નેપાળે નવા નકશામાં લિપુલેખ તથા લિમ્પિયાધૂરા કાલાપાનીને પોતાના વિસ્તાર ગણાવતા વિવાદ

  • સુરેન્દ્ર ફુયાલ
  • કાઠમંડૂથી, બી. બી. સી. ગુજરાતી માટે
ચીનના સૈનિકોની તસવીર

ઇમેજ સ્રોત, Getty Images

ભારત અને પાડોશી દેશ નેપાળ વચ્ચેન સંબંધમાં સોમવારે નવો વળાંક આવ્યો, નેપાળે લિમ્પિયાયાધૂરા, કાલાપાનીને પોતાના વિસ્તાર ગણાવ્યા છે.

નેપાળની કૅબિનેટે નવા રાજકીય નક્શાને મંજૂરી આપી, જેમાં બંને વિસ્તારોને પોતાની સરહદની અંદર દર્શાવ્યા છે.

નેપાળની કૅબિનેટે પોતાના દાવાને વ્યાજબી ગણાવતાં કહ્યું છે કે મહાકાલી (શારદા) નદી લિમ્પિયાધૂરામાંથી ઉદ્ભવે છે, જે ભારતના ઉત્તરાખંડમાં આવેલું છે.

ભારતે લિપુલેખમાં માર્ગ બનાવવાની શરૂઆત કરતા નેપાળની કૅબિનેટે આ નિર્ણય લીધો હતો. લિપુલેખ થઈને ચીનના માનસરોવર સુધી જવાય છે.

ભારતે આ માર્ગનું નિર્માણકાર્ય શરૂ કર્યુ, ત્યારે નેપાળે તેનો વિરોધ નોંધાવ્યો હતો. નેપાળની સંસદથી લઈને રસ્તાઓ ઉપર તેનો વિરોધ જોવા મળ્યો હતો.

'વિવાદનો નકશો'

જમ્મુ-કાશ્મીર રાજ્યના પુનર્ગઠન બાદ ભારતે પોતાનો રાજકીય નકશો બહાર પાડ્યો હતો. જેમાં રાજ્યનું બે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશમાં વિભાજન દર્શાવવામાં આવ્યું હતું.

આ સિવાય લિમ્પિયાધૂરા, કાલાપાની તથા લિપુલેખને ભારતના ભાગરૂપ ગણાવવામાં આવ્યા હતા. નેપાળ લાંબા સમયથી તેને પોતાના વિસ્તારો તરીકે ગણાવતું રહ્યું છે.

નેપાળના કૃષિ અને સહકાર પ્રધાન ઘનશ્યામ ભુસાલે કાંતિપુર ચેનલ સાથે વાત કરતા જણાવ્યું:

"આ નવી શરૂઆત છે, પરંતુ આ નવી વાત નથી. અમે હંમેશાથી એ વાત ભારપૂર્વક જણાવી છે કે મહાકાલી નદીનો પૂર્વનો ભાગ નેપાળનો છે. સરકારે સત્તાવાર રીતે તેનો નક્શામાં સમાવેશ કર્યો છે."

ભુસાલે ઉમેર્યું હતું કે આ બાબતના સત્તાવાર ઉકેલ માટે ભારત સાથે ઔપચારિક વાટાઘાટો ચાલુ રહેશે.

આ પહેલાં નેપાળે કહ્યું હતું કે જે જમીન ઉપર ભારત દ્વારા માર્ગનિર્માણ કરવામાં આવ્યું છે, તે લિઝ ઉપર આપી શકાય તેમ છે, પરંતુ નેપાળ તેની ઉપરનો દાવો છોડશે નહીં.

તાજેતરમાં લિપુલેખ વિવાદ મુદ્દે વડા પ્રધાન કેપી શર્માએ સર્વદળીય બેઠક બોલાવી હતી, જેમાં અનેક પૂર્વ વડા પ્રધાનોએ પણ ભાગ લીધો હતો.

નેપાળ દ્વારા વિરોધ

ઇમેજ સ્રોત, Getty Images

ઇમેજ કૅપ્શન,

નેપાળમાં ભારતવિરોધી પ્રદર્શન વ્યાપક બન્યા

લિપુલેખ વિસ્તારની સરહદ ચીન, નેપાળ અને ભારત સાથે જોડાયેલી છે. આથી, ભારત દ્વારા માર્ગનિર્માણ કરતા નેપાળ નારાજ થયું છે.

લિપુલેખમાં ભારત દ્વારા 'દબાણ'ની સામે નેપાળમાં ભારતવિરોધી પ્રદર્શન ચાલી રહ્યાં છે.

નેપાળના વડા પ્રધાન કેપી ઓલી શર્માની સરકારે લિપુલેખ ઉપર તેમના દેશના દાવાનો પુનર્રોચ્ચાર કર્યો હતો અને કૂટનીતિક વિરોધ નોંધાવ્યો હતો.

ઉત્તરાખંડના ધારચૂલાની પૂર્વે મહાકાલી નદીના કિનારે નેપાળનો દાર્ચુલા જિલ્લો આવેલો છે. મહાકાલી નદી ભારત ને નેપાળની વચ્ચે સરહદનું પણ કામ કરે છે.

નેપાળનું કહેવું છે કે ભારતે તેના લિપુલેખ વિસ્તારમાં 22 કિલોમીટર લાંબી સડકનું નિર્માણ કર્યું છે, જે તિબત જાય છે.

લગભગ દસ 10 પહેલાં ભારત દ્વારા આ માર્ગ 'એકતરફી' રીતે ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો હતો.

સરહદ પર સેના

ભારત સાથે વિવાદ બાદ નેપાળે ઇતિહાસમાં પ્રથમ વખત લિપુલેખના દક્ષિણે ચાંગરુ ગામ ખાતે ઇતિહાસમાં પ્રથમ વખત સશસ્ત્ર સીમા બળને તહેનાત કર્યાં છે.

નેપાળના રાષ્ટ્રપતિ બિદ્યા દેવી ભંડારીએ સરકારના વાર્ષિક કાર્યક્રમ અને નીતિની જાહેરાત કરી હતી. જેમાં સ.સી.બ.ની 500 પોસ્ટ ઊભી કરવાની જાહેરાત કરવામાં આવી છે.

જેમાં ભારત સાથે જોડાયેલી 1880 કિલોમીટર લાંબી સરહદ ખાતે મોટાભાગની અને લગભગ ડઝનેક 1440 કિલોમીટર લાંબી ચીન-નેપાળ સરહદ ઉપર ઊભી કરવાની જાહેરાત કરી છે.

આ સિવાય આરોગ્ય સેવામાં સુધાર તથા કૃષિઉત્પાદન વધારવા ઉપર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.

ભારત-ચીન કરાર, નેપાળ બેકરાર

ઇમેજ સ્રોત, AFP

વર્ષ 2015માં ભારત અને ચીન વચ્ચે વેપારવૃદ્ધિ માટે કરાર કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં આ માર્ગ અંગે સહમતી સધાઈ હતી.

તે સમયે નેપાળે બંને દેશ સમક્ષ વિરોધ નોંધાવ્યો હતો અને જણાવ્યું હતું કે તેને વિશ્વાસમાં લેવામાં નહોતું આવ્યું. વાસ્તવમાં પ્રસ્તાવિત માર્ગ તેના વિસ્તારમાંથી પણ પસાર થવાનો હતો.

ભારતમાં કોરોના વાઇરસના કેસ

આ માહિતીને નિયમિત રીતે અપડેટ કરવામાં આવે છે, છતાં તેમાં કોઈ રાજ્ય કે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશના આંકડા તાત્કાલિક ન દેખાય તેવી શક્યતા રહેલી છે.

રાજ્ય કે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ કુલ કેસ સાજા થયા મૃત્યુ
મહારાષ્ટ્ર 1351153 1049947 35751
આંધ્ર પ્રદેશ 681161 612300 5745
તામિલનાડુ 586397 530708 9383
કર્ણાટક 582458 469750 8641
ઉત્તરાખંડ 390875 331270 5652
ગોવા 273098 240703 5272
પશ્ચિમ બંગાળ 250580 219844 4837
ઓડિશા 212609 177585 866
તેલંગણા 189283 158690 1116
બિહાર 180032 166188 892
કેરળ 179923 121264 698
આસામ 173629 142297 667
હરિયાણા 134623 114576 3431
રાજસ્થાન 130971 109472 1456
હિમાચલ પ્રદેશ 125412 108411 1331
મધ્ય પ્રદેશ 124166 100012 2242
પંજાબ 111375 90345 3284
છત્તીગઢ 108458 74537 877
ઝારખંડ 81417 68603 688
ઉત્તર પ્રદેશ 47502 36646 580
ગુજરાત 32396 27072 407
પુડ્ડુચેરી 26685 21156 515
જમ્મુ-કાશ્મીર 14457 10607 175
ચંદીગઢ 11678 9325 153
મણિપુર 10477 7982 64
લદ્દાખ 4152 3064 58
આંદમાન નિકોબાર 3803 3582 53
દિલ્હી 3015 2836 2
મિઝોરમ 1958 1459 0

સ્રોત : આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય, કેન્દ્ર સરકાર

કલાકની સ્થિતિ 11: 30 IST

નવેમ્બર-2019માં નેપાળે વધુ એક વખત ભારત સમક્ષ વિરોધ નોંધાવ્યો હતો. તિબેટ જતો માર્ગ ખુલ્લો મૂકાયા બાદ નેપાળે કાઠમાંડૂ સ્થિત ભારતના રાજદૂત તથા વિદેશ મંત્રાલય સમક્ષ પણ વિરોધ નોંધાવ્યો હતો.

કોવિડ-19 ની સ્થિતિ થાળે પડતા બંને દેશો વચ્ચે વિદેશસચિવ સ્તરીય વાટાઘાટો થાય તેવી શક્યતા છે. બીજી બાજુ, કોરોના સામેની લડાઈ બંને દેશોએ સાથે મળીને લડવાનું નક્કી કર્યું છે.