે કૃષિમાં ખાનગી મૂડીરોકાણ આવશે, કોલ્ડ સ્ટોરેજ જેવી સુવિધાઓ વધશે. તેને શા માટે અટકાવવા જોઈએ?

જવાબઃ આવી સુવિધાઓ ઊભી કરવા માટે સરકાર પાસે અલગથી ફંડ છે. આ બાબત ખાનગી ક્ષેત્ર પર શા માટે છોડી દેવી જોઈએ? સરકાર પોતાની રીતે ખેડૂતો માટે શું કરવા માગે છે? ફૂડ કૉર્પોરેશન ઑફ ઇન્ડિયાએ ગોદામો બનાવવાનું બંધ કરી દીધું છે અને સ્ટોરેજનું કામ ખાનગી કંપનીઓને સોંપી દીધું છે. તેના કારણે હવે અનાજની સાથે હવે પંજાબમાં વ્હિસ્કિ અને બીયરનું સ્ટોરેજ પણ થઈ રહ્યું છે. ગોડાઉનો ખાનગી કંપનીઓના જ હશે ત્યારે તેઓ તેનું ઊંચું ભાડું માગશે. સંગ્રહની સુવિધા કંઈ મફતમાં મળવાની નથી. સરકાર તેમાં કોઈ મદદ કરવાની નથી.

સવાલઃ 1991માં ભારતે જુદા જુદા ક્ષેત્રમાં ઉદારીકરણ કર્યું હતું. ઉદારીકરણનો વિરોધ માત્ર કૃષિમાં જ શા માટે?

જવાબઃ આ બધાની શરૂઆત જ 1991માં થઈ હતી. વિચારસરણી એવી છે કે મુક્ત બજાર એટલે સ્વતંત્રતા અને સરકાર હોય ત્યાં ગુલામી. મુક્ત બજારમાં ખેડૂતો વેપારીઓની દયા પર આવી જશે. અમેરિકા અને યુરોપમાં જુઓ કે કેટલી જંગી સબસિડી ખેતીમાં આપવામાં આવે છે. દુનિયામાં સૌથી વધુ સબસિડી ત્યાં અપાય છે. આ સબસિડી ખેડૂતોને નથી અપાતી, તે મોટી કૉર્પોરેટ કંપનીઓના હાથમાં જાય છે જે કૃષિ સેક્ટરમાં કામ કરે છે. ભારતમાં પણ એવું જ થવાનું છે.

સવાલઃ આનો ઉકેલ શું હોય શકે?

જવાબઃ ખેડૂતો સાથે મળીને, સંગઠિત થઈને કામ કરે તો હજારો ખેતી સમિતિ બની શકે. આ બજારો પર ખેડૂતોનું જ નિયંત્રણ હોય. કેરળમાં નોટિફાઇડ જથ્થાબંધ બજારો નથી. તેના માટેનો કોઈ કાયદો પણ નથી. તેથી જ હું કહું છું કે ખેડૂતો દ્વારા સંચાલિત બજારો જ હોવી જોઈએ. કેટલાક શહેરોમાં તે માટેના પ્રયાસો અત્યારે થઈ રહ્યા છે. તેવું કરવા માટે આપણે શા માટે કોર્પોરેટ કંપનીઓ પર આધાર રાખવો જોઈએ?

ઇમેજ સ્રોત, MohFW, GoI

તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યૂટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો