شش جدی؛ مجاهدین افغان چگونه به خاک شوروی حمله ‌می‌کردند

لشکر چهلم اتحاد جماهیر شوروی چهل سال پیش در شش جدی/دی به افغانستان حمله کرد. هدف از تهاجم شوروی حمایت از حکومت کمونیستی به رهبری حزب دموکراتیک خلق افغانستان بود.

نیروهای احزاب اسلامی، معروف به مجاهدین در نبردی حدوداً ده ساله علیه این نیروها و حکومت کمونیستی جنگیدند. بخش عمده‌ای از این جنگ در داخل افغانستان بود، اما مجاهدین گاهی این نبرد را به آن سوی رودخانه آمو در خاک شوروی می‌کشاندند.

بر اساس گزارش‌ها برای اولین‌بار ایده انجام حملات در داخل خاک شوروی را رئیس سی‌آی‌ای، سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا مطرح کرد. ویلیام جوزف کیسی در اسلام‌آباد به افسران آی‌اس‌آی گفت که در آن سوی رودخانه آمو مسلمان‌های زیادی هستند و اگر آن‌ها تحریک شوند برای شوروی مشکلات زیادی را ایجاد خواهند کرد.

حق نشر عکس Manoukian pascal
Image caption یکی از مجاهدین افغان در جنگ علیه شوروی در دهه ۱۹۸۰ میلادی، ولایت کنر

استیول کل، نویسنده و خبرنگار در کتاب معروفش، جنگ اشباح نوشته است :"ویلیام کیسی، رئیس سی‌آی‌اِی در سال ۱۹۸۴ به عنوان یکی از حامیان سرسخت جهاد در آمده بود. او در سال ۱۹۸۱ به‌عنوان رئیس سی‌آی‌ای مقرر شد و دو سال را در برگرفت تا خود را با جزئیات جنگ در افغانستان آشنا سازد. او به عملیات تحریک‌آمیز در خاک شوروی اجازه داد (اقدامی) که تنها در حواشی قانون آمریکا مجاز بود. افغان که با هاوان‌‎ها/ خمپاره، قایق‌ها و نقشه‌های نظامی و قرآن‌ها با ترجمه ازبیکی مجهز بودند، با گذشتن از رودخانه آمو به عملیات تخریبی و تبلیغی در داخل قلمرو اتحاد شوروی دست زدند."

در افغانستان مجاهدین از این طرح استقبال کردند. کار برعهده نیروهایی گذاشته شد که در شمال افغانستان و نزدیک مرز با شوروی بودند.

به گفته حمدالله دانشی از فرماندهان مجاهدین، نیروهای فرماندهی به نام شهادت‌یار در ولایت تخار "حملات منظمی را چندین بار در آن طرف مرز انجام دادند."

او می‌گوید مجاهدین از ولسوالی چاه‌آب ولایت تخار این عملیات را سازماندهی می‌کردند. آن‌ها معمولا شبانه و در گروه‌های هشت و ده نفره سوار بر قایق‌های کوچک از رودخانه آمو می‌گذشتند و وارد خاک تاجیکستان می‌شدند. این نیروها به راکت/ خمپاره و پیکا مجهز بودند که وقتی به خاک شوروی می‌رسیدند بر پوسته‌ها/ پاسگاه‌های آن‌ها حمله می‌کردند.

حق نشر عکس Manoukian pascal
Image caption مجاهدین افغان حدود ده سال علیه ارتش چهلم شوروی در نقاط مختلف این کشور جنگیدند

به گفته استیو کل "افسران سی‌آی‌ای و تحلیلگران آن در مورد علمیات پاکستانی‌ها (و با اجرای مجاهدین افغان) در آسیای میانه آگاهی داشتند. ژنرال یوسف که مسئولیت این عملیات را در آی‌اس‌آی بر عهده داشت، فهرست مواد مورد نیاز برای اجرای این نوع عملیات را به سی‌آی‌ای می‌داد. یکی از این وسایل کشتی‌های کوچک بدون صدا بود که افراد را باید از رودخانه آمو عبور می‌داد."

با توجه به این‌که این اقدام‌ آمریکایی‌ها چندان پشتیبان قانونی در خود آمریکا نداشت، مقام‌های این کشور از برملا شدن در هراس بودند. بیل پیک‌نی، رئیس وقت مرکز سی‌آی‌ای در اسلام‌آباد می‌ترسید که روزی ممکن است یکی از این گروه‌های مجاهدین که به آن‌ طرف رودخانه آمو رفتند، دستگیر و یا کشته شود و وسایل آن‌‎ها ارتباط عملیات را با سی‌آی‌ای ثابت کند. ترس از این موضوع بود که بسیاری از تحلیلگران و ماموران وزارت خارجه آمریکا عملیات آی‌اس‌آی در آُسیای میانه را یک کار ناشیانه و ناسنجیده می‌پنداشتند.

رئیس استخبارات در وزارت خارجه آمریکا اطلاعات موثقی به دست آورده بود که عملیات توسط مجاهدین در داخل شوروی انجام می‌شود.

او از آی‌اس‌آی رسما خواست تا جلو چنین عملیات را بگیرد. رئیس مرکز سی‌آی‌ای در اسلام‌آباد درخواست رئیس استخبارات وزارت خارجه را به جنرال اختر تسلیم کرد و از او خواست تا چنین عملیات را برنامه‌ریزی و تشویق نکند. ولی معلوم بود که افغان‌ها از فرصت به دست آمده استفاده کرده و آن‌چه را که می‌خواستند می‌کردند. ماموران آی‌اس‌آی در صحبت‌های شخصی خود می‌گفتند حملات مجاهدین به اهدافی در داخل شوروی کار خوبی است. هدف سی‌آی‌ای آن بود که چنین عملیاتی را رسما تائید و تشویق نکند. هر قدر سی‌آی‌ای درباره این عملیات کم می‌دانست بهتر بود، چرا که به آسانی می‌توانست آن را انکار کند.

حق نشر عکس Manoukian pascal
Image caption مجاهدین افغان شبانه از رودخانه آمو می‌گذشتند و به پوسته‌ها/ پاسگاه‌های نیروهای شوروی در خاک تاجیکستان حمله می‌کردند

محمد عارف سروری، رئیس سابق امنیت ملی افغانستان که سال‌ها در کنار احمدشاه مسعود در جنگ علیه نیروهای شوروی مشغول بود، می‌گوید مجاهدین تصمیم گرفتند که دست به کارهای تبلیغاتی بزنند. به گفته او "علاوه بر قرآن، بعضی اوراق کوتاه به شکل جزوه را مجاهدینی که در همسایگی شوروی بودند به این کشور منتقل می‌کردند و یا حتی در اختیار عساکر شوروی که در افغانستان بودند، قرار می‌دادند. در حوزه شمال شرق و حوزه مرکز، کابل که بسیار مهم بود شبکه‌های استخباراتی مجاهدین این قرآن‌ها و جزوه‌ها را به سربازان روسی می‌دادند که تاثیر زیادی داشت. این اقدام سبب شد که شوروی در قطعات نظامی‌اش که سربازان مسلمان حضور داشتند، تغییراتی بیاورد."

آقای سروری می‌گوید در آن‌زمان شوروی به سربازانش گفته بود که در جنگ افغانستان نیروهای آمریکایی و عرب حضور دارند، از این‌رو توزیع این جزوه‌ها برای روشن‌ساختن حقایق خیلی موثر بود.

Image caption محمد عارف سروری (دست چپ) می‌گوید مجاهدین قرآن‌هایی را به زبان‌های روسی و محلی به خاک شوروی منتقل می‌کردند

به نوشته استیو کل، ویلیام کیسی، رئیس وقت سی‌آی‌ای با استفاده از تجارب جنگ جهانی دوم که طی آن از پولندی/لهستانی‌های مهاجر به عنوان جاسوس استفاده می‌کرد، تصمیم گرفت تا پروژه تبلیغات علیه شوروی در آسیای میانه را احیا کند. جنرال‌های آی‌اس‌آی گفتند آن‌ها ترجیح می‌دهند قرآن‌ها با ترجمه به زبان‌های محلی را به آن جا ارسال کنند و سی‌آی‌ای با آن موافقت کرد. آی‌اس‌آی یک دانشمند ازبیک در جرمنی را استخدام کرد تا قرآن را به زبان ازبیکی ترجمه کند. این سازمان هزاران کتاب مقدس مسلمانان را چاپ کرد و برای توزیع به پاکستان فرستاد. اولین ترجمه قرآن در ماه دسمبر ۱۹۸۴ به پاکستان رسید و پاکستان پنج هزار جلد قرآن را به شمال افغانستان فرستاد تا از آنجا به آسیای میانه ارسال شود.

حق نشر عکس TASS
Image caption عقب‌نشینی نیروهای اتحاد جماهیر شوروی از افغانستان

وسعت عملیات نظامی و تبلیغاتی مجاهدین در خاک شوروی مشخص نیست، اما هرچه بوده در برابر حضور ده‌ها هزار نیروی شوروی‌ در افغانستان قابل حساب نیست. هزاران سرباز ارتش سرخ نزدیک به ده سال به دنبال اهدافی جنگیدند که به دست نیاوردند. حکومت کمونیستی مورد حمایت‌شان، پس از رفتن آن‌ها در کمتر از دو سال به دست مجاهدین سقوط کرد. لشکر ۴۰ شوروی زمانی‌که افغانستان را ترک می‌کرد، ۱۵هزار تن از کسانی‌که باید با آن‌ها باز می‌گشتند، دیگر زنده نبودند. میراث این جنگ، خونین و ویرانگر بود. یک میلیون نفر کشته و بیش از چهار میلیون نفر آواره شدند. جنگ هم‌چنان ادامه دارد، با چهره‌ها، بازیگران و اهداف متفاوت و مختلف؛ قربانی آن اما همچنان یکی است، مردم افغانستان از همان آغاز تا هم‌اکنون.