چهل سال بعد از فاجعه؛ تهاجم شوروی به افغانستان روی خط نمودار

ارتش شوروی در کابل (۲۹ دسامبر ۱۹۷۹) حق نشر عکس Getty Images
Image caption ارتش شوروی در کابل (۲۹ دسامبر ۱۹۷۹)

چهل سال پیش، در چنین روزهایی ارتش شوروی وارد خاک افغانستان شده بود تا از حکومت چپ‌گرای وقت این کشور در برابر مجاهدین حمایت کند. شوروی ۹ سال در افغانستان ماند و در این دوره درگیر جنگی گسترده با مجاهدین و گروه‌های اسلامگرا بود که تحت حمایت آمریکا، پاکستان و بعضی کشورهای عرب منطقه بودند.

فارغ از دلایل و عواقب سیاسی این اقدام نظامی، ورود ارتش شوروی به خاک افغانستان سرآغاز دوره‌ای خونبار و ویرانگر در تاریخ معاصر این کشور شد که هنوز هم ادامه دارد. مردم افغانستان که در سال‌های قبل از شروع جنگ شاهد تلاش حاکمان این کشور برای توسعه زیرساخت‌ها و پیشرفت اقتصادی بودند، ناگهان با بحرانی فراگیر روبه‌رو شدند.

قابل کلیک کابل در گذر زمان

امروز

کابل امروز

سال ۱۳۶۳

کابل در سال ۱۳۶۳

نقشه‌های ماهواره‌‌ای بالا، کابل سال ۱۳۶۳ را با کابل امروز مقایسه می‌کند. (اگر نقشه را نمی‌بینید لینک این گزارش را در مرورگر کامپیوتر یا موبایل خود باز کنید)


اولین تاثیر تهاجم شوروی به افغانستان و شروع جنگی گسترده در کشور، کاهش جمعیت بود. همانطور که در نمودار زیر می‌بینید، قبل از ورود شوروی جمعیت افغانستان حدود ۱۳ میلیون و ۴۰۰ هزار نفر بود. ۹ سال بعد وقتی نیروهای شوروی از خاک افغانستان خارج شدند، جمعیت این کشور به حدود ۱۱ میلیون و ۶۰۰ هزار نفر رسیده بود- یعنی کاهش یک میلیون و ۸۰۰ هزار نفری جمعیت. در این دوره جمعیت زنان و مردان تقریبا به یک اندازه کاهش یافته است. در حالی که معمولا در جنگ‌ها، جمعیت مردان است که کمتر می‌شود.

کاهش جمعیت

در دوران نه ساله حضور شوروی در افغانستان این کشور حدود دو میلیون نفر از جمعیتش را از دست داد*

* دلیل عمده کاهش جمعیت مهاجرت در دوران درگیری بوده است
منبع: بانک جهانی

نمودار رشد جمعیت، این تحول را گویاتر نشان می‌دهد. در سال ۱۳۶۳ رشد جمعیت افغانستان به حدود منفی سه درصد رسید. بعد از خروج شوروی رشد جمعیت به صورت انفجاری تا حدود ۹ درصد بالا می‌رود. بخش عمده این افزایش احتمالا حاصل بازگشت بخش بزرگی از پناهجویان به کشور است.

نرخ رشد جمعیت

نرخ رشد (یا درصد تغییر جمعیت) در دوران اشغال شوروی به حدود منفی سه درصد می‌رسد و بعد از خروج شوروی تا ۹ درصد *افزایش می‌یابد

* دلایل عمده این تحول می‌تواند خروج پناهجویان در آغاز جنگ و بازگشت آنها در پایان درگیری باشد
منبع: بانک جهانی

سیل مهاجرت از افغانستان از سال ۱۳۵۸ و با آغاز جنگ شروع می‌شود و به سرعت به مرز چهار و بعد بیش از پنج و نیم میلیون نفر می‌رسد. ستون‌های نمودار زیر شمار پناهجویان یا پناهنده‌ها را در هر سال نشان می‌دهد. روند بازگشت پناهجویان از اوایل دهه ۱۳۷۰ در نمودار مشخص است. البته بخشی از این مهاجران شهروند کشورهای غربی شدند که آماری از این گروه در دست نیست. جدول پایین نمودار مقصد‌های اصلی پناهجویان افغان را در سال‌های تهاجم شوروی نشان می‌دهد. در سال‌های بعد البته این ترکیب تغییر می‌کند.

فرار از جنگ

شمار پناهجو و پناهندگان افغان با آغاز اشغال شوروی ناگهان به بیش از چهار میلیون نفر می‌رسد

منبع: کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد

مقصدهای پناهجویان افغان در دوران تهاجم شوروی

عددهای زیر متوسط سالانه تعداد پناهنده یا پناهجویان افغان در پنج مقصد اصلی طی سال‌های ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۷ است

نام کشورمتوسط جمعیت پناهجوی افغان
پاکستان۲ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر
ایرانیک میلیون و ۶۰۰ هزار نفر
آمریکا۱۳ هزار نفر
عربستان سعودی۸ هزار نفر
هند۵ هزار نفر
منبع: کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد

تاثیر تهاجم شوروی که برخی آن را "اشغال افغانستان" هم تعبیر کرده‌اند بر اقتصاد این کشور،‌ موضوعی بحث برانگیز است. شوروی با ورود به خاک افغانستان تلاش کرد الگوی مدیریت مرکزی کمونیستی را به طور کامل در این کشور اجرا کند. همزمان با از میان رفتن زیرساخت‌های افغانستان در جنگ، شوروی سرمایه‌گذاری عظیمی در ایجاد زیرساخت‌های جدید انجام داد. آمار دقیقی از تاثیر این سیاست‌ها بر اقتصاد افغانستان در دست نیست.

حق نشر عکس Getty Images
Image caption مربی روس در دانشگاه پلی تکنیک کابل سال ۱۳۶۰

اما نمودار زیر نشان می‌دهد که بر اساس برآورد بانک جهانی، با وجود رشد اقتصادی در سال شروع جنگ، این روند رو به افول می‌رود. در سال ۱۳۸۲ که اولین برآوردها از اقتصاد افغانستان به دست آمد، درآمد سرانه معادل ۱۷۹ دلار بود (دلار امروز) که معادل درآمد سرانه در سال ۱۳۵۴ بود. در سال ۱۳۸۶ درآمد سرانه افغانستان به حدود درآمد سرانه در زمان تهاجم شوروی رسید (معادل ۲۶۴ دلار امروز). این نمودار زیر نشان می‌دهد که روند رشد اقتصادی افغانستان که از اوایل دهه ۱۳۴۰ آغاز شده بود، با تهاجم شوروی و دو دهه درگیری بعد از آن، از میان می‌رود. سربرآوردن افغانستان از دو دهه جنگ و حکومت طالبان در آغاز دهه ۱۳۸۰ با اندازه اقتصادی کوچکتر از اواخر دهه ۱۳۵۰ شاهدی بر گسترش فقری عمیق در جامعه است.

سرانه تولید ناخالص داخلی

در سال ۱۳۸۱ درآمد سرانه تقریبا معادل سال ۱۳۵۴ و برابر با ۱۷۹ دلار بود. (برحسب دلار امروز)

منبع: بانک جهانی

شوروی با تلاش برای پیاده کردن الگوی کمونیستی بر بخش کشاورزی افغانستان - با ایده مقابله با ستیزه‌جویی - به تنش‌ها دامن زد، کشاورزان و ساختار سنتی جامعه ارزش‌های کمونیستی را نپذیرفت و در عمل بخش کشاورزی افغانستان - مهمترین بخش اقتصاد - آسیب دید. نمودار زیر این آسیب را به خوبی نشان می‌دهد. شاخص تولید محصولات کشاورزی (بجز خوراک دام) که توسط فائو یا سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد محاسبه شده، سطح - یا توان - تولید کشاورزی هر کشور را با خود آن کشور می‌سنجد. متوسط محصول ۱۳۸۳ تا ۱۳۸۵ معادل عدد ۱۰۰ در نظر گرفته شده‌ و محصول سال‌های دیگر بر اساس آن سنجیده شده است.

شاخص تولید محصولات کشاورزی

ورود شوری و آغاز جنگ *تولید محصولات کشاورزی را در افغانستان کاهش داد (ستون‌های قرمز در نمودار)

* متوسط تولید در سال‌های ۱۳۸۳ تا ۱۳۸۵ معادل عدد ۱۰۰ در نظر گرفته شده و تولید در سال‌های دیگر بر این مبنا سنجیده شده است.
منبع: سازمان خوار و بار جهانی(فائو)

برای مقایسه، در حالی که تولید محصولات کشاورزی پاکستان در طول زمان روندی رو به رشد داشته است، در افغانستان،‌ هجوم شوروی ناگهان تولیدات را کاهش داده است. این دو نمودار تولید دو کشور را با هم مقایسه نمی‌کند و در واقع هر کشور با خودش مقایسه می‌شود.

مقایسه شاخص تولید محصولات کشاورزی

نمودار وضعیت تولید محصولات کشاورزی را در افغانستان و پاکستان مقایسه می‌کند،‌کاهش تولید در سال‌های جنگ مشهود است. این نمودار مربوط به حجم تولید دو کشور نیست.

* متوسط تولید هر کشور در سال‌های ۱۳۸۳ تا ۱۳۸۵ معادل عدد ۱۰۰ در نظر گرفته شده و تولید در سال‌های دیگر بر این مبنا سنجیده شده است
منبع: سازمان خوار و بار جهانی(فائو)

یکی دیگر از آماهاری قابل توجه در دوران هجوم شوروی، کاهش قابل توجه ماشین آلات کشاورزی است. این ماشین آلات که در سال‌های قبل از جنگ عمدتا از خود شوروی وارد شده بود، تا کشاورزی را در افغانستان مدرن کند،‌ با هجوم شوروی و جنگ از میان می‌روند.

تعداد ماشین آلات در هر یک هزار کیلومتر مربع زمین کشاورزی

ورود شوروی به افغانستان کمکی به مدرن کردن کشاورزی نکرد و حتی جنگ شمار ماشین آلات را کاهش داد

منبع: بانک جهانی

آمار‌های بخش بهداشت، تحولات مثبتی را نسبت به قبل از اشغال نشان می‌دهد. تعداد پزشکان هنگام خروج شوروی به دو پزشک برای هر ۱۰ هزار نفر رسیده بود، این آمار پیش از ورود شوروی کمتر از یک پزشک برای هر ۱۰ هزار نفر از جمعیت بود.

تعداد تخت‌های بیمارستان هم در این دوره دو برابر شد و به سه تخت برای هر ۱۰ هزار نفر رسید. پیش از تهاجم شوروی به طور متوسط دو تخت برای هر ۱۰ هزار نفر موجود بود. با خروج شوروی این آمار به شرایط قبل بازگشت.

حق نشر عکس Getty Images
Image caption سرباز روس در کابل چند هفته قبل از خروج روسیه از افغانستان ۱۳۶۷

نمودارهای بالا،‌ تحولات تاریخی بعد از هجوم شوروی به افغانستان را نشان می‌دهد، آمارها محدود و گاهی برآوردهایی نه چندان دقیق هستند، اما همگی آغاز دورانی فاجعه بار را در تاریخ معاصر افغانستان نشان می‌دهند و این سوال را به ذهن می‌آورد که اگر شوروی هرگز وارد افغانستان نمی‌شد، این نمودار‌ها چه شکلی داشتند؟ سوالی که یافتن پاسخ آن شاید ناممکن باشد.

اما می‌توان در نظر داشت که دستکم روند رشد اقتصادی می‌توانست کم و بیش به شکل دهه قبل از هجوم (۱۳۵۰) ادامه پیدا کند، و اگر خطی فرضی را با چشم روی نمودار اول این گزارش در نظر بگیرید که ادامه روند رشد سال های دهه ۱۳۵۰ باشد، تصویری در ذهن ایجاد می‌شود که شاید بتوان آن را برآوردی ایده آل از افغانستان امروز بدون تهاجم شوروی در نظر گرفت. البته بدون در نظر گرفتن متغیر‌های بیشماری که در تحولات تاریخی یک کشور موثر هستند. در جهان واقعی متغیر‌ها آنقدر زیاد و آنقدر غیر قابل پیشبینی هستند که چنین برآوردهایی ساده انگارانه به نظر می‌رسد.