درگذشت ولی صمد؛ پژوهشگر سرشناس تاجیک که 'سراپا درد بود'

ولی صمد

ولی صمد، پژوهشگر برجسته ادبیات تاجیکستان امروز (جمعه، ۲۵ اکتبر) در گورستان لوچاب شهر دوشنبه، در کنار دیگر بزرگان فرهنگ و ادب به خاک سپرده شد.

ولی صمد چند سال آخر عمر بیمار بود و دیروز (پنج‌شنبه‌، ۲۴ اکتبر) در ۸۳ سالگی درگذشت. او سه پسر و یک دختر داشت.

زندگی نامه

ولی صمد در روستای واروخ شهر اسفره در شمال تاجیکستان به دنیا آمد. وی بعد از گذراندن هنرستان آموزگاری شهر کانبادام و دانشکده دولتی آموزگاری شهر خجند، نخست در سازمان "دانش" ولایت لنین‌‌آباد سابق (سغد کنونی) کار کرد.

او سال ۱۹۶۴ برای ادامه‌ پژوهش به دانشکده دولتی آموزگاری به دوشنبه آمد. دوره اساسی تحصیل و پژوهش خود را در بخش رابطه‌های ادبی پژوهشگاه ادبیات فرهنگستان علوم جمهوری آذربایجان سپری کرد.

سال ۱۹۷۶ پایان‌نامه‌اش را در موضوع "مسئله‌های عمده پیوند ادبی خلق‌های تاجیک و آذر در سده ۱۹" دفاع کرد. ولی صمد مؤلف ۱۵ رساله و ۳۵۰ مقاله در باره تاریخ و روابط ادبی تاجیک‌ها با روس‌ها و آذری‌ها، گرجی و ارمنی‌ها، ترکمن‌ها، تاتارها و ازبک‌ها است.

او مدتی نیز استاد دانشگاه خجند بود.

آثار ولی صمد و ویژگی پژوهش‌های او

ولی صمد نزدیک شصت سال در علم ادبیات‌ و نقد ادبی کار کرد. به گفته عبدالخالق نبوی، منتقد ادبی، بخش مهمی از پژوهش‌های ولی صمد به تحقیق درباره رابطه ادبی تاجیک‌ها و مردمان جمهوریهای قفقاز و آسیای میانه اختصاص داشت.

آقای نبوی، نقش ولی صمد را در تحقیق درباره بسیاری از موضوع‌های فراموش‌شده و ناروشن ادبیات فارسی تاجیکی ستود. به گفته عبدالخالق نبوی، ولی صمد در آموزش پیوندهای ادبی بین مردمان گوناگون دست داشت و دستاوردهای علمی او به پیشرفت ادبیات‌شناسی و رابط‌ه شناسی ادبی کمک کرده است.

عبدالخالق نبوی یکی از دیگر فعالیت‌های ولی صمد را "آموزش فعالیت شعرای کلاسیک فارس و تاجیک و تأثیر و شهرت آنها در بین مردمان دیگر" عنوان کرد. آقای نبوی همچنین به تألیفات ولی صمد در باره فردوسی اشاره کرد.

کتابهای "فردوسی و شاهنامه در قفقاز" (تهران، ۲۰۰۰)، "شاهنامه فردوسی و چیرنیشیوسکی" (۲۰۰۴، ۲۰۰۵) در ایران هم شهرت دارند و کتاب دوم در سال ۲۰۰۵ برنده جایزه کتاب سال ایران شده بود.

کتاب "مهرنامه" ولی صمد که به افتخار هشتادمین سالگرد زادروز استاد محمدجان شکوری بخارایی، دانشمند درگذشته تاجیک نوشته بود (تهران، ۲۰۰۷) در آزمون دوم بین‌المللی کشورهای مستقل مشترک‌المنافع (مسکو، ۲۰۰۵) جایزه گرفت و سال ۲۰۱۲ به خط فارسی در تهران نیز چاپ شد.

کتاب و رساله‌های "مسئله‌های اساسی روابط ادبی خلقهای تاجیک و آذر در سده ۱۹" که در سال ۱۹۷۵ به زبان روسی در باکو و دوشنبه چاپ شد، "پیوندهای ادبی-عامل مهم رشد ادبیات" (۱۹۷۶)، "توشه همدلی" (۱۹۸۹)، "از قعر خزر تا اوج زحل" (۱۹۹۲) و "درخش یک اختر سوزان" (۲۰۰۱-۲۰۱۳) از جمله آثار دیگر ولی صمد هستند.

حامی زبان و ملت

یکی از ویژگی‌های شخصیت ولی صمد مبارزه آشتی‌ناپذیر او با تحریف تاریخ و شخصیت‌های علمی و ادبی بود. عبدالخالق نبوی، محقق تاجیک می‌گوید: "هر گاه بیگانگان در باره ملت تاجیک و فرهنگ و زبان تاجیکی سخنی بی‌اساس می‌گفتند و ادعایی بی‌پایه می‌کردند، ولی صمد با جوش و خروش و احساس بلند به دفاع زبان و ملت خود برمی‌خواست."

"این ویژگی باعث افزایش شهرت او در میان اهل علم و ادب شد."

پروفسور عبدالنبی ستارزاده می‌گوید اگر ولی صمد "جایی می‌شنید که رودکی و یا فردوسی را به ملل دیگر نسبت داده‌اند، رنج و درد می‌کشید. مقاله می‌نوشت، دستی‌جمعی با دیگران آن را چاپ می‌کرد تا جلوی تحریف و خلافکاری را بگیرد."

ولی صمد "سراپا درد بود"

ولی صمد از نسلی بود که در دهه ۱۹۶۰ میلادی وارد عرصه فرهنگ و ادب و هنر در تاجیکستان شدند و برای این نسل ارزش‌هایی مثل خودشناسی اولویت داشت.

به گفته پروفسور عبدالنبی ستارزاده، دانشمند معروف تاجیک، "اگر در شعر دهه ۱۹۶۰ مؤمن قناعت، لایق شیرعلی و بازار صابر مردم را به خودشناسی دعوت می‌کردند، این کار را در تیاتر هنرمندانی به مانند محمودجان واحداف، هاشم گدایف، هبیل‌الله عبدالزاقاو و عطا محمدجان‌اف انجام می‌دادند. در هنر باله ملکه صابراوا و مظفر برهان‌اف را داشتیم."

به گفته آقای ستارزاده، در عرصه ادبیات ولی صمد این کار را انجام می‌داد و"همه تحقیقات و فعالیت‌های علمی او به خودشناسی ملی مربوط بودند."

او ولی صمد را شخصیتی فوق‌العاده و نادر دانست و گفت او"سراپا درد بود، درد ملت، درد وطن، درد ادبیات و درد فرهنگ."

به گفته آقای ستارزاده همین دردهای معنوی با دردهای جسمانی دست به دست هم داده و در نهایت ولی صمد را از پا انداختند. در سال‌های آخر، چشم و گوشش نمی‌دید و نمی‌شنید و توان راه رفتن هم نداشت.

به گفته بسیاری از پژوهشگران، نام ولی صمد در میان افرادی که فرهنگ و ادبیات گذشته و معاصر خود را گرامی می‌دارند، همیشه زنده خواهد ماند. او برای احیای سنت‌های پیشین و ارتقا مقام زبان فارسی تاجیکی در تاجیکستان بسیار کوشید.

ولی صمد عضو هیات رئیسه بنیاد بین‌المللی زبان فارسی تاجیکی، عضو افتخاری اتحادیه نویسندگان جمهوری آذربایجان، عضو افتخاری انجمن خاورشناسان ارمنستان، عضو هیات رئیسه انجمن دوستی ایران و تاجیکستان، عضو هیئت تحریریه مجله رودکی ایران و مجله ادب در تاجیکستان و از سال ۱۹۹۴ عضو اتحادیه نویسندگان تاجیکستان بود.