रॉजहंसाचे राजाश्रू! जेव्हा ग्रँड स्लॅम जिंकणारा फेडरर जगासमोर व्यक्त होतो...

रॉजर फेडरर, स्वित्झर्लंड, क्रीडा, अश्रू Image copyright Scott Barbour
प्रतिमा मथळा ऑस्ट्रेलियन ओपनचा विजेता रॉजर फेडरर

अश्रूंना वाट मोकळी करून देत जेतेपद साजरं करणाऱ्या रॉजर फेडररने साचेबद्ध प्रतिमांना छेद दिला आहे.

हे दृश्य आहे ऑस्ट्रेलियाच्या मेलबर्नमधल्या 'रॉड लेव्हर एरिना'मधलं. एका दिग्गज टेनिसपटूच्या नावानं प्रसिद्ध हे स्टेडियम रविवारी खच्चून भरलेलं. रात्री दिसणारं तांबूस आकाश आणि फ्लडलाईट्सचा पिवळसर प्रकाश यांचं मिश्रण होऊन वेगळाच रंग आसमंतात विखुरलेला. आणि या आसमंताखाली पाचव्या सेटपर्यंत गेलेली टेनिसची मैफल जिंकून रॉजर फेडरर समाधानाने भरून पावलेला.

दुसरीकडे सहा-फूट-सात इंचीपेक्षाही अधिक उंची लाभलेल्या मारिन चिलीचच्या देहबोलीत उपविजेतं झाल्याची खंत पसरून राहिलेली.

फेडररला टिपण्यासाठी टेलिव्हिजन चॅनेलचे कॅमेरे आणि फोटोग्राफर्सच्या कॅमेऱ्याचा क्लिकक्लिकाट जोशात आलेला. जेतेपदाचा चषक देण्याची औपचारिकता झाल्यावर फेडररचं भाषण सुरू होतं. दाटून आलेला आवंढा, लालबुंद झालेलं मोठं नाक आणि पापण्यांआड अनावर होऊ पाहणारा अश्रूंचा बांध थोपवून धरत फेडरर बोलतो.

विसावं ग्रँड स्लॅम नावाचं आव्हान किती खडतर होतं हे त्याच्या गदगदलेल्या अवस्थेतून स्पष्टपणे दिसतं. आपल्या टीमचे, कुटुंबीयांचे आभार मानताना अश्रू त्याच्याही नकळत ओघळू लागतात. त्या चंदेरी चषकाला जवळ घेऊन तो एखाद्या लहान मुलासारखा हमसून रडतो.

जेतेपद हे कौशल्य, चिकाटी, फिटनेस यांची हुकूमत सिद्ध करणारं असतं. पण फेडरर अपवाद आहे. फेडररच्या जिंकण्यात मुक्त झाल्याची भावना असते. 'ध्येयाप्रती सर्वोत्तम कौशल्य दिलं, जेतेपदासह ते साध्य केलं. रिता आलेलो- भरून जातोय, पण पुढचं जिंकण्यासाठी मला मोकळं होऊ द्या' अशी साद ते अश्रू घालतात.

सार्वजनिक ठिकाणी डोळ्यातले अश्रू वाहू देणं पुरुष मंडळींकरता बहुतांशवेळा अडचणीत आणणारं असतं. फेडररने या अश्रूंमागची मानसिकता बदलवण्यात मोलाचा वाटा उचलला आहे.

'तू शेवटचं चारचौघात कधी रडला होतास?' असा प्रश्न तुम्ही आजूबाजूच्या कोणत्याही पुरुषाला विचारलं की तो क्षणभर तुमच्याकडे 'काय एकेक प्रश्न विचारतोय?' या नजरेने पाहील. त्याला या प्रश्नाचं आश्चर्यही वाटेल पण उत्तर देता येणार नाही. कारण त्याला आठवणारच नाही... कारण चारचौघात रडणं या कृतीची सामाजिक आणि नैतिक परवानगीच नाही पुरुषाला!

Image copyright Michael Dodge
प्रतिमा मथळा जेतेपद पटकावल्यानंतर रॉजर फेडररला अश्रू अनावर झाले.

हे करायचं, हे करायचं नाही. याबद्दल विचारायचं नाही, चर्चा तर अजिबातच नाही, असे ठोकताळे आपण बऱ्याच गोष्टींविषयी करून घेतले आहेत. हे पूर्वापार चालत आलंय, आपणही तेच फॉलो करायचं. उगाच जिज्ञासा, ज्ञानपिपासू वृत्ती वगैरे इंटलेक्च्युअल गोष्टी सांगायच्या नाहीत! रडणं हे त्याच टॅबूंपैकी एक.

पण फेडररच्या त्या अश्रूंमागे कुठलाही PR स्टंट नाही. स्वत:चा ब्रँड विकण्याचं मार्केटिंग गिमिक नाही. विचारांचं-तयारीचं-कृतीचं-अविरत कष्टांचं एक मोठ्ठं वर्तुळ पूर्ण केल्याची भावना त्यामागे दाटलेली असते. कारण रॉजर फेडरर हा केवळ एक खेळाडू नाही. तो एक अनुभव आहे.

खेळाडूंचे चाहते असतात. फेडररचं इथेही वेगळं आहे. चाहत्यांना तो आपल्याच शरीराचा एक भाग वाटतो. म्हणूनच त्याचं जिंकणं-हरणंही तटस्थ न राहता खूप आतलं होतं.

फेडरर खेळतो तेव्हा तो जिंकावा यासाठी जगाच्या कानाकोपऱ्यातून कोट्यवधी माणसं दुवा करतात. एक अदृश्य असं दुवांचं अर्थात पॉझिटीव्ह वाइब्सचं अद्भुत नेटवर्क फेडररकडे आहे. त्याची मेहनत आहेच पण तो खेळत असताना सगळ्या दुवा एकवटून त्याच्याभोवती अभेद्य कवच निर्माण व्हावं इतका तो दंतकथा वर्गात गेला आहे.

इतक्या सगळ्या आशाअपेक्षांचं ओझं तो गेली अनेक वर्षं वागवतोय. पण त्याने तो खचून जात नाही, त्याचं त्याला दडपण येत नाही, त्याने तो विचलित होत नाही. प्रत्येक ग्रँड स्लॅम स्पर्धेत तो स्वत:ला नव्याने सादर करतो. मागच्या स्पर्धेपेक्षा यावेळी त्याच्या भात्यात काहीतरी नवं असतं.

Image copyright Michael Dodge
प्रतिमा मथळा उपविजेता मारिन चिलीचसह विजेता रॉजर फेडरर

वाढतं वय लोकांना मागे नेतं. वाढतं वय फेडररला मुरलेल्या लोणच्यासारखं अधिक घोटीव करतं. तरुण वयाचे प्रतिस्पर्धी, टेनिसमध्ये येणारं नवनवीन तंत्रज्ञान, दुखापतींचं व्यवस्थापन, प्रतिकूल हवामान, असे एकेक डोंगर पार करत जेतेपदासह तो समेवर येतो आणि मुक्त होतो. ते अश्रू चमत्काराचे नसतात. मानवी क्षमता काय काय किमया घडवू शकते याचा ते अश्रू प्रत्यय देतात. ते अश्रू पाहणाऱ्याला प्रेरणा देणारे असतात. ते अश्रू उत्कट आणि उत्स्फूर्त असतात. त्यांना बेगडीपणाची झूल नसते. रडणं हे इतकं अर्थपूर्ण असतं, याची साक्ष फेडररला ग्रँड स्लॅम जेतेपद पटकावल्यानंतर पाहताना मिळते.

कर्ता पुरुष होण्याच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण निकषांपैकी एक म्हणजे न रडणं, अशी अलिखित शिकवण आपल्याकडे बिंबवली जाते. विज्ञानात डोकावलं तर रडण्याचे खूप सारे फायदे कळतात. मित्रवर्य गुगल याबाबत तपशीलवार माहितीही देतो. परंतु पुरुषाने चारचौघात रडण्याला अजिबातच अनुमती नाही. चारचौघांत तुम्ही असे कुठे रडलात तर पुरुषासारखा पुरुष असून काय रडतोस असे ऐकवलं जातं.

समाज संरचनेनुसार स्वत: अश्रू ढाळण्यापेक्षा लोकांचे अश्रू पुसण्याचं काम पुरुषाला नेमून दिलं जातं. भावना खरंतर प्रत्येकाला असतात, पण त्या व्यक्त करण्याची परवानगी आपला समाज पुरुषाला देत नाही.

सामान्य माणसाभोवती अफाट समस्या असतात. जागेचा प्रश्न, कौटुंबिक अडीअडचणी, प्रॉपर्टीचे वाद, नोकरी-व्यवसायातल्या ठोकरा, अपमान-विश्वासघात अशी अडचणींची मोठी मालगाडीच असते उभी. वाढत्या महागाईत घर-संसार डोलारा सांभाळताना जीव मेटाकुटीला येऊन रडकुंडीला येतो खरंतर पण अब्रमण्यम-सुब्रमण्यम... रडणं वगैरे कमकुवत मनाच्या लक्षण मानलं गेलेल्या कृतीचं नावही काढू नका... तुम्ही लढा, संघर्ष करा, धडपडा, उभे राहा- (झाल्यास विजिगीषु वृत्ती जागवणारं साहित्य वगैरे वाचा) पण रडू नका...!

तुम्हीच रडलात तर बाकीच्यांना कोण आधार देणार, हा विचार बिंबवून तुम्ही अश्रूंना पार रेटिनाच्या मागे ढकलून द्या...!

Image copyright Michael Dodge
प्रतिमा मथळा जेतेपद स्वीकारल्यानंतर भाषणादरम्यान फेडररच्या डोळ्यात अश्रू तरळले.

'रडतोस काय मुलीसारखा' हा उद्गार पुरुषांपेक्षाही तमाम फेमिनिस्टवादींना डिवचणारा मुद्दा. स्त्री-पुरुष समानतेचा आग्रही पुरस्कर्त्या मंडळींना तर पुरुषांनीही मनसोक्त रडावं, असं वाटत असेल कदाचित पण तूर्तास तरी असं होताना दिसत नाही.

मुळातच रडण्याभोवती असणारं जेंडर कुंपण भेदण्यात फेडररचा वाटा मोलाचा आहे. अश्रू तरळणं ही स्त्रीपुरुष कोणासाठीही निव्वळ सहज शारीरिक प्रक्रिया आहे, हे फेडररच्या निमित्ताने ठसतं.

पोलिओपासून टीबीपर्यंत आजारासाठी लसी निघाल्या आहेत परंतु रडण्याद्वारे मोकळं होण्याची संधी नसल्यामुळे अश्रू तंबुवून जगणाऱ्या पुरुष मंडळींसाठी कुठलीच लस नाही. यातून एकप्रकारे मानसिक कुचंबणासदृश रोगांना आपण खतपाणी घालतो. प्रत्येक पुरुषाच्या आयुष्यात यशाचा फेडरर मोमेंट येतोच. पण त्याच्यासारखं जाहीरपणे अश्रूंना वाट मोकळी करून देण्याचं स्वातंत्र्य कधी मिळेल? फेडररचे अश्रू जितके मनाला आत जाऊन भिडतात तसं आजूबाजूच्या पुरुषांनी अनेक वर्ष रोखलेले अश्रू मोकळे झाले तर?

खेळात थरार असतो. जीव पणाला लागतो. देशासाठी खेळण्याचं निमित्त असतं. कोट्यवधींच्या आशाअपेक्षा असतात. जिंकणं-जेतेपद म्हणजे या सगळ्या अडथळ्यांना भेदून अत्युच्चपदी पोहोचणं. गायक मंडळी एखाद्या घराण्याची दीक्षा घेतात. फेडररचं घराणं टेनिस आहे.

Image copyright Mark Kolbe
प्रतिमा मथळा ऑस्ट्रेलियन ओपनच्या अंतिम लढतीदरम्यानही फेडरर भावुक झाला होता.

प्रत्येक ग्रँड स्लॅमला तो कसून रियाझ करतो. जेतेपदासह मैफल जिंकतो. प्रतिस्पर्ध्यावर सूड उगवण्यासाठी अनेक जण जिंकतात. ते जिंकल्यावर त्यांच्या डोळ्यात त्वेष दिसतो. पण युद्ध जिंकल्यानंतरची भावना फेडररच्या मनात, मेंदूत, खेळात आणि वावरण्यात कधीच नसते.

'स्पोर्ट्स इज क्रुएल वर्ल्ड' म्हटलं जातं. फेडरर ही सगळी क्रुएलटी झेलतो, त्याची झळ चाहत्यांना पोहोचू देत नाही. पण जेतेपद पटकावल्यावर सगळा अंगार अश्रूंवाटे मुक्त होतो.

त्याचं रडणं जगभरातलं मीडिया टिपत असतं. पण आपल्या प्रतिमेचं काय होईल याचा विचार तो करत नाही. फेडररचे समकालीन तसंच युवा टेनिसपटू वेगवेगळ्या पद्धतीने व्यक्त होतात. पण फेडररसारखा व्यक्त होण्याचा अहिंसक मार्ग कोणाकडेच नाही. 'बिइंग एक्स्प्रेसिव्ह' अर्थात 'स्वॅग' ही संकल्पना रूढ होत असताना पाणावलेला फेडरर त्याचं आकाशच वेगळं असल्याचं दाखवून देतो.

असामान्य असलो तरी माझेही पाय मातीचेच आहेत, याचं ते अश्रू साक्ष असतात. म्हणूनच टेनिस विश्वापल्याडच्या माणसालाही या "रॉजहंसाचे राजाश्रू" भावतात.

हे वाचलंत का?

(बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम, यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)