وزارت خارجه افغانستان چقدر به اصلاحات نیاز دارد؟

افغانستان حق نشر عکس MOFA.AF
Image caption آقای ربانی زمان ترک وزارت خارجه از رئیس جمهور غنی به دلیل دخالت در روند کارش شکایت کرد

چند روز قبل محمد اشرف غنی، رئیس جمهوری افغانستان، خواستار اصلاحات فوری و بلند مدت در وزارت خارجه افغانستان شد. او از رهبری جدید وزارت خارجه افغانستان خواسته که در زمینه اصلاحات در تشکیلات و کارمندان و تدوین مقررات کاری این وزارت اقدام کند.

اصلاحات در وزارت خارجه درست زمانی مطرح می‌شود که چند هفته قبل صلاح‌الدین ربانی از وزارت خارجه کنار رفت و اکنون این سوال مطرح است که آیا واقعا وزارت خارجه به اصلاحات اساسی نیازمند است یا این تصمیم یک اقدام سیاسی است.

وزیر خارجه پیشین افغانستان با انتشار استعفانامه‌اش خطاب به اشرف غنی، نوشته بود که در مدت پنج سال به عنوان وزیر خارجه افغانستان "شاهد ایجاد شبه‌ساختارهای موازی و به حاشیه راندن نهادهای اساسی حکومت" بوده و دیگر ادامه کار را به صلاح نمی‌داند.

در نتیجه مذاکرات پس از امضای توافق دولت وحدت ملی، وزیر خارجه افغانستان از سوی عبدالله عبدالله، رئیس اجرایی افغانستان معرفی می‌شد و در مدت حضور آقای ربانی بیشتر در کنترل ریاست اجرایی بود و توسط آقای ربانی رهبری می‌شد ولی بارها دخالت رئیس جمهوری افغانستان در این نهاد نیز خبرساز شد و حتی یکی از معاونانی را که آقای غنی معرفی کرده بود، مدت‌ها اجازه حضور در وزارت خارجه نداشت.

ترکیب قومی کارمندان وزارت خارجه دولت وحدت ملی افغانستان

قومیتتعداد کارمنددرصد
پشتون۲۹۴۳۳.۷۹
تاجیک۴۶۳۵۳.۲۲
هزاره۷۰۸.۰۵
ازبک۲۶۲.۹۹
سایر اقوام۱۷۱.۹۵
مجموع۸۷۰۱۰۰
منبع: کتاب سیاست خارجی افغانستان، این کتاب از سوی عبدالقیوم سجادی، استاد دانشگاه و عضو کمیسیون روابط خارجی مجلس نمایندگان افغانستان در خزان ۱۳۹۷ به چاپ رسیده است و آقای سجادی به بی‌بی‌سی گفت که آمار ترکیب قومی وزارت خارجه از سوی این وزارت در اختیار کمیسیون روابط خارجی مجلس نمایندگان قرار داده شده است. بی‌بی‌سی فارسی نمی‌تواند این آمار را به صورت مستقل تایید کند.

اکنون که آقای ربانی کنار رفته، رئیس جمهوری افغانستان در خصوص ماموریت آینده وزارت خارجه افغانستان گفته که این وزارت باید "سیاست اقتصاد محور" را در پیش گیرد. مقررات و لوایح جدید در بخش‌های مختلف وزارت خارجه افغانستان طرح شود و حتی امور کنسولی بررسی گردد، امور دیپلماتیک و اداری تعریف و تفکیک شوند و استقامت‌های کاری سفرا، مستشاران و دبیران سفارت‌خانه‌های افغانستان مقیم خارج ارزیابی شود.

حق نشر عکس Social Media
Image caption تجمع اعتراضی کارمندان وزارت خارجه افغانستان به برگزاری امتحان انگلیسی تافل

رئیس جمهوری افغانستان درست زمانی خواستار این اصلاحات می‌شود که حکومت وحدت ملی آخرین روزهای خود را سپری می‌کند. در این روزهای پایانی آقای غنی گفته که باید درباره حفظ و مراقبت، بازسازی و تعمیر ساختمان نمایندگی‌های افغانستان در خارج برنامه واضح تدوین شود.

رئیس جمهوری افغانستان اولین بار نیست که خواستار اصلاحات می‌شود، قبل از این کمیسیون اصلاحات اداری افغانستان نیز گفته بود که وزارت خارجه افغانستان برای ایجاد اصلاحات همکاری نمی‌کند، اما وزارت خارجه در آن زمان اعلام کرد که از آغاز حکومت وحدت ملی گام‌های تأثیرگذاری برای اصلاحات کادری در این وزارت برداشته و از هر اقدام اصلاحی در چارچوب قانون استقبال کرده و آن را اجرا کرده است.

درجه تحصیل کارگزاران سیاست خارجی افغانستان

درجه تحصیلتعداددرصد
دکترا۳۱۳.۵۶
کارشناسی ارشد۱۱۷۱۳.۴۴
لیسانس۵۴۸۶۲.۹۸
‎صنف ۱۲۱۴۳۱۶.۴۳
نامعلوم۳۱۳.۵۶
مجموع۸۷۰۱۰۰
کتاب: سیاست خارجی افغانستان

اختلاف از کجا شروع شد؟

در ماه قوس/ آذر امسال خبر تجمع اعتراضی کارمندان وزارت خارجه افغانستان همرسانی شد. این تجمع اعتراضی واکنش‌های زیادی در رسانه‌های اجتماعی داشت. دلیل این تجمع نیز اعتراض کارمندان وزارت خارجه افغانستان به برگزاری امتحان انگلیسی 'تافل ' در وزارت خارجه بود تا سطح آشنایی آنان با زبان انگلیسی مشخص شود.

کارمندان معترض در آن زمان گفته بودند که حلقه‌ای در ارگ ریاست جمهوری افغانستان تلاش دارند که آنان را زیر نام اصلاحات از وظیفه برکنار کنند.

ترکیب قومی سفیران دولت وحدت ملی افغانستان

قومیتتعداد کارمنددرصد
پشتون۲۱۵۰
تاجیک۱۲۲۸.۵
هزاره۲۴.۷
ازبک۴۹.۵
سایر اقوام۳۷.۴
مجموع۴۲۱۰۰
*کتاب: سیاست خارجی افغانستان

بعضی از کارمندان برگزاری این امتحان را با توجه به سابقه کاری و آشنایی با زبان انگلیسی یک نوع توهین به خود تلقی می‌کردند، حتی صبغت‌الله احمدی، سخنگوی پیشین وزارت خارجه‌ افغانستان در آن زمان گفته بود که بیشتر افرادی که در تجمع اعتراضی شرکت کرده بودند، تحصیل‌شان را در آمریکا انجام داده و شماری نیز به ۵ زبان بین‌المللی آشنایی دارند.

کمیسیون اصلاحات اداری افغانستان گفته بود که طرح اصلاحات در وزارت خارجه بر بنیاد حکم رئیس جمهوری افغانستان روی دست گرفته شده که مشخص کردن سطح زبان کارمندان نیز از جمله آن است و این روند "چند بار با این وزارت توافق شده و اجرا نشده است."

براساس اعلام کمیسیون اصلاحات اداری افغانستان در اول میزان/مهر ۱۳۹۷ میان وزارت خارجه و این کمیسیون، کارمندانی که زبان خارجی مورد نیاز را عالی بلدند، بعد از امتحان به کارشان ادامه دهند، کسانی که سطح زبان آنان در حد متوسط است به بازآموزی فرستاده شده و بعد از ختم دوره، از آنها امتحان مجدد گرفته شود، کسانی که دانش زبانی اندک دارند، در بخش خدماتی و اداری وزارت گماشته شوند.

حق نشر عکس Arg
Image caption آقای غنی در این نشست خواستار اصلاحات در وزارت خارجه افغانستان شد

این توافق عملی نشد، وزارت خارجه کمیسیون اصلاحات اداری را متهم کرد که بودجه لازم برای برگزاری امتحان را تامین نکرده و کمیسیون اصلاحات اداری نیز مدعی بود که وزارت خارجه همکاری نکرده است.

برعلاوه در طول مدت دولت وحدت ملی روابط آقایان غنی و ربانی مملو از تنش بود و رئیس جمهوری افغانستان در ماه‌های اخیر در هیچ سفر خارجی، وزیر خارجه افغانستان را با خود نمی‌داشت و در تطبیق سیاست خارجی دولت بیشتر به مشاور امنیت ملی‌اش متکی بود.

مشکل تنها امتحان زبان انگلیسی است؟

کمیسیون اصلاحات اداری افغانستان در کنار اینکه به نداشتن مهارت کارمندان وزارت خارجه افغانستان معترض است، نوشته بود که بررسی‌های مشترک وزارت خارجه و این نهاد نشان داده که شماری از کارکنان این وزارت به خاطر نداشتن مهارت‌های لازم در زبان انگلیسی و یکی از زبان‌های کاربردی سازمان ملل، نمی‌توانند تمامی امور مربوط به وظایف‌شان را به وجه احسن انجام دهند.

در کنار آن کمیسیون مدعی است که بازنشسته کردن ۲۴ نفر از کارکنان دیپلماتهای ارشد وزارت خارجه، انفکاک ۴۹ تن از کارمندان این وزارت که تحصیل دانشگاهی ندارند، بخشی از اقدامات ابتدایی برای اصلاح ساختار سازمانی وزارت خارجه بوده که انجام نشده است.

حق نشر عکس Arg
Image caption رهبری جدید وزارت خارجه افغانستان بعد از کنار رفتن آقای ربانی

کمیسیون اصلاحات اداری مدعی شده بود که ارزیابی‌های این نهاد نشان داده که "استخدام‌های غیرمتناسب و غیرفنی، تورم استخدامی، فرار کادرها حین پایان وظیفه از پست‌های نمایندگی‌های سیاسی و کنسولی، نقش تعلقات سیاسی- خویشاوندی در تعیین افراد، انجام وظایف، ترفیع، ارتقا و مکافات و مجازات، سطح پایین تحصیل، کُندکاری و فساد در بخش توسعه‌ای به خصوص پروژه‌های ساختمانی سفارت‌خانه و کنسولگری‌ها، تخصیص نامتوازن بودجه وزارت به نمایندگی‌های سیاسی، عدم طبقه‌بندی نمایندگی‌ها به معیار درجه‌بندی، اهمیت روابط و نبود دیدگاه برنامه‎ریزی شده در هزینه کردن بودجه وزارت و فقدان یک برنامه عمل منظم و مستمر درباره آموزش کارمندان از نقاط ضعف وزارت خارجه افغانستان است.

وزارت خارجه افغانستان در واکنش به گفته‌های کمیسیون اصلاحات اداری گفته بود که از آغاز حکومت وحدت ملی وزارت امور خارجه گام‌های تاثیرگذاری برای اصلاحات کادری در این وزارت برداشته، و از هر اقدام اصلاحی در چارچوب قانون استقبال می‌کند و آن را اجرا کرده است.

این نهاد با رد همه ادعاهای که به آن نسبت داده شده، گفته که استخدام در وزارت خارجه از طریق کنکور سراسری انجام شده و شایسته‌ترین افراد را جذب کرده است.

درجه تحصیل سفیران حکومت وحدت ملی افغانستان

درجه تحصیلتعداددرصد
دکترا۵۱۱.۹
کارشناسی ارشد۱۰۲۳.۸
لیسانس۱۱۲۶.۱۹
نامعلوم۱۶۳۸.۱
مجموع۴۲۱۰۰
کتاب: سیاست خارجی افغانستان

وزارت خارجه افغانستان گفته بود که رهبری وزارت همیشه تاکید بر استخدام کادرهای دیپلماتیک در راس نمایندگی‌های سیاسی و کنسولی داشته است. این وزارت تایید کرده که بعضی مشکلات در نمایندگی‌های سیاسی و کنسولی وجود دارد که آن هم به دلیل عدم همکاری کمیسیون اصلاحات اداری است.

این وزارت گفته‌‌های کمیسیون اصلاحات اداری را اتهامات "بی‌اساس و غیر قانونی" خوانده بود و تاکید بر بی‌طرفی و مستقل بودن این کمیسیون کرده بود.

در کنار تنش میان وزارت خارجه و کمیسیون اصلاحات اداری، آقای غنی نیز در اسد/مرداد امسال با صدور فرمانی خواستار اصلاحات در وزارت خارجه شده بود ولی آقای عبدالله مانع اجرایی شدن فرمان رئیس جمهوری افغانستان و باعث تعلیق آن شد.

ساختار وزارت خارجه افغانستان چگونه است؟

کمیسیون اصلاحات اداری، گفته به این دلیل خواستار اصلاحات در وزارت خارجه است که افغانستان به داشتن دستگاه دیپلماسی فعال، فنی، موثر و متعهد و برابر با استانداردهای امروزی نیاز دارد و علاوه بر آن تنظیم ساختار سازمانی و منابع انسانی و مادی دستگاه دیپلماسی به اساس اولویت‌های استراتژیک سیاست خارجی حکومت وحدت ملی باید باشد.

اکنون پرسش این است که مشکلات در وزارت خارجه تا چه حد است، آیا واقعا وزارت خارجه افغانستان جوابگوی نیازهای سیاست خارجی این کشور نیست؟

حق نشر عکس MOF/Rabani
Image caption آقای ادریس زمان(چپ) جایگزین آقای ربانی شده است

عبدالقیوم سجادی، استاد دانشگاه در کابل و عضو کمیسیون روابط خارجی مجلس نمایندگان افغانستان به بی‌بی‌سی گفت که مشکل اساسی در وزارت خارجه دو بخش عمده دارد. "در قدم اول مشکل ساختاری است که از نظر ساختاری این وزارت جایگاه و اقتدار لازم را که باید داشته باشد، ندارد."

به گفته او وزارت خارجه افغانستان اکنون "به ساختاری تبدیل شده که بیشتر به مهمانداری، تنظیم سفر و کارهای تشریفات" خلاصه گردیده است. او افزود که مشکل دیگر نیز در وزارت خارجه "نبود ظرفیت" است. به عقیده او باید در میان کارگزاران و افراد وزارت خارجه اصلاحات صورت گیرد، زیرا با شرایط کنونی و کارمندان موجود، وزارت خارجه قادر به انجام سیاست‌گزاری خارجی در دنیای پچیده امروز نیست.

آقای سجادی که نویسنده کتاب سیاست خارجی افغانستان نیز است، باور دارد یکی از کارهای که باید انجام شود، در رهبری وزارت خارجه است، به جای نگاه سیاسی، افراد فنی باید در این وزارت گنجانده شوند، به جای وزیر و معاونان آن افراد فنی گماشته شود و در این صورت رهبری قادر به برنامه‌ریزی شده و می‌تواند در ایجاد ظرفیت در وزارت‌خانه اقدام کند.

او می‌گوید که اصلاح دیگری که نیاز است، این است که رئیس جمهوری افغانستان باید مطابق نورم پذیرفته شده جهانی به این وزارت‌خانه صلاحیت بدهد، که وزارت خارجه فقط یک بلندگوی انعکاس صدا، یا مسئول بخش تشریفات و سفر نباشد. باید به وزارت خارجه اجازه کار بدهد و در کنار آن این نهاد را پاسخگو بسازد و از آن گزارش بخواهد.

به گفته او وزارت خارجه باید درباره تنظیم سیاست خارجی افغانستان در قبال کشورهای منطقه، فرامنطقه و مسایل بین‌المللی سیاست‌گزاری کند. اکنون همه چیز مرتبط به شخص و قایم به فرد رئیس جمهوری است که باید این دیدگاه عوض و در وزارت خارجه نهادسازی شود.

*کتاب سیاست خارجی افغانستان از سوی عبدالقیوم سجادی، استاد دانشگاه و عضو کمیسیون روابط خارجی مجلس نمایندگان افغانستان در خزان ۱۳۹۷ به چاپ رسیده است و آقای سجادی به بی‌بی‌سی گفت که آمار ترکیب قومی وزارت خارجه از سوی این وزارت در اختیار کمیسیون روابط خارجی مجلس نمایندگان قرار داده شده است. بی‌بی‌سی فارسی نمی‌تواند این آمار را به صورت مستقل تایید کند.