په افغانستان کې د پارلمان تاریخ او بڼې

د امان الله خان د واکمنۍ پر مهال د دولت شورا په نامه یو مجلس جوړ شو چې د درې ګونو قوو ترمنځ یې بېلوالی هم راوست. د انځور حقوق Getty Images
Image caption د امان الله خان د واکمنۍ پر مهال د دولت شورا په نامه یو مجلس جوړ شو چې د درې ګونو قوو ترمنځ یې بېلوالی هم راوست.

په افغانستان کې د لومړي ځل لپاره په دولتي سیستم کې د شورا په نامه یا بڼه لومړۍ هلې ځلې د امیر شیر علي خان د واکمني په وخت کې پیل شوې. د دغه ډول ګامونو تر شا د علامه سید جمال الدین افغان هڅې وې.

له یوې اوږدې مودې وروسته بیا د امان الله خان د واکمنۍ پر مهال د دولت شورا په نامه یو مجلس جوړ شو چې د درې ګونو قوو ترمنځ یې بېلوالی هم راوست.

دغه شوری ۲۵ غړي درلودل او د دوی کار تر ډېره تر مشورې پورې محدود و، خو دا یو ښه پیل و.

د دولت شورا غړي د ولایتونو د شوراګانو د غړیو او د اعلی حکومتونو له خوا د هر ولایت د نفوس په تناسب ټاکل کېدل، چې شمېر یې په لاندې ډول و:

• د کابل ولایت ۵ تنه

• د هرات ولایت ۴ تنه

• د کندهار ولایت ۴ تنه

• د ترکستان ولایت ۳ تنه

• د قطغن او بدخشان ولایت ۲ تنه

• د مشرقی سمت ۳ تنه

• جنوبي سمت ۲ تنه

• د میمنې اعلی حکومت ۱ تن

• د فراه اعلی حکومت ۱ تن

تر دې را وروسته بیا د محمد نادرشاه په وخت کې پارلمان دوه بېل مجلسونه جوړ کړل، چې ملی شورا او داعیانو مجلس مجلس بلل کېدل.

د ملی شورا لومړۍ دورې ۱۱۱ غړو په درلودلو د ارګ په سلام خانې ماڼۍ کې لوړه وکړه او خپله تقنینی دوره یې پوړه کړه.

د انځور حقوق Getty Images
Image caption د نادرشاه په وخت کې ملي شورا په دوو برخو ووېشل شوه، یعنې ولسي جرګه او مشرانو جرګه یا سنا.

که څه هم د ملي شورا بنسټ د امان الله خان په وخت کې اېښودل شوی و، خو اصلي بدلونونه او قانوني بڼه د نادرخان په وخت کې ورکړل شوه. په همدې دور کې قانون، مصودې، نظامنامې او نړیوال تړونونه یې لاسلیک او تصویب کړل.

په پیل کې د ملي شورا غړي عموما انتصابي وو، او د هرې تقنیني دورې موده له دوو تر درېیو کلونو پورې وه.

د نادرشاه په وخت کې ملي شورا په دوو برخو ووېشل شوه، یعنې ولسي جرګه او مشرانو جرګه یا سنا.

د پخواني پاچا محمد ظاهر شاه په موده کې د پارلمان تر ټولو ډېرې دورې ترسره شوې دي. دا موده نسبتا ارامه وه او خلکو په ځلونو خپل استازي وټاکل.

د انځور حقوق Getty Images

د افغان پارلمان تر ټولو روښانه پېر هغه مهال و چې د ګل پاچا الفت، عبدالروف بینوا، عبدالحی حبیبي په څېر غړي د هېواد له لر او بره ملی شورا ته استازي راغلل.

داود خان له کودتا سره پارلمان منحل کړ او نوی پارلمان یې (ملي جرګه) ونوماوه، خو د ده دا ګام او کار پلی نشو.

د ډاکټر نجیب الله د حکومت پر مهال ملي شورا له ۱۴ کاله ځنډ وروسته بیا د ولسي جرګې او مشرانو جرګې نوې دوره پیل کړه.

د نجیب الله د حکومت له سقوط وروسته افغانستان د ۱۴ کلونو لپاره ملي شورا نه درلوده.

نوی پېر

د نوي اساسي قانون له تصویب وروسته افغانستان په ۱۳۸۴ کې ۱۵ تقنیني دوره پیل کړه او د افغان پارلمان دواړه برخې (ولسي جرګه او مشرانو جرګه) د پنځو کلونو لپاره وټاکل شوې.

په ۱۳۸۹ کې ۱۶مې دورې په کار پیل وکړ. د دوی د کاري دورې له پای ته رسېدو وروسته افغان دولت ونشوی کولی پر وخت ټاکنې وکړي او د یوه فرمان له مخې د دې پارلمان کاري موده وغځول شوه.

د افغانستان د پارلمان د ۱۷مې دورې لپاره ټاکنې د روان کال د تلې په ۲۸ نېټه چې د اکتوبر له ۲۰مې نېټې سره برابرېږي، ترسره کېږي.

د انځور حقوق Getty Images
Image caption د اساسي قانون د ۸۳ مادې پر بنسټ د ولسي جرګې غړي د مخامخ ټاکنو له لارې د پنځو کلونو لپاره ټاکل کېږي.

د پارلمان جوړښت

د اساسي قانون د ۸۳ مادې پر بنسټ د ولسي جرګې غړي د مخامخ ټاکنو له لارې د پنځو کلونو لپاره ټاکل کېږي. د ولسي جرګې ۲۵۰ غړي لري او له هر ولایته یې شمېر معلوم دی. دا شمېر ټاکل شوی او د وګړو د شمېر د زیاتوالي پر بنسټ نه بدلېږي.

مشرانو جرګه بیا ۱۰۲ غړي لري، له دې ډلې ۳۴ یې له هر ولایته یو کس د ولسوالیو له شوراګانو ټاکل کېږي، له هر ولایته یو کس د ولایتي شورا په خوښه ټاکل کېږي او پاتې یې بیا د ولسمشر له لوري انتصابي ټاکل کېږي.

په دې وروستۍ ډله کې د هرې برخې او توکم خلک باید موجود وي لکه معلولین، کوچیان، اهل هنود او نور.

د اوسني پارلمان اداري جوړښت کې اداري هییت دی پنځه کسان لري: رییس، دوه مرستیالان، منشي او نایب منشي.

د پارلمان بله برخه دارالانشا ده چې ولسي جرګه او مشرانو جرګه دواړه یې لري، هره یوه بیا پخپل وار یو رییس، دوه مرستیالان او د دغې ادارې ځینې نور غړي وي. د دوی کار ډېری د اداري برخې، مدیریت، تنظیم او نورې چارې دي.

د انځور حقوق Getty Images
Image caption د ولسي جرګې ۲۵۰ غړي لري او له هر ولایته یې شمېر معلوم دی.

د پارلمان کار یوه برخه کمیسیونونه دي چې د ځانګړو قوانینو پر مسودو بحث کوي، حکومت ته وړاندیزونه ورکوي.

  • د ملي شورا دندې
  • د قوانینو تصویب، ځنډول او یا لغو کول
  • د پراختیایي پروژو، ټولنیزو، فرهنګي، اقتصادي او د ټکنالوجۍ برخې تصویب
  • د دولتي بودیجې تصویب
  • د نړیوالو تړونونو تصویب او یا لغو کول
  • د اجراییه قوې پر کړنو نظارت او پوښتنې
  • د خلکو استازیتوب

ورته مطالب