سئوال از روحانی؛ رضایت رهبری یا محبوبیت مردمی؟

همرسانی در Email همرسانی در فیسبوک همرسانی در توییتر همرسانی در واتس‌اپ

Image copyright NAzeran

مهدی مهدوی آزاد، روزنامه نگار در یادداشتی برای صفحه ناظران به تحلیل جلسه پرسش و پاسخ حسن روحانی در مجلس ایران پرداخته است.

Image copyright ICANA
Image caption نگرانی اصلی قدرت در این زمینه ظاهراً تقابل تمام عیار روحانی و مخالفانش در صحن علنی و افشاگری‌های دو طرف بود که در شرایط ملتهب فعلی می‌توانست بحران تازه‌ای ایجاد کند

با مواضع نهایی رئیس مجلس و رهبری جمهوری اسلامی درباره "سئوال از رئیس‌جمهور"، این ماجرا زودتر از آنچه که برخی‌ تصور می‌کردند به پایان رسید.

یک روز پس از جلسه سئوال از رئیس‌جمهور یعنی چهارشنبه هفتم شهریورماه، علی لاریجانی در پاسخ به تذکر نماینده محلات تصریح کرد که این پرونده به قوه قضاییه ارجاع نخواهد شد. حدود یک ساعت بعد، آیت‌الله علی خامنه‌ای نیز در دیدار اعضای هیات دولت طی اظهاراتی کم سابقه از "متانت" حسن روحانی تمجید کرد و جلسه سئوال از رئیس‌جمهور را "یک نمایش باشکوه از قدرت نظام و اعتماد به ‌نفس مسئولان" دانست.

اغلب نمایندگان مخالف آقای روحانی که روزهای قبل تا مرز تهدید به طرح عدم کفایت رئیس‌جمهور پیش رفته بودند نیز از روز چهارشنبه عملاً سکوت پیشه کرده‌اند. با این وصف ماجرای جنجالی سئوال از رئیس‌جمهور را بایستی پرونده‌ای مختومه تلقی کرد که ظاهراً تنها نتیجه اش "نمایش اقتدار و ثبات جمهوری اسلامی" بوده است.

جلسه سئوال از رئیس جمهور را می‌توان یکی از مهار شده‌ترین جلسات مجلس در یک دهه اخیر دانست. این جلسه از برخی جهات حتی از جلسه معروف ۲۱ مهر ۱۳۹۴ که به تصویب بیست دقیقه‌ای برجام انجامید نیز کنترل شده‌تر بود. در جریان جلسه برجام، کنترل اوضاع برای دقایقی از دست هیات رئیسه خارج شد و برخی نمایندگان تندرو با سماجت توانستند بخش‌هایی از پشت پرده تصویب برجام از جمله دخالت‌های دفتر آیت‌الله خامنه‌ای را افشا کنند. تا آن جا که حتی حمید رسایی نماینده وقت تهران با استفاده از فرصت تذکر آیین نامه‌ای، صراحتاً نام اصغر حجازی مسئول امنیتی دفتر رهبری را از تریبون مجلس فریاد زد. در جلسه سئوال از حسن روحانی اما نه تنها هیچ گونه افشاگری یا درز اطلاعاتی صورت نگرفت بلکه فضای جلسه نیز به نحو کم سابقه‌ای با جلسات اخیر مجلس از جمله استیضاح پرتنش علی ربیعی وزیر کار متفاوت بود.

نگرانی اصلی قدرت در این زمینه ظاهراً تقابل تمام عیار روحانی و مخالفانش در صحن علنی و افشاگری‌های دو طرف بود که در شرایط ملتهب فعلی می‌توانست بحران تازه‌ای ایجاد کند. یکی از مهمترین نشانه‌های این نگرانی، سرمقاله تهدیدآمیز روزنامه کیهان است که صبح سه شنبه ۶ شهریور چند ساعت پیش از آغاز مراسم روی دکه رفت. کیهان در یادداشت شدیداللحن خود با یادآوری سرنوشت بنی صدر، "افشاگری" احتمالی رئیس دولت را با کلماتی مثل "انتحار و خودزنی و به هم ریختن کشور" یا "خراب کردن پل‌های پشت سر" توصیف کرده و درخواست ها از آقای روحانی را «پوست خربزه زیر پای رجال گذاشتن و قربانی گرفتن» نامیده است.

نگرانی دیگر البته تکرار اتفاقات دوران احمدی نژاد بود که یکی از معروفترین وقایعش یعنی جلسه استیضاح وزیر وقت کار در ۱۵ بهمن ۱۳۸۹ به "یک شنبه سیاه مجلس" معروف شده و پس لرزه های نواری که در آن پخش شد (مکالمات سعید مرتضوی با فاضل لاریجانی) هنوز در فضای سیاسی کشور ادامه دارد.

علاوه بر هشدارهای علنی و تهدیدات آشکار رسانه‌ای، اقدامات پشت پرده مختلفی برای کنترل جلسه سئوال از رئیس جمهور انجام شده بود. از چند روز پیش از جلسه علنی، نمایندگان حامی سئوال از رئیس جمهور کمیته ای هفت نفره تشکیل داده بودند. این کمیته عصر یک شنبه چهارم شهریور ۱۳۹۷ با علی لاریجانی جلسه ای حضوری داشت. بر مبنای مصاحبه مجتبی ذوالنوری عضو شاخص جریان پایداری و طراح سوال از رئیس جمهور با پایگاه خبری "الف"، طراحان سئوال در این جلسه توافق کردند "مطلقا وارد مسائل حاشیه‌ای و سیاسی" نشده و "تخریب، توهین و حاشیه سازی" نکنند.

یک روز پس از جلسه مزبور، آقای ذوالنوری همچنین نامه‌ای سرگشاده به علی لاریجانی رئیس مجلس نوشت که در عرف سیاسی ایران نوعی "تعهد سیاسی" محسوب می‌شود. در این نامه آقای ذوالنوری تصریح کرده نمایندگان سوال کننده "به تبعیت از توصیه‌ها و سفارشات" آیت‌الله علی خامنه‌ای در مقاطع مختلف «‌از طرح مباحث سیاسی و امور حاشیه‌ای و هرگونه اهانت و بداخلاقی اجتناب خواهند ورزید" و هشدار می‌دهد "اگر احیاناً رئیس جمهور محترم به مسائل حاشیه‌ای، غیر مرتبط و فرافکنی بپردازند... ممکن است با توجه به استقلال و احساس مسئولیت نمایندگان، آرامش درونی جلسه مذکور مخدوش گردد".

حلقه نهایی این سلسله تدابیر هم منطقا دیدار صبح سه شنبه رئیس جمهور و رهبر بوده که ساعتی قبل از جلسه انجام شده است. آقای روحانی در ابتدای نطق خود در مجلس اعلام کرد که علی خامنه‌ای درباره این نشست به او "توصیه‌هایی" کرده است. با آن که از محتوای این جلسه و توصیه‌های رهبری حکومت خبری منتشر نشده، اما مضمون این توصیه‌ها با توجه به تمجیدهای بعدی رهبری نظام از جلسه چندان دشوار نیست.

با این وضعیت؛ جلسه سئوال از حسن روحانی نه تنها نمایشی از "اعتماد به نفس" حکومت نبود که اتفاقاً نشانه‌ای از ترس حاکمیت از گسترش منازعات سیاسی و کشیده شدن دامنه آن به حوزه اجتماعی است. موفقیت هسته سخت قدرت در کنترل صحن علنی مجلس نیز نه تنها نشانه‌ای از بلوغ سیاسی در جمهوری اسلامی محسوب نمی‌شود، که علامتی از بی اعتمادی مطلق راس هرم قدرت به جریان‌های حکومتی و تبدیل نهاد پارلمان به نهادی مطیع، گوش به فرمان و فرمایشی است.

Image copyright KHAMENEI.IR
Image caption با این حال، بازنده بزرگ این مراسم دولت آقای روحانی نیست. به عکس آنچه که تصور و تبلیغ می شود، بازنده اصلی چنین «نمایش»‌هایی کلیت نظام جمهوری اسلامی است.

چه کسی برنده شد؟

مروری گذرا بر شبکه‌های مجازی و واکنش‌های رسانه‌ای کافی است تا نشان دهد نحوه پاسخگویی رئیس جمهور موج تازه ای از خشم و سرخوردگی را در سبد آرای میانه‌روها ایجاد کرده است. حامیان و نزدیکان رئیس جمهور خواسته یا ناخواسته انتظارات بزرگی در جامعه ایجاد کرده بودند. این انتظارآفرینی تا حدی پیش رفت که شهیندخت مولاوردی، دستیار ویژه رئیس جمهور دوشنبه پنجم مرداد ۹۷ در گفتگو با ایرنا تاکید کرد آقای روحانی "رازهای پشت پرده و افرادی را که با سناریوسازی و تشکیل اتاق فکر تمام تلاش خود را برای رساندن کشور به این وضعیت کردند افشا خواهد کرد". حتی خود آقای روحانی هم در نامه چهاردهم مرداد به رئیس مجلس، این جلسه را "فرصت خوبی برای بازگویی برخی حقایق برای مردم عزیز" دانسته بود.

این سرخوردگی حتی در آرای اعضای فراکسیون امید و نمایندگان حامی دولت هم واضح بود. به عنوان یک نمونه حدود دو هفته قبل در جریان استیضاح وزیر کار به رغم ائتلاف بزرگی که علیه او شکل گرفته بود، نهایتاً باز هم ۱۱۱ نماینده به نفع علی ربیعی رای دادند. با این حال در جریان سئوال از رئیس جمهور، تنها ۷۴ نماینده از عملکرد دولت در زمینه بیکاری حمایت کردند. در جریان استیضاح وزیر اقتصاد هم که دو روز پیش از جلسه سئوال از رئیس جمهور برگزار شد، ۱۲۱ نماینده به آقای کرباسیان رای مثبت داده و نشان دادند از عملکرد اقتصادی دولت دفاع می‌کنند یا حداقل آن را قابل فهم می‌دانند. با این حال در جلسه سئوال از رئیس جمهور، فقط ۶۸ نماینده توضیحات آقای روحانی درباره افزایش نرخ ارز را قانع کننده دانستند.

با این حال، بازنده بزرگ این مراسم دولت آقای روحانی نیست. به عکس آنچه که تصور و تبلیغ می شود، بازنده اصلی چنین «نمایش»‌هایی کلیت نظام جمهوری اسلامی است.

بیشتر بخوانید:

این ذهنیت ساده که چنین جلسات تحت کنترل و مهار شده‌ای نشانه اعتماد به نفس حکومت و بلوغ سیاست ورزی است تنها مختص کسانی است که در معادلات ذهنی خود شاخصی به نام "افکار عمومی" و مردم را جدی نگرفته یا پیچیدگی خاصی برای آن قایل نیستند. این ذهنیت در طول تاریخ صدها و هزاران بار، حکام و پادشاهان را غافلگیر کرده است. چنین نمایش های کنترل شده‌ای جامعه را عملاً به یک "مخزن در حال انفجار" از خشم و نارضایتی تبدیل می‌کند. هر بار که چنین نمایش‌هایی به اجرا گذاشته می‌شود، بخش تازه‌ای از جامعه سرخورده می شوند.

استراتژی و عملکرد دولت طی یک سال گذشته جای تردیدی باقی نمی‌گذارد که حسن روحانی میان دو گزینه "محبوبیت مردمی" و "رضایت رهبری" گزینه دوم را انتخاب کرده است. تمجیدات کم سابقه رهبری نظام از آقای روحانی پس از جلسه مجلس و دعای خیر او هم موید این است که روحانی در جلب این رضایت تا حدی هم موفق بوده است.

با این حال مشکلات پیچیده امروز ایران و اقتصاد در حال فروپاشی‌اش فراتر از آنی است که با رابطه حسنه رهبر - رئیس جمهور قابل حل باشد. این مشکلات قبل از هر چیز نیازمند اعتماد مردم و همراهی افکار عمومی است و این رابطه حسنه اولین چیزی را که خواسته با ناخواسته قربانی می‌کند، همین اعتماد مردمی است.