पोटनिवडणूक : VVPAT मशीन म्हणजे काय रे भाऊ?

मतदान Image copyright Getty Images

लोकसभा पोटनिवडणुकीच्या निमित्तानं VVPAT मशीन्स चर्चेत आहेत. EVM मशीन्सबद्दल वादविवाद सुरू असतानाच VVPAT वादाच्या भोवऱ्यात अडकल्यानं येणाऱ्या निवडणुका गाजण्याची चिन्हं आहेत. VVPAT मशीन्स नेमकं काय करतात याचा घेतलेला आढावा.

काय असतं VVPAT?

'Voter Verifiable Paper Audit Trail' म्हणजे VVPAT.

मतदार एका विशिष्ट उमेदवाराला मतदान करतो. मतदारानं ज्या उमेदवाराला मत दिलं आहे; ते मत त्याच उमेदवाराला मिळाले आहे की नाही याची शहानिशा करण्यासाठी VVPAT वापरलं जातं.

EVM मशीनद्वारे मतदान होतं. मात्र या यंत्रणेत काही बिघाड झाल्यास किंवा तांत्रिक अडचण निर्माण झाल्यास व्हीव्हीपॅटद्वारे मतमोजणी केली जाऊ शकते. दुसऱ्या शब्दांत मतदारानं उमेदवाराला दिलेलं मत सुरक्षित ठेवण्यादृष्टीनं तयार करण्यात आलेली ही दुसरी पर्यायी यंत्रणा आहे.

EVM मशीनमध्ये घोळ असल्याच्या तक्रारी अनेक राजकीय पक्षांकडून केल्या जातात. EVMद्वारे मतांची अफरातफर होते असा आरोप वारंवार केला जातो. अशा परिस्थितीत मत अबाधित राखण्यासाठी VVPAT उपयोगात आणलं जातं.

Image copyright Getty Images
प्रतिमा मथळा व्हीव्हीपॅट मशीन्स

मतदारानं मत दिल्यानंतर व्हीव्हीपॅट तत्क्षणी त्याची माहिती मतदाराला देतं. आपलं मत ठरवलेल्या उमेदवारालाच मिळालं आहे ना यावर VVPAT शिक्कामोर्तब करतं.

व्हीव्हीपॅट मशीन कसं चालतं?

मतदार EVM मशीनवर उमेदवाराच्या नावासमोरचं बटन दाबतो. त्याचवेळी उमेदवाराचं नाव, क्रमांक आणि चिन्ह यांचा उल्लेख असलेली VVPAT स्लिप 7 सेकंद मतदाराला दिसते. त्यानंतर आपोआप ही स्लिप कट होऊन बीप वाजतो आणि स्लिप सीलबंद पेटीत जमा होते.

मतदान करताना काही तांत्रिक अडचण उद्भवली असेल तर त्याचीही माहिती दिली जाते. जे ठरवलं तसंच मतदान केलं आहे ना? याची खातरजमा करण्याची संधी मतदाराला मिळते.

VVPAT मशीन काचेच्या पेटीत असतं. जेणेकरून मतदान केलेला मतदारच स्लिपवरचा तपशील पाहू शकतो. VVPAT मशीन उघडण्याचा अधिकार फक्त निवडणूक अधिकाऱ्यांना असतो. मतदारांना VVPAT मशीन उघडता येत नाही. त्याला हात लावता येत नाही.

VVPAT मधला पेपर रोल प्रत्येक मतदानावेळी 1500 स्लिप प्रिंट करू शकतो. EVM मशीनमध्ये गडबड असल्याचे आरोप निवडणूक आयोगाने नाकारले आहेत. मात्र EVM वरील आरोपांना काटशह देण्यासाठी काही निवडणुकांमध्ये VVPATचा प्रयोग राबवण्यात आला आहे.

न्यायालयाची भूमिका

सर्वोच्च न्यायालयानं याबाबत सावध भूमिका घेतली आहे. मतदारांचा मतदान यंत्रणेवरचा विश्वास वाढावा यासाठी न्यायालयानं 2013 मध्ये निवडणूक आयोगाला VVPAT लागू करण्याचा आदेश दिला होता.

Image copyright Getty Images
प्रतिमा मथळा व्हीव्हीपॅट मशीनच्या सुरक्षेसाठी तैनात सैनिक

मतदान प्रक्रियेत पारदर्शकता असावी यासाठी 2014 लोकसभा निवडणुकांमध्ये काही मतदान केंद्रांवर VVPATचा वापर सुरू झाला.

व्हीव्हीपॅटचा इतिहास

VVPATची अंमलबजावणी करण्यासाठी अतिरिक्त खर्च येतो. या व्यवस्थेसाठी स्वतंत्र हार्डवेअर वापरावं लागतं. 1899 मध्ये अमेरिकेत जोसेफ ग्रे यांनी यांत्रिक पद्धतीनं मतदान होताना कागदावर त्याची माहिती प्रसिद्ध होईल अशा स्वरुपाच्या व्यवस्थेचं प्रारूप तयार केलं होतं.

जवळपास शतकभरानंतर रेबेका मर्क्युरी यांनी VVPATला मूर्त स्वरुपात आणलं.

व्हीव्हीपॅटची आकडेवारी

पुढच्या वर्षी होणाऱ्या सार्वत्रिक निवडणुकांच्या पार्श्वभूमीवर निवडणूक आयोग 16 लाख VVPAT मशीन वापरणार आहे. ही सगळी मशीन्स सप्टेंबर 2018 पर्यंत निवडणूक आयोगाला मिळणं अपेक्षित आहे.

Image copyright Getty Images
प्रतिमा मथळा निवडणूक अधिकारी ईव्हीएम मशीनची पाहणी करताना

BEL/ECIL यांनी VVPATची निर्मिती केली आहे. निवडणूक आयोगानं 2013 मध्ये या मशीन्सच्या वापराला मान्यता दिली. केंद्र सरकारनं यासाठी 3, 174 कोटी रुपयांची तरतूद केली आहे.

राष्ट्रवादी काँग्रेसची टीका

भंडारा-गोंदिया लोकसभा पोटनिवडणुकीच्या निमित्तानं VVPATचा मुद्दा चर्चेत आला आहे. सोमवारी या मतदारसंघात झालेल्या निवडणुकीच्यावेळी मतदान थांबवण्यात आलं होतं.

जवळपास 450 केंद्रावर EVM मध्ये बिघाड झाल्याचा दावा राष्ट्रवादी काँग्रेसचे खासदार प्रफुल्ल पटेल यांनी केला. साडेचारशेपैकी 34 मतदान केंद्रांवर मतदान थांबवण्यात आलं होतं. फेरमतदान होईपर्यंत मतमोजणी थांबवा, अशी मागणी पटेल यांनी केली आहे.

Image copyright Getty Images
प्रतिमा मथळा ईव्हीएम मशीनमध्ये मतांची फेरफार होत असल्याचा आरोप विरोधी पक्षांनी केला आहे.

"गुजरातमधून EVM आणि VVPAT आणण्यास राष्ट्रवादी काँग्रेसनं विरोध केला होता. या विरोधाकडे निवडणूक आयोगानं दुर्लक्ष केले. आता उष्णतेमुळे EVMमध्ये बिघाड झाल्याचं स्पष्टीकरण आयोगानं दिलं."

मार्च ते जून या कालावधीत विदर्भात तापमान 45 सेल्सिअसपर्यंत असतं. याची माहिती अधिकाऱ्यांना नव्हती का? असा सवाल पटेल यांनी केला.

यामागे पूर्वनियोजित षडयंत्र असून काही अधिकारी सामील असल्याचा आरोप त्यांनी केला. या अधिकाऱ्यांवर कारवाई व्हावी तसंच मतपत्रिकेवरच मतदान व्हावं अशी मागणी पटेल यांनी केली.

'पराभव दिसू लागला की तक्रार होते'

EVM संदर्भात काहीही तक्रार किंवा गडबड असेल तर निवडणूक आयोगानं स्पष्टीकरण द्यावं असं भाजपनं याआधीही सांगितलं आहे, असं भाजप प्रवक्ते केशव उपाध्ये यांनी बीबीसीशी बोलताना सांगितलं.

Image copyright Getty Images

"भाजपनं पराभूत असतानाही EVMबाबत आक्षेप घेतला नाही. विरोधकांसाठी जिंकत असताना EVM बरोबर असतं. पराभूत होण्याची भीती असताना विरोधी पक्ष EVMमध्ये गडबड असल्याची तक्रार करतात. यापूर्वी अनेकदा असं घडलं आहे," असं ते पुढे म्हणाले.

'कागद दिसला नाही तरी फरक पडत नाही'

'राजकीय पक्षाला मशीनविषयी शंका वाटते त्यावेळी निवडणूक अधिकारी संबंधित राजकीय पक्षांना यंत्र तपासण्याची मुभा देतात. EVM मशीन हॅक करून दाखवण्यासाठी राजकीय पक्षांना आमंत्रित केलं जातं. मात्र कोणत्याही पक्षाला हॅकिंग यशस्वीरीत्या करता आलेलं नाही," अशी प्रतिक्रिया माजी मुख्य निवडणूक आयुक्त नीला सत्यनारायण यांनी दिली आहे.

त्या पुढे सांगतात, मतदान सुरू होण्यापूर्वी राजकीय पक्षांना मतदान केंद्रांवर असलेली मशीन्स तपासायला मिळतात. दोष आढळून आला तर त्वरित कारवाई केली जाते. मतदान सुरू असताना दोष आढळला तर नवीन मशीन बसवण्यात येतं. राजकीय पक्षांचे समाधान झाल्यानंतरच मतदानाची प्रक्रिया सुरू होते.

Image copyright Getty Images

EVM मशीन हाताळण्याचा कोणी प्रयत्न केला किंवा एखादा स्क्रू निखळला तरी मशीन बंद पडतं. त्याची दुरुस्ती फक्त कंपनीतच होते. स्थानिक इंजिनियर सुद्धा दुरुस्ती करू शकत नाहीत, मशीनच्या सुरक्षेबाबत नीला सत्यनारायण सांगतात.

नुकत्याच झालेल्या लोकसभा पोटनिवडणुकीत VVPATसंदर्भात तक्रारी आल्या त्याबाबत बोलताना त्या सांगतात, "केलेल्या मतदानासंदर्भात कागद दिसला नाही तरी फरक पडत नाही. एकूण मतदारांची संख्या आणि मशीनमध्ये मिळालेली मतसंख्या एक असेल तर VVPATला अवाजवी महत्त्व देण्याचं कारण नाही. VVPAT अजूनही प्रायोगिक अवस्थेत आहे. काळानुरूप VVPATमध्येही सुधारणा होईल. परंतु तो जिंकण्याहरण्याचा मुद्दा असणार नाही."

संकलन - पराग फाटक

हे वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम, यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)