ولې په افغانستان کې د سېلابونو تلفات ډېر دي؟

افغانستان د انځور حقوق Getty Images
Image caption د OCHA د خپرو شویو شمېرو پر اساس، په ۲۰۱۹ کال کې تر اوسه د سېلابونو له امله ۱۳۲ کسان وژل شوي او ۱۸۶ نور ټپیان دي.

سږ کال په هېواد کې تر پخوا ډېر سېلابونو راغلل چې له امله یې مرګ ژوبله هم لوړه وه. دا چې په افغانستان کې د سېلابونو موسم د جوزا مېاشتې تر پایه دوام کوي نو ممکن د تلفاتو په شمېر کې لوړوالی راشي.

په افغانستان کې د طبیعي پېښو له امله د وژل شویو او زیانمن شویو کسانو شمېر د ملګرو ملتونو د یوې ادارې (UNOCHA) او د پېښو پر وړاندې د مبارزې ادارې لخوا په منظم ډول ثبت کېږي. د دې تر څنګ ځېنې نړیوال دېټابېسونو هم د سېلابونو شمېر او زیانونو په اړه معلومات ثبت او خپروي.

د OCHA د خپرو شویو شمېرو پر اساس، په ۲۰۱۹ کال کې تر اوسه د سېلابونو له امله ۱۳۲ کسان وژل شوي او ۱۸۶ نور ټپیان دي. د دې ترڅنګ تر ۱۲ زرو ډېر کورونه له منځه تللي او د ۱۹ زرو څخه د ډېرو کورونو د ویچاړېدو راپور ورکړل شوی.

همدارنګه د سېلابونو له امله په مجموعي ډول په ۲۴ ولایتونو کې ۳۴ زره کورنې او ۲۳۶ زره کسان متاثره شوي دي. په افغانستان کې د مالي زیانونو په اړه تر اوسه کومې ادارې راپور ندی خپور کړی. خو د ځاني تلفاتو او ویچاړ شویو کورونو له شمېرو ښکاري چې د مالي زیانونو کچه هم لوړه ده.

که د سېلابونو په اړه نړیوالو شمېرو ته وګورو دا به وموو چې سېلابونو تقریبا په ټوله نړی کې یو شان پېښېږي. خو له امله یې د وژل شویو کسانو په شمېر کې بیا د پرمختللو او وروسته پاتې هېوادونو تر منځ لوی توپیر شته. چې په دې لړ کې د ټولې نړۍ دوه پر دریمه برخه وژل شوی کسان په آسیایې هېوادنه کې دي.

د دې علت دا دی چې په اسیایي هېوادونو کې ۷۵ فیصده خلک په غریبو سیمو کې ژوند کوي، ښارونه یې په غېر پلاني او چټک ډول پراختیا مومي. نفوس او د نفوس وده په کې لوړه ده چې په متناسب ډول په زیانمنونکو سیمو کې اوسېدنه غوره کوي. د دې تر څنګ سیندونو او بحرونو ته نېژدې په ټیټو سیمو کې ګڼ شمېر کسان استوګن دي.

او په دې سیمه د اقلیمي بدلون ستونزې هم ډېر اثر کړی. د اسیایي هېوادونو ټیټ اقتصادي وضعیت هم د دې لامل شوی چې د سېلابونو پر وړاندې اړینې ودانۍ ونلري. په آسیا کې یوازې جاپان د سېلابونو لپاره د اوبو د تخلیې او زېرمه کولو پرمختللي ودانۍ لري. او چین هم په دې وروستیو کې د دې ستونزې د مخنیوي لپاره جدي ګامونه پورته کړي دي.

د انځور حقوق Getty Images
Image caption افغانستان کې وروستیو سېلابونو تر ۱۲ زرو ډېر کورونه ویجاړ کړي

خو بله خوا بیا غربي هېوادونه تر ټولو لږ تلفات لري دا ځکه چې د سېلابونو په اړه ډیر پرمخ تللي سیسټمونه او ودانۍ لري. چې په دې لړ کې د وړاندوینې دقیق سیسټمونو او په سیندونو کې د اوبو مسلسلې زېرمې شاملې دي. دا زېرمې په ځنځیري ډول فعالیت کوي او د سېلاب اوبه په هغه کچه لاندې خوا ته پرېږدي چې سیند یې په مصون ډول انتقال کړي.

ښارونه یې د کانالېزاسیون او سېلاب د اوبو لپاره تر ځمکه لاندې پراخ تونلونه او شبکې لري چې اوبه په مناسب وخت انتقالوي. د دې تر څنګ د لویو سېلابونو په وخت کې هم موقتي دیوالونو کارول او د سیمې د تخلیه لپاره پلانونه لري. پر دې سربېره د پېښو پر وړاندې قوي عاجل ټیمونه او وسایل لري چې کولای شي د پېښو پر وخت زیانمن شوي کسان وژغوري تر څو د تلفاتو مخنیوی وشي.

د انځور حقوق UNOCHA
Image caption په افغانستان کې د طبیعي پېښو له امله د زیانمن شویو کسانو شمېر - چې سېلابونه په کې ډېره برخه جوړوي

زمونږ په ګاوڼدي هېواد ایران کې هم سږ کال ډېر سېلابونو راغلل چې د OCHA د شمېرو له مخې ۷۸ کسان په کې وژل شوي او ۶۵ زره کورونه یې ویچار کړي دي. که څه هم د ایران د سېلابونو کچه تر افغانستان ډېره لوړه او پراخه وه خو ځاني تلفات یې لږ دي. د افغانستان په سېلابونو کې د تلفاتو د لوړوالي علتونه په لاندې ډول دي:

1.د سېلابونو لپاره د بنسټیزو ودانیو لکه بندونو، استنادي دېوالونو او طبیعي زېرمو نشتوالۍ: د بېلګې په توګه که چېرې د شاتوت بند جوړ وای، په کابل ښار کې به وروستي سېلاب لږ زیانونه اړولي و.

2.د سېلابونو په اړه د پوهاوی نشتون او د پېښو په وخت کې غفلت کول.

3.په چتکۍ سره د ښارونو غیر پلاني پراختیا او د نفوس ډېر تراکم.

4.په ښارونو کې د کانالیزاسیون لپاره د اړینې شبکې نشتوالی او د اوسنيو ویالو او پلچکونو حفظ او مراقبت ته پاملرنه نه کول.

5.په ښارونو کې د زورواکانو له لوري د سیندونو د حریم غصب او د ودانیو جوړولو لپاره پلورل.

6.په کلیوالو سیمو کې د سېلابونو په اړه لږ پوهاوی، د اوبو مسیرونو بندښت او پر وخت نه پاکول.

7.د جوړ شویو کورونه ټیټ کیفیت: په افغانستان کې ډیری کورونه له خامو موادو جوړ شوي چې د سېلابونو پر وړاندې اسقامت نلري.

8.د ښارګوټو او ودانیو په ډېزاین کې د سېلاب په نظر کې نه نیول.

9.د دولتي ادارو له لوري د سېلابونو د نقشو نه پلی کول.

10.د سېلاب په اوبو کې د موټرو تګ او د ترافیکي قوانینو نه عملي کول: د سېلاب له ۳۰ - ۶۰ سانتي ژوروالی کولای شي کوچني او متوسط موټر انتقال کړي. په لویو لارو کې ډېر ځله د چلونکو د غفلت له امله د مسافرو ژوند له خطر سره مخامخ شوئ.

11.د سېلاب اوبو ته نېژدې تفریح کول. ځکه ځینې کسان فکر کوي چې وروسته بیا ځان ژغورلی شي. خو د سېلاب اوبه ډېر خطر لري او تر ۱۵ سانتي ژوروالي ېې کولای شي یو لوی کس ورسره یوسي.

12.د سېلابونو په پېښو کې زیانمن شویو کسانو د ژغورلو لپاره د عاجل ټیمونو لږوالی او د زیانمن شویو سره پر وخت مرسته نه کول.

د انځور حقوق PLOS
Image caption په نړۍ کې د سېلابونو له امله د بشري تلفاتو شمېر (۱۹۸۰ - ۲۰۰۹)

که چېرې پورتنیو علتونو ته پاملرنه وشي د سېلابونو په ځاني او مالي زیانونو کې به د پام وړ لږوالی راشي. دې ستونزې ته ځینې حل لارې په لاندې ډول دي:

1.د سېلابونو ستونزې د اوږد مهاله حل لپاره د بنسټیزو ودانیو جوړول.

2.د سیندونو د حریم ساتنه او احیا

3.د ځمکې لاندې اوبو د تغذیې ترویج کول. خصوصا په ښارونو کې تر څو د سېلاب په اوبو کې لږوالی راشي او همدارنګه له اوبو مناسبه ګټه واخیستل شي.‌ د دې کار لپاره باید فرعی لارې او کوڅې په نیمه نفوذي ډول جوړې شي تر څو اوبه ځمکې ته ننوزي.

4.د سېلابونو لپاره د ښارونو په تفریحي پارکونو او د کلیوالو سیمو غرونو ته نېژدې د ژورو زیرمو جوړول، تر څو د سېلاب اوبه په کې تم شي.

5.په ښارونو کې د کانالیزاسیون شبکې پراختیا او حفظ او مراقبت ته پاملرنه.

6.د سېلاب د اوبو لپاره د ویالو او پلچکونو پاک ساتل تر څو اوبه په مصون ډول لاندې خوا ته لاړې شي.

7.د سېلاب د اوبو د منحرف کولو لپاره استنادي ډېوالونو جوړول.

8.د سېلاب اوبو ته نېژدې تفریح نه کول او د سېلاب پر وخت په واټونو کې د ترافیکي قوانینو رعایت کول.

9.د سېلاب لپاره له پېښو مخکې، د پېښو پروخت او همدارنکه له پېښو وروسته تدابیر په پام کې نیول.

10.د عاجل ټیمونو ظرفیت لوړلو او زیانمن شویو ته پر وخت د مرستو رسول.

دا چې افغان دولت اوس مهال د پورتنیو وړاندیزونو د بشپړ پلي کولو توان نلري، نو د ولس ګډون او وړاندیزونو ته پاملرنه کولای شي د زیانمنو شویو کسانو په شمېر کې لږوالی راولي.

د انځور حقوق Getty Images
Image caption وروستیو سېلابونو د کابل سېند هم تر مورګو ډک کړی و

همدارنګه دولت ته په کار ده د دا ډول لویو پېښو پر وخت له نړیوالو مرستندویو ادارو لکه بې پولې ډاکټران او نورو څخه مرسته وغواړي. خو امنیتي ستونزو د نړیوالو مرستندویه ادارو فعالیت له ګواښ سره مخامخ کړی چې له همدې امله ډېری ادارې په دې برخه کې لازمې مرستې نه کوي.

د لیکوال په اړه:

محمد عاصم مایار د کابل د پولېتخنیک پوهنتون استاد او همدا راز د جرمني په شتوتګارت پوهنتون کې د دوکتورا محصل او څېړونکی دی. د نوموړي د څېړنې موضوع "د اوبو د منابعو مدیریت " ده. په دې لیکنه کې ټول نظرونه او وړاندیزونه په لیکوال پورې اړه لري.

ورته مطالب