سهمیه‌بندی کنکور افغانستان؛ توسعه عادلانه یا محرومیت دانش‌آموزان نخبه؟

طرح جدید کنکور افغانستان شامل اختصاص ۲۵ درصد از ظرفیت دانشگاه‌ها به داوطلبان منطقه‌ای و کوچی‌ها (عشایر) واکنش‌های گسترده‌ای را برانگیخته است.

حکومت افغانستان می‌گوید این طرح با هدف پیشبرد توسعه متوازن از طریق افزایش سرمایه انسانی در سطح ولایت‌ها روی دست گرفته شده تا سطح کیفی زندگی در این مناطق به تدریج بهبود یابد.

مخالفان این طرح که شمار آنها بیشتر از موافقان به نظر می‌رسد، این طرح را "تبعیض‌آمیز و غیرموثر" می‌خوانند و مدعی هستند که اجرای این طرح سبب کاهش دسترسی داوطلبان توانمند به امکانات تحصیلات عالی خواهد شد.

طرح جدید کنکور چیست؟

کابینه افغانستان هفته گذشته طرحی را با به منظور توسعه متوازن تحصیلات عالی و آموزش نیروهای متخصص بومی تایید کرد.

بر اساس این طرح، داوطلبان کنکور می‌توانند در زمان انتخاب رشته تصمیم بگیرند که می‌‎خواهند برای ظرفیت ۲۵ درصدی سطح منطقه‌ای رقابت کنند یا در بخش ۷۵ درصدی کنکور سراسری شرکت داشته باشند.

وزارت آموزش عالی افغانستان می‌گوید دانش‌آموزان برای استفاده از سهمیه منطقه‌ای باید سه سال تحصیلی در مدرسه/مکتب را در همان ولایتی گذرانده باشند که در کنکور آن شرکت می‌کنند تا بتوانند از سهمیه ۲۵درصدی همان ولایت استفاده کنند.

توزیع ۲۵درصد چگونه صورت می‌گیرد؟

طرح جدید کنکور افغانستان برپایه رشته‌های مورد نیاز برای توسعه متوازن - پزشکی، مهندسی، اقتصاد، کشاورزی و حقوق - و دانشگاه‌هایی که این رشته‌ها را تدریس می‌کنند، به هشت حوزه تقسیم شده است.

در این حوزه‌ها به استثنای کابل، یک چهارم ظرفیت دانشگاه‌های هرات، بلخ، بامیان، قندهار، ننگرهار، شیخ‌زاید خوست، پکتیا، قندوز و البیرونی به کوچی‌ها و داوطلبان حوزه‎‌ای تعلق می‌گیرد.

هرچند وزارت آموزش عالی می‌گوید که تمام داوطلبان همان امتحان را می‌دهند، اما آنچه که این طرح را جنجالی ساخته موضوع سهمیه‌بندی ولایتی برحسب جمعیت است که پس از رقابت حوزه‌ای، مبنای توزیع یک چهارم از داوطلبان موفق کنکور قرار می‌گیرد.

ولایت کابل به عنوان توسعه یافته ترین منطقه در افغانستان برای دانشجویان محلی سهمیه‌ای در نظر نگرفته و تمامی ظرفیت دانشگاه‌های کابل به روی شرکت کنندگان سراسری باز است.

در عین حال، به منظور دسترسی نخبگان ولایت‌ها به دانشگاه‌های کابل، در رقابت حوزه‌ای در مناطق دیگر، داوطلبانی که در هر یکی از پنج رشته دانشگاهی موفق به اخذ بالاترین نمره شوند، خواهند توانست در یکی از دانشگاه‌های کابل به تحصیل بپردازند.

مثال:

دانشگاه پزشکی قندهار سالانه ۱۰۰ دانشجو می‌پذیرد.

براساس طرح جدید، ۷۵ دانشجو از طریق رقابت سراسری یعنی در سطح تمام کشور و باقی در نتیجه رقابت در حوزه جنوب غرب و سهمیه‌بندی ولایتی در آن حوزه به این دانشکده راه می‌یابند.

در عین حال، داوطلبی که بالاترین نمره کنکور در رقابت حوزه‌ای در ولایت خود می‌گیرد، می‌تواند در دانشگاه پژشکی کابل راه یابد.

مخالفان چه می‌گویند؟

این طرح که با مخالفت‌ها مواجه شد، به گفته مقامات دولت، می‌تواند ظرفیت نیروهای متخصص را در خارج از مرکز (کابل) افزایش دهد تا این مناطق به تدریج از سطح کیفی بالاتری برای زندگی برخوردار شوند.

مخالفان این طرح معتقدند این 'سهمیه‌بندی ' نه تنها به سطح علمی دانشگاه‌ها لطمه می‌زند، بلکه مانع شناسایی و تربیت علمی استعدادهای واقعی می‌شود و باعث نوعی "تبعیض سیستماتیک" نیز خواهد شد.

یحیا بیضا، کارشناس امور آموزش افغانستان، بر این باور است که این طرح ضمن "لگدمال کردن" اصل شایسته‌سالاری، کیفیت سطح علمی را نیز کاهش خواهد داد.

این کارشناس به بی‌بی‌سی فارسی گفت با توجه به فساد اداری گسترده در افغانستان، طرحی که با هدف ایجاد فرصت آموزش عالی برای مردم مناطق محروم ایجاد شده، در اصل منافع قشر سرمایه‌دار و زورمند محلی را تأمین خواهد کرد.

او بر این نظر است که اگر دولت واقعا خواهان کمک به مردم مناطق محروم است، باید در پی ارتقا کیفیت آموزشی در مدارس/مکاتب باشد.

سید مخدوم رهین، وزیر پیشین فرهنگ در فیسبوکش این طرح را "بیهوده و زیانمند" خواند و افزود که دانش آموزان ولایت‌های محروم را اول با کلاس‌های فشرده برای کنکور آماده کنید و آن گاه بگذارید در کنار دیگر داوطلبان در آزمون سراسری شرکت کنند.

وزارت آموزش عالی در واکنش به مخالفان، از اجرای "موفقانه" سهمیه‌بندی کنکور در کشورهای همسایه از جمله ایران و قیرغزستان یاد می‌کند. اما به باور گل‌آغا احمدی، مشاور و سخنگوی پیشین وزارت آموزش افغانستان، وضعیت آموزشی افغانستان با کشورهای منطقه و پیشرفته قابل مقایسه نیست و "بسیار تلاش ضرورت است تا دانش‌آموزان درست آموزش بیابند و استادان حرفه‌ای شوند".

فیصل امین، سخنگوی وزارت آموزش عالی افغانستان در پاسخ به این که داوطلبان از مناطق کمتر توسعه‌یافته احتمالا سطح آموزشی لازم را ندارد، گفت: این وزارت‌خانه در نظر دارد برای این عده از افراد در سال اول آموزشی، موازی با برنامه اصلی درسی، کلاس‌های فشرده راه بی‌اندازد تا این خلا از بین برود.

با توجه به موجی از واکنش‌ها به این طرح، فساد گسترده و ضعف نهادهای دولتی، اجرای این طرح با چالش‌های جدی روبرو خواهد بود و در صورت اجرایی شدن طرح سوال اصلی این است که آیا به ارتقای بهره‌وری از نیروی انسانی در مناطق محروم افغانستان منجر خواهد شد؟