લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીએ પાકિસ્તાનને કઈ રીતે ધૂળ ચટાડી હતી?

બીબીસીને મુલાકાત આપી રહેલા લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી
ફોટો લાઈન બીબીસીને મુલાકાત આપી રહેલા લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી

દેશના તત્કાલીન વડાપ્રધાન લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી 1965ની 26 સપ્ટેમ્બરે દિલ્હીના રામલીલા મેદાનમાં હજ્જારો લોકોને સંબોધી રહ્યા હતા ત્યારે બહુ જ ખુશ હતા.

લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીએ લોકોને સંબોધતાં કહ્યું હતું, "પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપ્રમુખ મોહમ્મદ અયૂબ ખાને જાહેરાત કરી હતી કે તેઓ આરામથી ચાલીને દિલ્હી સુધી પહોંચી જશે.

"તેઓ મોટા કદના માણસ છે. પડછંદ છે. મેં વિચાર્યું કે તેમને દિલ્હી સુધી ચાલતા આવવાની તકલીફ શા માટે આપવી? આપણે જ લાહોર તરફ આગળ વધીને તેમનું સ્વાગત કરીએ."

આ વાત લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી નહીં, પણ 1965ના યુધ્ધ પછીના ભારતના નેતૃત્વનો આત્મવિશ્વાસ કહેતો હતો.

આ એ જ લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી હતા જેમના નાના શારીરિક કદ અને અવાજની અયૂબ ખાને મશ્કરી કરી હતી.

અયૂબ ખાનને લોકોનું આકલન લોકોના આચરણને બદલે તેમના બહાર દેખાતા સ્વરૂપ પરથી કરવાની આદત હતી.

તમને આ પણ વાંચવું ગમશે


શાસ્ત્રીજીને નિર્બળ સમજતા હતા અયૂબ ખાન

Image copyright LAL BAHADUR SHASTRI MEMORIAL
ફોટો લાઈન ખેતી કરી રહેલા લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી

પાકિસ્તાનમાં ભારતના રાજદૂત તરીકે કામ કરી ચૂકેલા શંકર વાજપેઈએ એ દિવસોને યાદ કરતાં કહ્યું હતું, "હિંદુસ્તાન નિર્બળ છે એવું વિચારવાનું અયૂબ ખાને શરૂ કરી દીધું હતું.

"તેઓ વિચારતા હતા કે હિંદુસ્તાન યુદ્ધ લડવાનું જાણતું નથી અને તેનું રાજકીય નેતૃત્વ પણ બહુ નિર્બળ છે.

"તેઓ દિલ્હી આવવાના હતા, પણ જવાહરલાલ નેહરુના નિધન બાદ તેમણે એવું કહીને તેમની ભારત યાત્રા રદ્દ કરી હતી કે હવે કોની સાથે વાત કરવી.

"લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીએ કહ્યું હતું કે તમે નહીં આવતા, અમે આવી જઈશું. તેઓ કાહિરા ગયા હતા. પાછા વળતી વખતે એક દિવસ માટે કરાચી રોકાયા હતા.

"લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીને વિદાય આપવા અયૂબ ખાન એરપોર્ટ પર આવ્યા હતા તેનો હું સાક્ષી છું.

"લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી સાથે વાત કરવાનો કોઈ અર્થ નથી એવો ઈશારો તેમના સાથીઓને કરતા અયૂબ ખાનને મેં સાંભળ્યા હતા."

આટલું જ નહીં, અયૂબ ખાને એક મોટી ભૂલ પણ કરી હતી. તેમણે એવું ધારી લીધું હતું કે કાશ્મીર પરના હુમલા પછી ભારત આંતરરાષ્ટ્રીય સીમાને ઓળંગશે નહીં.


સેન્ટર ફોર પોલિસી રિસર્ચના શ્રીનાથ રાઘવને કહ્યું હતું, "પાકિસ્તાનમાં વધારે પડતા આત્મવિશ્વાસનું વાતાવરણ સર્જાયું હતું.

"એક તો અયૂબ ખાન લશ્કરી જનરલ હતા. તેમણે ધાર્યું હશે કે જવાહરલાલ નેહરુના અવસાન પછી નવા વડાપ્રધાન આવ્યા છે.

"નવા વડાપ્રધાનમાં ખાસ કરીને 1962 પછી યુદ્ધનો સામનો કરવાની ક્ષમતા નહીં હોય.

"બીજું, ઝુલ્ફિકાર અલી ભુટ્ટો તેમના મુખ્ય વિદેશ નીતિ સલાહકાર હતા.

"ભુટ્ટોએ અયૂબ ખાનને સમજાવ્યું હતું કે અત્યારે ભારત પર દબાણ લાવીએ તો કાશ્મીર સમસ્યાનું નિરાકરણ આપણી તરફેણમાં થઈ શકે.

બ્રિગેડિયર એ.એ.કે. ચૌધરીએ તેમના પુસ્તક સપ્ટેમ્બર-1956માં લખ્યું છે, "યુદ્ધના ઘણા વર્ષો પછી એક ભૂતપૂર્વ કેબિનેટ પ્રધાન જનરલ અયૂબ ખાનને સવાલ કર્યો હતો.

"તેમણે અયૂબ ખાનને પૂછેલું કે યુદ્ધ પહેલાં તેના ફાયદા-નુકસાન બાબતે તમે તમારા લોકો સાથે ચર્ચા ન કરી હતી?

"અયૂબ ખાને લગભગ બરાડીને તેમને જણાવ્યું હતું કે મને મારો સૌથી નિર્બળ યાદ કરાવશે નહીં."


અયૂબ ખાન યુદ્ધનું કારણ કેમ જણાવી ન શક્યા?

Image copyright LAL BAHADUR SHASTRI MEMORIAL
ફોટો લાઈન પાકિસ્તાનના તત્કાલીન રાષ્ટ્રપ્રમુખ જનરલ અયૂબ ખાન અને લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી

વિખ્યાત પત્રકાર કુલદીપ નૈયરે પણ બીબીસીને જણાવ્યું હતું કે યુદ્ધ ખતમ થયા બાદ તેઓ પાકિસ્તાન ગયા હતા.

કુલદીપ નૈયરે કહ્યું હતું, "મેં અયૂબ ખાનને સવાલ કર્યો હતો કે તમે આ શું કર્યું? પાકિસ્તાન જીતી શકવાનું નથી એ તમે સારી રીતે જાણતા હતા.

"અયૂબ ખાને કહ્યું હતું કે તમે આ સવાલ મને ન પૂછો. તમે ભુટ્ટોને મળો ત્યારે તેમને આ સવાલ પૂછજો." એ પછી કુલદીપ નૈયર ભુટ્ટોને મળ્યા હતા.

કુલદીપ નૈયરે કહ્યું હતું, "હું ભુટ્ટોને મળ્યો ત્યારે તેમને પૂછ્યું હતું કે એ ભુટ્ટોની લડાઈ હતી એવું બધા કહી રહ્યા છે.

"ભુટ્ટોએ જણાવ્યું હતું કે મને તેની સામે વાંધો નથી. હું માનતો હતો કે ભારતને હરાવવા આ જ યોગ્ય સમય છે, કારણ કે તમારે ત્યાં એટલી બધી ઓર્ડિનન્સ ફેક્ટરીઓનું નિર્માણ થઈ રહ્યું છે કે પછી તમારી સામે ટક્કર લેવાનું મુશ્કેલ બનશે.

"ભુટ્ટોના જણાવ્યા અનુસાર, તેમણે એવું પણ વિચાર્યું હતું કે તેઓ પાકિસ્તાનીઓને મોકલશે તો કાશ્મીર ખીણના લોકો તેમને ટેકો આપતા થશે, પણ મેં ખોટું વિચાર્યું હતું."

અયૂબ ખાનને આ યુદ્ધ માટે મજબૂર કર્યા પછી સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘમાં યુદ્ધવિરામનો સ્વીકાર કરાવવાનું ભુટ્ટો માટે અત્યંત શરમજનક હોવું જોઇતું હતું.

એ સમયે તેમણે કરેલા ભાષણથી તટસ્થ દેશો નિરાશ થયા હતા, પણ પાકિસ્તાની લોકોએ અકડુપણા અને તિરસ્કાર માટે તેમની ઝાટકણી કાઢી હતી.


ભારતીય સૈનિકો લાહોર તરફ આગળ વધ્યા ત્યારે શું થયું?

Image copyright LAL BAHADUR SHASTRI MEMORIAL
ફોટો લાઈન લાલ કિલ્લા પરથી દેશને સંબોધી રહેલા લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી

અયૂબ ખાન વિશેના પુસ્તકમાં અલતાફ ગૌહરે લખ્યું છે, "દિલ્હીમાં પાકિસ્તાનના રાજદૂત મિયાં અર્શદ હુસૈને તુર્કિશ દૂતાવાસ મારફત પાકિસ્તાનના વિદેશ મંત્રાલયને એ સંદેશો મોકલાવ્યો હતો.

"ભારત પાકિસ્તાન પર છઠ્ઠી સપ્ટેમ્બરે હુમલો કરવાનું હોવાનું એ સંદેશામાં જણાવવામાં આવ્યું હતું.

"નિયમ અનુસાર, વિદેશથી રાજદૂતો પાસે આવતા તમામ સંદેશા રાષ્ટ્રપતિને દેખાડવા જરૂરી હોય છે, પરંતુ એ સંદેશો અયૂબ ખાન સુધી પહોંચાડવામાં આવ્યો ન હતો.

"એ સંદેશો વિદેશ સચિવ અઝીઝ અહમદે દબાવી દીધો હોવાની ખબર બાદમાં પડી હતી, કારણ કે અઝીઝ અહમદ અરશદ હુસૈનને નર્વસ થઈ જતી વ્યક્તિ ગણતા હતા."

ભારતીય સૈનિકોએ લાહોર તરફ વધવાનું શરૂ કર્યું હોવાનું પાકિસ્તાની હવાઈ દળના એક અધિકારીએ જણાવ્યું ત્યારે, છઠ્ઠી સપ્ટેમ્બરની સવારે ચાર વાગ્યે અયૂબ ખાનને ભારતીય હુમલાની જાણ થઈ હતી.

બીજી તરફ યુદ્ધ પછી લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીની ઇમેજ મજબૂત થઈ ગઈ હતી.

તેનું મુખ્ય કારણ એ હતું કે જવાહરલાલ નેહરુના મૃત્યુના આઘાતમાંથી બેઠા થવાનો પ્રયાસ દેશ કરતો હતો અને તેમનો પક્ષ એ સમયની વ્યવસ્થાને કામચલાઉ માનતો હતો.


'વામન કદના માણસનો મોટો નિર્ણય'

Image copyright LAL BAHADUR SHASTRI MEMORIAL
ફોટો લાઈન તાશકંદમાં પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપ્રમુખ જનરલ અયૂબ ખાન અને લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી

પશ્ચિમી કમાન્ડના ભૂતપૂર્વ વડા જનરલ હરબખ્શ સિંહે લખ્યું હતું, "યુદ્ધનો મોટો નિર્ણય (લાહોર તરફ કૂચનો) વામન કદની વ્યક્તિએ કર્યો હતો."

લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી એ લડાઈમાં વિરોધ પક્ષના નેતાઓ અને તમામ ભારતવાસીઓને વિશ્વાસમાં લઈને આગળ વધવાના પ્રયાસ કરતા હતા.

લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીના મોટા પુત્ર અનિલ શાસ્ત્રીએ સ્મૃતિ સંભારતાં કહ્યું હતું, "લડાઈ દરમ્યાન અમેરિકાના તત્કાલીન પ્રમુખ લિંડન જોનસને લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીને ધમકી આપી હતી.

"લિંડન જોનસને કહેલું કે પાકિસ્તાન વિરુદ્ધની લડાઈ બંધ નહીં કરો તો તમે અમારે ત્યાંથી પીએલ480 હેઠળ જે લાલ ઘઉંની આયાત કરો છો એ આપવાનું અમે બંધ કરીશું.

"એ સમયે દેશમાં ઘઉંનું ઓછું ઉત્પાદન થતું હતું. શાસ્ત્રીજીને એ વાત બહુ ખૂંચી હતી, કારણ કે તેઓ સ્વાભિમાની વ્યક્તિ હતા."

એ પછી લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીએ દેશવાસીઓને આહ્વાન કર્યું હતું કે આપણે સપ્તાહમાં એક વખત ભોજન નહીં કરીએ.

તેથી અમેરિકન ઘઉંના પુરવઠામાંનો ઘટાડો સરભર થઈ જશે.

અનિલ શાસ્ત્રીએ કહ્યું હતું, "એ અપીલ પહેલાં પિતાજીએ મારાં માતાને કહ્યું હતું કે આજે સાંજનું ભોજન ન રાંધો તો ચાલશે?

"એક વખત ભોજન ન કરવાની અપીલ હું દેશવાસીઓને આવતીકાલે કરવાનો છું. મારાં બાળકો એક ટંક ભૂખ્યાં રહી શકે છે કે નહીં, એ હું ચકાસવા ઇચ્છું છું.

"અમે લોકો એક ટંક ભૂખ્યા રહી શકીએ છીએ એવું જાણ્યા બાદ પિતાજીએ દેશવાસીઓને એવું કરવાની અપીલ કરી હતી."


ભારતે કેટલાં હથિયાર વાપર્યાં હતાં?

Image copyright LAL BAHADUR SHASRI MEMORIAL
ફોટો લાઈન ભારતીય સૈન્યના અધિકારીઓ સાથે લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી

'કચ્છ ટુ તાશ્કંદ' પુસ્તકના લેખ ફારુખ બાજવાના જણાવ્યા અનુસાર, ભારત સરકારના મંત્રાલયો પૈકીના કેટલાંકે બહેતર કામ કર્યું હતું, જ્યારે કેટલાંકે મામૂલી.

સંરક્ષણ અને વિદેશ મંત્રાલયનો વહીવટ યોગ્ય રીતે કરવામાં આવ્યો હતો, પણ એ બન્ને મંત્રાલયોએ અસાધારણ કામ કર્યું હતું એવું કહેવું ખોટું ગણાશે.

પાકિસ્તાન સામેના યુદ્ધ દરમ્યાન વિશ્વના બહુ ઓછા દેશોએ ભારતને ટેકો આપ્યો હતો. આ માટે ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયની ટીકા કરવામાં આવી હતી.

લશ્કરી ટીકાકારોએ ભારતની વ્યૂહરચનાની ઝાટકણી કાઢી હતી.

તેમની દલીલ એવી હતી કે ભારતે ઇચ્છ્યું હોત તો પૂર્વ પાકિસ્તાન પર હુમલો કરીને એ પાકિસ્તાન પર વધુ દબાણ લાવી શક્યું હોત.

કદાચ ચીન પણ આ યુદ્ધમાં સામેલ થશે એવા ડરને લીધે ભારતે એવું કરતાં અટક્યું હશે.

લડાઈના છેલ્લા તબક્કામાં યુદ્ધવિરામ માટે દબાણ લાવવામાં આવી રહ્યું હતું.

એ વખતે વડાપ્રધાન લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીએ ભારતીય સૈન્યના વડા જનરલ ચૌધરીને પૂછ્યું હતું કે લડાઈ ચાલુ રાખવામાં ભારતને ફાયદો છે ખરો?

જનરલ ચૌધરીએ યુદ્ધ બંધ કરવાની સલાહ આપી હતી, કારણ કે ભારતનો દારૂગોળો ખતમ થઈ ગયો હોવાનું તેઓ માનતા હતા.

હકીકત એ હતી કે ભારતે તેના કુલ પૈકીનાં 14 ટકા હથિયારોનો જ ઉપયોગ કર્યો હતો.

તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યુટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો