د اسټراليا اوښبه افغانان: ځانګړي پروګرامونه

د اسټراليا په وده، کشف او پرمختيا کې د افغانانو رول

Image caption د افغانانو په نامه نومول شوی د ګان (Ghan) اورګاډی چې د افغان (Afghan) لنډه بڼه ده

د دې ځانګړې لړۍ پروګرامونه دلته اورېدلای شئ.

د اسټراليا اوښبه افغانان: لومړۍ برخه.

د اسټراليا اوښبه افغانان: دوهمه برخه.

د اسټراليا اوښبه افغانان: درېيمه برخه.

افغانان څه باندي ۱۵۰ کاله مخکې له خپلو اوښانو سره اسټراليا ته راغلل، د دغې لويې وچې ډېرې برخې يې کشف کړې، د بنسټيزو جوړښتونو په رغولو کې يې کاري مرسته وکړه او د اسټراليا بڼه يې د تل لپاره بدله کړه.

د افغانانو ونډه په څلورو برخو کې ډېره اغېزمنه وه:

  • د اورګاډو د پټليو جوړول او د ټيلي ګراف د تارونو غځول
  • دوی له خپلو اوښانو سره له کشفي ډلو سره سفرونه کول چې اسټراليا معلومه کړي او نقشه يې جوړه کړي
  • لېرې پرتو کليو او ښارګوټو او د اورګاډي سټېشنونو (تم ځايونو) ته خوراکي مواد او نور توکي وړل
  • دوی به له لېرې پرتو سيمو څخه پر خپلو اوښانو وړۍ او معدنونه نورو ښارګوټو او بندرونو ته وړل
د انځور حقوق Australia Archive
Image caption د اوښبه افغانانو کاروان (Australia archive)

په اسټراليا کې مېشتو اروپايانو له ځان سره اسان بېولي ول خو هغه له سمندر غاړو څخه لېرې د اسټراليا په دښتو کې تر ډېره نشوای تللی، له دې کبله دوی اوښانو ته اړتيا وليده چې په وچو دښتو کې تر څو ورځو بېله اوبو او خواړو مزل کولای شي او د اوښانو د چلولو او روزولو لپاره يې افغانان راوستل.

اسټراليا ته د تللو ټولو افغانانو درک معلوم نه دی او نه هم د ټولو معلومات په يوه ځای کې ثبت دي- خو ما په اسټراليا کې د خپل سفر پرمهال معلومه کړه چې شته اسناد، د دوی خپل نومونه او هغه نومونه چې دوی پر خپلو اولادونو اېښي ول، دا ښيي چې اسټراليا ته راغلو اوښبه وو کې په سلو کې له ۸۰ تر۹۰ پورې کسان پښتانه ول.

دوی زياتره د افغانستان د سويلي ولايتونو، په ځانګړې توګه د کندهار او زابل او همدا راز کوټې پښين، لورالايي او د پېښور شاوخوا سيمو اوسېدونکي ول. ځينې نور يې بلوڅان، او هندوستانيان ول.

د انځور حقوق State Library of South Australia
Image caption افغانان او د هغو په ګېڼو پسوللی اوښ- د ۱۹۰۱م کال عکس

سفر او مسافري:

افغانان له پخوا راهيسې له سفر سره بلد دي، خو دا لومړی ځل و چې دوی په خپل تاريخ کې تر دومره لېرې پورې ولاړل.

افغانان او د هغو اوښان په لومړي ځل په ۱۸۶۰ مو کلونو کې اسټراليا ته راغلل- د دوی دقيق شمېر معلوم نه دی- خو په راروانو څو لسيزو کې له درو څخه تر څلورو زرو پورې افغانان اسټراليا ته د مزدورۍ لپاره راغلل- دوی د درې کلن قرارداد له مخې راتلل او اجازه يې نه درلوده چې خپلې مېرمنې او اولادونه ورسره راولي.

تر ۱۹۲۰ مو کلونو پورې، چې اسټراليا تر ډېره کشف شوه او بنسټيز جوړښتونه په کافي توګه ورغول شول، نو اوښانو ته نوره اړتيا نه وه- له همدې کبله زياتره افغانان بېرته خپلو کلو او ښارونو ته ولاړل او له ځان سره يې پيسې او کيسې يووړې. د هغو کيسې او تجربې نن هم د هغو اولادونه يادوي.

Image caption (ښی اړخ) د شير محمد د پلار اکا (تره)، دراز خان، له کندهار ولایت څخه اسټراليا ته تللی و او له خپلې اسټرالوۍ مېرمنې سره ستون شوی و (کيڼ اړخ) شیرين خان چې نيکه يې، صاحب جان خان، له خپلو څو ملګرو سره اسټراليا ته راغلی و او بېرته ستون شو
Image caption په بروکن هيل (Broken Hill) کې مېشت د ۷۵ کلن امان الله رابرټ شمروز پلار شمروز خان، له پېښور څخه راغلی و.

ودونه او ولادونه:

Image caption رېچل (Rachel) او بېرل (Baryl) دوې خويندې چې په اېليس سپرينګز (Alice Springs) کې اوسېږي د دوی نيکه سيد سټور (ستار) Sayed Sataor له پښين څخه راغلی و او له يوې اباريجينۍ ښځې سره يې واده کړی و
Image caption محمد عالم خان (Muhammad Allum Khan) له کندهار څخه راغلی و او په اسټراليا کې تر ټولو مشهور افغان و- دی حکيم (طبيب) هم و او په لسګونو زره ناروغان يې درلودل. نوموړی په ۱۹۶۴م کې په اېډيلېډ کې د ۱۰۶ کالو په عمر کې وفات شو

له ۲۰۰ څخه تر ۳۰۰ پورې افغانان په اسټراليا کې پاتې شول- ځينو يې له سپين پوستو اروپايي ښځو او همدا راز له ځايي تورپوستو اباريجيني (Aboringinal) ښځو سره ودونه وکړل. له افغانانو سره واده کوونکو ښځو به اسلام منی خو افغانان له هغو سره تر ډېره په ژبه نه پوهېدل نو له دې کبله هغو ښځو د اسلام په اړه کافي پوهه نه درلوده.

د هغو لومړيو افغانانو اولادونه اوس هم د اسټراليا په بېلو برخو کې اوسېږي خو ګيله لري چې د اسټراليا حکومت د هېواد په پرمختګ کې د دوی د پلرونو او نيکه ګانو رول په سمه توګه نه دی ستايلی او منلی.

افغانان او اباريجينيان:

د اسټرليا ځايي اوسېدونکو چې اباريجينيان (Aboriginals) نومېږي ځنګلي او صحرايي ژوند درلودی. دوی د افغانانو او د هغو د اوښانو په ليدو وارخطا کېدل خو وروسته وروسته سره بلد شول او له يو بل سره به يې همکاري کوله.

د افغانانو او اباريجينيانو کلتور او فکر هم يو څه ورته والی سره درلودی- دواړو کوچيانی ژوند درلودی، ټولنه يې قبايلي وه، د قومي مشرانو درناوی پکښې عام و، دواړو د نارينه اولادونو د سنتولو دود درلودی، دواړو په لاس خواړه خوړل او مېلمه پالنه يې د کلتور برخه وه، او په دواړو ټولنو کې د ولور دود هم عام و. اوس اسټراليا په يو شمېر سيممو کې اباريجينيان د افغانانو کيسې کوي او يادوي يې.

دايمي بدلون:

اوښبه افغانانو د اسټراليا فزيکي او کلتوري بڼه د تل لپاره بدله کړه.

  • افغانان هغه لومړي مسلمانان ول چې په دايمې توګه په اسټراليا کې مېشت شول او دغې لويې وچې ته يې په رسمي توګه اسلام راوړی.دوی به چې هر چېرې ول، هلته به يې مسجد (جومات) جوړ کړی. په اسټراليا کې لومړی جومات همدوی د ۱۸۶۰ مو کلونو په پيل کې د ماري (Marree) په ښار کې جوړ کړی و.

د دوی ځينې جوماتونه اوس هم ولاړ دي او د دوی نوم پر يادېږي. افغانانو په هديرو کې د ځان لپاره مځکې اخيستې وې چې هلته خپل مړي له اسلامي ارزښتونو سره سم ښخ کړي- دغه هدېرې او د دوی قبرونه تراوسه شته.

Image caption د سويلي اسټراليا په ماري (Marree) کې د افغانانو يو تر ټولو لومړی جومات (مسجد) د ۱۸۸۴ کال عکس (State Library of south Australia)
  • افغانانو به د سفر پر مهال له ځان سره خرما هم وړل او پر ډېرو لارو او کمپونو کې يې د خرما ونې وکرلې، چې پخوا په اسټراليا کې نه وې. دغه ونې تر ډېره تراوسه ولاړې دي.
  • د افغانانو د اوښانو د مزلونو لارې هم د يادګار په توګه پاته دي چې پر ځينو يې وروسته سړکونه جوړ کړل شول او اوس موټر تګ راتګ پر کوي.
Image caption په بروکن هيل (‌Broken Hill) کې په ۱۸۹۱ کې جوړ شوی د افغانانو جومات- دا په اسټراليا کې د افغانانو تر ټولو زوړ جومات دی چې اوس هم پر خپل اصلي حالت ولاړ دی

په اسټراليا کې اوښان هم د افغانانو يادګارونه دي ځکه دغه ژوي پخوا دلته نه ول- په اسټراليا کې چې کله د اوښانو اړتيا ختمه شوه نو حکومت افغانانو ته وویل چې خپل اوښان ووژني يا دې حکومت د هغوی د وژلو لپاره فيس ورکړي- خو ډېرو افغانانو خپل اوښان په دښتونو کې خوشي کړل چې اوس ځنګلي شوي دي.

دا مهال په اسټراليا کې شاوخوا يو ميليون اوښان دي دا په نړۍ کې د ځنګلي اوښانو تر ټولو لويه ګله ده.

په دې اړه انګرېزي پروګرامونه دلته اورېدلای شي.

لومړۍ پروګرام: (Australia’s Afghan Cameleers -- Part 1).

دوهم پروګرام: (Australia’s Afghan Cameleers -- Part 2)