مهاجران افغان؛ سرگردان در دو سوی تورخم

اشرف غنی رئیس جمهوری افغانستان گفته که به آزار و اذیت مهاجران افغان در کشورهای همسایه باید پایان داده شود. آقای غنی می‌گوید در جلسه بعدی کابینه مسائل مربوط به چگونگی حل مشکل مهاجران را بررسی می‌کند.

در یک ماه و نیم گذشته هزاران مهاجر افغان از پاکستان به دلیل آنچه آزار و اذیت نیروهای پلیس آن کشور خوانده‌اند به افغانستان برگشته‌اند. من اخیرا به تورخم که در خط مرزی افغانستان و پاکستان در ولایت شرقی ننگرهار واقع است، سفر کردم.

در نقطه صفری بین افغانستان و پاکستان هرج و مرج بیداد می‌کند. مسافران پریشان با بسته‌های چرکین کالا‌های ضروری خود در چهار چرخ‌های دستی از کنار کامیون‌های بلند تجاری به این سو و آن‌سوی مرز رفت و آمد می‌کنند.

هرچه چرکین‌تر از مرز بگذرند، راحت‌تر اند و عذاب شان کمتر. از نظر آنان، نگاه‌های تیز ملیشه‌های سیاه‌پوش پاکستان به مسافرانی بیشتر دوخته می‌شود که تر و تمیزتر سفر می‌کنند تا بلکه از جیب آنها پول بیشتری به جیب بزنند.

Image caption خانواده مهاجر افغان در مرز تورخم هنگام بازگشت از پاکستان

روزانه صدها نفر بدون سند قانونی از خط مرزی افغانستان و پاکستان رفت و آمد می‌کنند. ده‌ها نفر پیش چشمان ما با دادن مشتی پول به مرزبانان، به خاک پاکستان پا گذاشتند؛ افرادی که بین دو کشور سرگردان‌اند.

در این سوی مرز اما خطر بیرون آمدن افراد گروه طالبان در جاده‌ بین تورخم و کابل وجود دارد و مسافران سعی می‌کنند از نظر ظاهری تفاوتی فاحش با شورشیان نداشته باشند.

اما بازگشت مهاجران افغان از پاکستان دو ماه است که موج تازه‌ای پیدا کرده است. مردم نه داوطلبانه که از روی اجبار باز می‌گردند. روزانه تا ۵۰۰ نفر هم از مرز می‌گذرند و به وطن بر می‌گردند، در سه ماه گذشته ۳۵ هزار نفر دار و ندار خود را در کشور همسایه پاکستان برجا گذاشته و به وطن بازگشته اند.

چشمم از دور به خانواده پر جمعیتی افتاد که در دامنه تپه تورخم روی زمین نشسته بودند و کودکان خردسال شان دور شان می‌چرخیدند. پدر خانواده پیش از مهاجرت به پاکستان، ۲۵ سال قبل پای راستش را در انفجاری از دست داده بود. پسرش که با آنها زندگی می‌کند، صاحب چهار فرزند است و سه خواهر جوانش با آنها همراه هستند. این خانواده که در میدان بی کسی افتاده می گوید دو عضوش نیز بیمار شده اند.

ستانه خان می‌گوید که تمام داشته و نداشته‌اش را در ایالت پنجاب پاکستان پس از آن فروخت که ده‌ها مامور پلیس محل به خانه او ریختند و پسرش را با خود به پاسگاه بردند: "آنها پسرم را بردند و دو شب نگه داشتند. می پرسیدند که چرا اینجا زندگی می‌کنید و چرا به وطن خود نمی‌روید. پسرم گفت که ۲۵ سال اینجا زندگی آبرومندانه کردیم و حالا هم از ما کسی ضرری ندیده و در وطن خود ما هم چیزی نداریم که برویم."

این مهاجر تازه بازگشته می‌گوید که بعد از حمله پیشاور در ماه دسامبر پارسال، پلیس پاکستان برنامه هماهنگی برای ترساندن مهاجران افغان روی دست گرفت.

بیش از ۳۵ هزار افغان در یک و ماه و نیم گذشته تجربه مشابه داشته‌اند. رفت و رو پلیس پاکستان به خانه مهاجران بیشتر شده است، دولت پاکستان باور دارد که عاملان حمله مرگبار مدرسه در این سوی مرز پناه گرفته بودند. آمار سازمان ملل متحد نشان می دهد که همچنان یک و نیم میلیون مهاجر افغان در پاکستان زندگی قانونی دارند.

ستانه خان در اقدامی که در میان مردم قبیله‌‎ای چندان رواج نیست، به همسرش اجازه می دهد در برابر دوربین درد دل کند.

این مادر می گوید: "بچه هایم خردسال اند. اینجا چه بخورند. هزینه خرج و خوراک و پول دارو را چطور تامین کنیم. ما گرسنگی را می توانیم تحمل کنیم، ولی اینها کودک اند. نه جایی برای زندگی داریم، نه پولی برای مصرف روزانه."

در نقطه صفری افغانستان و پاکستان، داستان ستانه خان تازگی ندارد. موتر اتوبوس پر از لوازم خانه یک خانواده دیگر همزمان با مصاحبه ما با ستانه خان و همسرش از مرز عبور کرد. دو خانواده یک اتوبوس را اجاره کرده‌اند. یکی از پنجاب آمده و دیگری در نیمه راه از ایالت خیبر پختونخواه به آن‌ها پیوسته است.

بعد از هجوم و بازجویی پلیس پاکستان به خانه‌های شان هر دو خانواده که با هم دیگر نسبتی هم ندارند، ترسیده و می‌گویند به ناچار سفر در پیش گرفته‌اند، آنهم در زمستان. عبدالصمد تازه داماد هم دو شب را در پاسگاه پلیس گذرانده و لت و کوب شده است.

او می‌گوید: "پلیس شب آمد به خانه ما. خواب بودیم، از دیوار پرید داخل اتاق ما. پرسید و گفت چند مرد هستید، گفتیم دو نفر هستیم. پرسید این مرد چه نسبتی با تود دارد، گفتم برادرم. اسم‌های ما را پرسید و گفت کارت تان‌را نشان بدهید. کارت‌های خود را دادیم، گفتند نه این که کارت مهاجران افغان است. گفتیم که این‌را دولت پاکستان و سازمان ملل به ما داده. برادرم چون ریش داشت، کارش نگرفتند، پلیس‌ مرا به پاسگاه برد."

برای دولت افغانستان که دست کم تا آخر امسال موافقتنامه سه جانبه با پاکستان و سازمان ملل دارد، این به معنای نقض قرار داد است. موافقتنامه‌ای برای خودداری از اخراج اجباری مهاجران.

غلام حیدر فقیرزی، رئیس اداره مهاجران و بازگشت کنندگان ولایت ننگرهار می‌گوید: "حکومت پاکستان بر اساس موافقتنامه سه جانبه هیچ حق ندارد که تا آخر ۲۰۱۵ مهاجران ما را اخراج کند یا آن‌ها را زیر فشار بگیرد، چون با ما موافقتنامه دارد. "

مقام‌های مرزی پاکستان با تمام اصرار ما حاضر به گفت‌وگو و ارائه توضیحات به این شکایت‌ها نشدند. گفتند با مسئولان خود در اسلام آباد تماس گرفته‌‎اند و اجازه مصاحبه به آنها داده نشده است.

دفتر اداره بین المللی مهاجرت که به نیازمندترین افراد کمک می‌کند می‌گوید که برای دستگیری از تمام افراد بازگشت کننده آمادگی لازم ندارد چون شمار آن‌ها بیش از انتظار بوده‌است.

هرچند به عده‌ای بسته های کمک‌های ابتدایی غیرخوراکی داده می‌شود، مهاجرانی که حتی سرپناه ندارند و مجبوراند به خانه بستگان خود بروند، با دشواری چشمگیری روبرو اند.

هزاران مهاجر افغان که از ولایت‌های مختلف کشور اند شاید از دست پلیس پاکستان توانسته‌اند فرار کنند، اما در کشوری پا می‌گذارند که همچنان در جنگ است و آینده چندان روشنی ندارد؛ کسانی که زندگی را دوباره باید از صفر شروع کنند.