د پاکستان خلاف د امریکا نوي دریځ لامل څه دی؟

روسان د انځور حقوق AFP/Getty Images
Image caption د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر افغانستان کې د پخواني شوروي اتحاد پر وړاندې د امریکا جګړه "مصنوعي جهاد" بللی

د ۲۰۰۱ زیږدیز کال د سپټمبر ۱۱مې له پېښو وروسته د چین په ګډون ټولې نړۍ د امریکا له ترهګرۍ سره د جګړې یا war on terror ملاتړ وکړ، پاکستان هم امریکا ته له خپلې خاورې د افغانستان پرضد د استفادې اجازه ورکړه، خو دغې همکارۍ ایله تر ۲۰۱۴ کاله دوام وکړ.

دا خبره ډېره ساده معلومېږي چې د امریکا ولسمشر ډونلډ ټرمپ وايي، امریکا پاکستان غولولې او دوه مخې لوبه يې ور سره کړې؛ ځکه د افغانستان پخواني ولسمشر حامد کرزي په وار وار ویلي چې موږ امریکا ته له پاکستانه د اورپکو د راتګ په اړه ویلي وو، خو امریکا به ویل پاکستان زموږ ستراتيژيک ملګری دی او موږ نه غواړو له پاکستان سره اړیکې خرابې کړو.

"مصنوعي جهاد"

د هغه ترڅنګ دا خبره ځکه ساده معلومېږي، چې د سړې جګړې په اوږدو کې ډېری دغه مدرسې چې اوسمهال د افغانستان لپاره پاکستان کې جنګیالي روزي، د امریکا په مرسته له پخواني شوروي سره د جګړې لپاره جوړې شوې، چې همدا خبره څه موده مخکې د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر هم د امریکا د ولسمشر د خبرو په ځواب کې وکړه چې د شوروي خلاف جګړه د امریکا له خوا پیل شوی "مصنوعي جهاد" و، دا نو څنګه امکان لري چې امریکا دې په دې نه وي خبره چې پاکستان د طالبانو، القاعدې او حقاني شبکي ملاتړ لري.

ټرمپ: پاکستان تېر ايستلي يو، نور داسې نشي کېداى

د انځور حقوق .
Image caption طالبانو ویلي، له سیاسي لارې او له خبرو اترو د ستونزې د حل لارې لپاره حاضر دي

په داسې حال کی چې د القاعدې پخوانس مشر او بنسټګر او د وسله والو طالبانو دواړه پخواني مشران ملا محمد عمر او ملا اختر محمد منصور دواړه د پاکستان په خاوره کې وو، همدارنګه د "ناسم دوښمن" یاWrong Enemy کتاب کې هم یادونه شوې چې پاکستان د افغان دولت د مخالفو وسلوالو لاسنیوی کوي.

اسلام اباد کې د پښتنو احتجاج پای ته ورسېد

زما په فکر اصلي خبره له ترهګرۍ سره د جګړې مسله نه دهو بلکې اصلي خبره پاکستان کې د چین د نفوذ ډېروالی دی، چې په ستراتيژیک ډول د امریکا د ګټو لپاره ستراتيژیک خطر دی، همدا خبره له هند او امریکا سره د نژدې والي لامل هم شوې.‌

لکه څنګه چې پروفیسور جان میر شایمر وايي، چین به هېڅکله په سوله ییز ډول مخته ولاړ نه شي. د ښاغلي میر شایمر په اند، د امریکا پر وړاندې اوسنی ستراتيژيک خطر چین دی؛ ځکه چین ورځ تر بلې په یو سیمه ییز هجمون یا برلاسي قدرت بدلېږي او لکه د امریکا لپاره چې د مونرو دوکتورین پربنسټ، هېڅ بهرنی قدرت باید د امریکا په سیمه Wester Hemisphere کې نه وي، همدا ډول پالیسي چین هم لري، هر کله چې چین په سیمه ییز هجمون بدل کړي، نو بیا امریکا ته په دې سیمه کې د پاتېدو اجازه نه ورکوي.

امریکا خپلې سټراتيژیکې ګټې د متخاصمانه یا له coercive لارې تعقیبوي، خو چین بیا له سوله ییزې لارې تعقیبوي، چې همدا ډول پالیسي جاپان په ځینو سیمو کې د دویمې نړیوالې جګړې مخکې تعقیبولې او امریکا په دې پالیسي پوهېږي چې د پاکستان او چین ترمنځ اقتصادي دهلیز د چین لخوا د همدې پالیسي برخه ده، چې چین غواړي دغه هېوادونه خپل کنټرول لاندې راولي او بیا له همدې لارې د امریکا د مهار ستراتيژي ناکامه کړي.

ستره لوبه

چین په افغانستان د امریکا پوځي حضور د خپل ځان لپاره ستراتيژيک خطر بولي او له ترهګرۍ سره جګړه د خپل هېواد د محاصره کولو یوه پلمه ګڼي؛ نوځکه د امریکا پر وړاندې د پاکستان ملاتړ کوي. لکه څنګه چې اوس معلومه ده روسیه هم د امریکا خلاف ده او داسې اوازې دي چې د امریکا خلاف د طالبانو ملاتړ کوي؛ نو ځکه د نړیوالو اړیکو ځینې پوهان په افغانستان کې روان حالت نوې "ګریټ ګېم" (ستره لوبه)‌ بولي.

که پاکستان د چین په خوله په خپل هېواد کې افغانستان ته د امریکا د اکمالاتو لار وتړي، نو د امریکا ګټې په اسانۍ سره په خطر کې اچوي؛ ځکه د افغانستان شاوخوا ټول هېوادونه د امریکا خلاف دي. چین اوسمهال د پاکستان په مرسته د امریکا پر وړاندې د ستړې کېدونکي یا Exhausted Tactic سترایيژي تعقیبوي، چې امریکا د افغانستان په جګړه کې ښه ستړې کړي او بیا مجبوره شي دا سیمه پرېږدي.

دا پوښتنه پیدا کېږي چې:‌ څنګه د پاکستان خلاف د امریکا ستراتيژي یو دم دومره شدیده شوه؟‌

د انځور حقوق Getty Images
Image caption که مو یاد وي د پخواني ولسمشر بارک اوباما په حکومت کې له پاکستان سره د یادو ستونزو د حل لپاره ډېر پر ډیپلوماټیکو تګلارو کار کېده، ان دا چې پاکستان ته د ایف ۱۶ جنګي الوتکو ورکول يې هم لغوه کړل.

لکه څنګه چې په امریکا کي عموماً دوه مخور ګوندونه له ډېره وخته حکومت کوي، په دې سره د دیموکرات ګوند زیات وخت خپله بهرني ستراتيژۍ د "ویلسنیزم تیوري" چې د امریکا د پخواني ولسمشر وېدرو ویلسن نظریات دي تعقیبوي، چې د هغه پربنسټ په نړیوالو مسایلو کي کوښښ کېږي د متخاصمانه تګلارو پرځای، له ډیپلوماسۍ کار واخلي. که مو یاد وي د پخواني ولسمشر بارک اوباما په حکومت کې له پاکستان سره د یادو ستونزو د حل لپاره ډېر پر ډیپلوماټیکو تګلارو کار کېده، ان دا چې پاکستان ته د ایف ۱۶ جنګي الوتکو ورکول يې هم لغوه کړل.

خو د لیبرال ګوند اکثره وخت خپله بهرني پالیسي د "جګسنیزم" چې د جکسن له نظریاتو سرچینه اخلي، تعقیبوي، چې د هغه پربنسټ دوی له متخاصمانه تګلارې coercive diplomacy کار اخلي. نو ځکه ویلای شو چې د ټرمپ دریځ د پاکستان پر وړاندې د همدې تیوري سرچینه اخلي، که د ټرمپ پرځای بل هر جمهوریپال ولسمشر وای، همدا ډول ګام به يې پورته کړی و، خو ټرمپ په دې برخه کې نسبتاً نورو ته ډېر جدي ګامونه اخلي، چې دا کار د جمهوریپال ګوند ډېری ولسمشرانو کړی، لکه بوش چې د عراق خلاف له همدې لارې کار واخیست.

لکه څنګه چي پروفیسور میرشایمر وايي، په ستراتيژیکه توګه د امریکا لپاره د چین شاوخوا هېوادونه نسبتاً اروپا ته اوسمهال ډېر اهمیت لري او اروپا دویمه کتګوري کې راځي. نو د چین خلاف باید شاوخوا هېوادونه پياوړي او محاصره تنګه کړل شي، چې په دې لړ کې د هند رول ډېر مهم دی، ځکه هند چین خپل ستراتيژیک خطر بولي او په دې اړه له امریکا سره هر ډول مرستي ته تیار دی او امریکا هم په افغانستان کې هنذ ته د ډېر رول ورکولو په تکل کې ده.

د انځور حقوق AFP/Getty Images
Image caption "هند کوښښ کوي پاکستان په افغانستان کې دومره بوخت وساتي چې هېڅکله يې هند ته فکر هم نه شي"

په Grand Strategy for India 2020 and Beyond کتاب کي راغلي،‌ د هند لپاره افغانستان له امنیتي اړخه مهم دی او علت يې هم پاکستان دی چې پاکستان د ستراتيژيک ډبت Strategic Depth پالیسۍ له لارې غواړي افغانستان یو client state وګرځوي چې بیا يې په اسانۍ سره د هند خلاف وکاروي، لکه د طالبانو په رژيم کې چې ښه بېلګه يې د هند مسافر وړونکې الوتکې د تښونې پېښه وه، چې بیا يې څو پاکستاني ترهګر پرې راخوشي کړل او هند کوښښ کوي پاکستان په افغانستان کې دومره بوخت وساتي چې هېڅکله يې هند ته فکر هم نه شي او افغانستان کې د پاکستان خلاف رژيم و اوسي بیا له همدې لارې پاکستان هم محاصره کړي.

معکوس پښتونستان؟

پاکستان هم د امریکا او هند دغه نژدېوالی د خپل هېواد پر وړاندې ستراتيژيک خطر بولي، لکه څنګه چې دا خبره د پاکستان پخواني ولسمشر جنرال پرویز مشرف بي بي سي سره په یوه مرکه کي کړې وه، په ننګرهار او کندهار کې د هند کونسلګرۍ د پاکستان د بې ثباته کولو لپاره دي او افغانستان د پاکستان خلاف هند ته په خپله خاوره کې ډېر رول ورکړی.

لکه څنګه د کرزي د حکومت د ملي امنیت شورا سلاکار رنګین دادفر سپنتا بي بي سي سره د خپل نوی کتاب په اړه خبرو کې ویلي، پاکستان په افغانستان کي د "معکوس پښتونستان" د مسالې ملاتړ کوي یعنې غواړي د پاکستان پولې ته نژدې د افغانستان ټول ولایتونه باید د طالبانو په کنټرول کې وي، چې له دې لارې د پاکستان خلاف د هند د پلانونو مخه ډب کړي.

امریکا غواړي پاکستان هم د چین خلاف د امریکا د ستراتيژۍ ملاتړ وکړي او په دې برخه کې هند ځکه د امریکا ملاتړ کوي چې هغه چین خپل ستراتيژيک خطر بولي، خو د امریکا او هند دغه دوستۍ پاکستان نور هم چین ته نژدې کړی او په دې برخه کې له امریکا سره مخالف دی، همدا ددې لامل شوې چې د امریکا او هند خلاف د چین، روسيي، پاکستان او ایران ترمنځ اتحاد جوړ شي.

دا ټول هېوادونه له ترهګرۍ سره د جګړې په نامه افغانستان کې د امریکا حضور د ځانونو لپاره خطر ګڼي او د امریکا جګړه تر پوښتنې لاندې راولي، په ځانکړي ډول د "اسلامي دولت" (داعش) نومې ډلې پيدا کېدل، دوی ادعا لري امریکا ترهګري د دوی خلاف د خپلو ستراتيژيکو موخو لپاره د وسیلې په توګه کاروي.

دوی پوهېږي چې امریکا غواړي د منځنۍ اسیا هېوادو هایدرو کاربوني زېرمو ته لاسرسی پیدا کړي او په دې توګه د روسيې او چین نفوذ په دې هېوادونو باندې کم کړي.

چین هم د نفتو په برخه کې امریکا ته محتاج دی، ځکه اکثره نفت له منځني ختیځ او ایرانه راوړي او د امریکا او چین ترمنځ په شخړه کي امریکا په اسانۍ دغه لار پر چین تړلای شي، نو چین اړ دی، په دې برخه کي ځانته بدیل پیدا کړي چې یوازینی بدیل يې د منځنۍ اسیا نفتي زېرمې دي.

د انځور حقوق .
Image caption په اسلام اباد کې د پښتنو احتجاجي ناسته یا پرلت له هغه وروسته پای ته رسېدلی، چې د پاکستان لومړي وزیر شاهد خاقان عباسي وویل، ددوی ټولې پنځه غوښتنې مني او اړوندو ادارو ته يې د دوی د غوښتنو د پوره کولو امر کړی دی.

د امریکا لپاره څه کول پکار دي چې د چین او پاکستان د دغه پلان مخه ډب کړي. زما په فکر که پاکستان همداسې یو قوي دولت پاتې شي او همدا پالیسي د امریکا د ګټو خلاف تعقیب کړي، دا به امریکا ته ستره ستراتيژيکه ماتې ورکړي، نو امریکا یوازې یوه لار لري، هغه دا چې پاکستان باید تجزیه کړي او په داخل کي د پاکستان خلاف پاڅونونو ملا وتړي لکه اوس چي يې ایران کې کوي.

د امریکا لخوا د پاکستان پر وړاندې اوسني ګامونه لکه د نظامي مرستو ځنډول یا مالي مرستي بندول، زما په نظر چانې وهل دي چې اصلي موخه یې د چین او پاکستان نژدېوالی دی، نه پاکستان لخوا د اورپکو ملاتړ یا په افغانستان کې د روانې جګړې پای ته رسول.

ورته مطالب