هفتادمین دوره برلیناله؛ آغازی نو همراه با جنجال و انتقاد

جشنواره برلین حق نشر عکس Getty Images

جشن هفتادمین دوره برگزاری جشنواره جهانی فیلم برلین (برلیناله) امسال با رویداد مهم دیگری همراه است: تغییر کادر مدیریت و پایان دادن به ۱۸ سال ریاست مطلقه دیتر کاسلیک. از امسال کارلو چاتریان و ماریته ریسنبک، مدیریت هنری و اجرایی برلیناله را به عهده گرفته اند. چاتریان، تجربه ۷ سال ریاست جشنواره لوکارنو و ریسنبک، سابقه همکاری طولانی در بخش بازاریابی "جرمن فیلم" را در کارنامه خود دارند.

متخصصان "دلواپس" ایرانی

انتخاب مدیریت دو نفره جدید برلیناله هر چند از سوی گروه منتخب کانون سینماگران آلمان صورت گرفت، بااین حال بحث و جدل های بسیاری را در رسانه های این کشور و میان کارشناسان سینمای ایران برانگیخت. به ویژه توزیع‌کنندگان ایرانی، از این گزینش ناراضی و نگران بودند که چاتریان سیاست "ضد فیلم ایران" خود را که به زعم آنان در جشنواره لوکارنو پیاده کرده بود، در برلیناله نیز دنبال کند. دویچه وله از قول یکی از این کارشناسان "دلواپس" می نویسد که چاتریان در طول ریاست خود "اجازه نداد هیچ فیلمی از ایران که در ایران ساخته شده بود به جشنواره راه یابد."

حضور پررنگ فیلم های ایرانی در این دوره، ولی خلاف این پیش بینی را ثابت می کند: امسال فیلم "شیطان وجود ندارد" به کارگردانی محمد رسول‌اف به بخش مسابقه دعوت شده و فیلم "نامو" (بیگانه) که نخستین تجربه کارگردانی نادر ساعی‌ور در قسمت "فوروم" است، در کنار فیلم‌های کوتاه "اسب سفید بالدار" از مهیار ماندگار، "بادبادک‌ها"ی پیام حسینی و فیلم بلند "یلدا"، ساخته مسعود بخشی نیز به بخش "نسل" برلیناله راه یافته اند. افزون بر این دو فیلم بلند "پری" به کارگردانی سیامک اعتمادی که در یونان ساخته شده و "سه آینده ـ احساسات ملایم" از فراز شریعت که در آلمان تولید شده، در بخش پانوراما نشان داده می شوند. هر دو فیلم، دشواری های مهاجران ایرانی در یونان و آلمان را دستمایه قرار داده اند، ولی آن را با سبک و سیاق متفاوت به تصویر می کشند.

در برلیناله ۲۰۱۹، سینمای ایران تنها با فیلم بلند "نشت" و مستند "دلبند" مطرح شد که همراه دو فیلم کوتاه "مگ‌رالن و تتو" در بخش‌های جانبی نشان داده شدند. با این مقایسه می توان نتیجه گرفت که تغییر ساختار برلیناله برای سینمای ایران در دوره کنونی، بدشگون نبوده است.

حق نشر عکس Getty Images

پشت پرده تغییر مدیریت برلیناله

شاید اگر نامه سرگشاده ۷۹ تن از سینماگران مطرح آلمان، از جمله مارگرته فن تروتا، مارن آده و فاتح آکین در سال ۲۰۱۷ در انتقاد از سیاست دیتر کاسلیک منتشر نمی شد، قرارداد او که در سال ۲۰۱۹ به پایان می رسید، به طور عادی تمدید می شد و کادر رهبری برلیناله به روال مانوس به کار خود ادامه می داد. این کارگردانان دوراندیش، که هم نسل سینماگران پس از جنگ جهانی دوم آلمان و هم نسل پس از آن را نمایندگی می کنند، در نوشته خود ایجاد "تغییرات بنیادین" با هدف رقابت سازنده و همسری با جشنواره های کن و ونیز، هم چنین فراهم آوردن زمینه برای "آغازی نوین" در فستیوال را خواستار شده بودند و یادآوری می کردند که در گزینش مدیریت جدید "حداکثر شفافیت" باید رعایت شود.

انتشار این بیانیه، ولی به نوبه خود اعتراض نهادهای سینمایی هوادار سیاست های کاسلیک را به همراه داشت که آشکارا به ایجاد شکاف میان دست اندرکاران صنعت فیلم این کشور انجامید: بسیاری از انجمن ها، اتحادیه ها و استودیوهای فیلمبرداری آلمان در پاسخ به انتقاد همکاران خود، "خُرده گیری های آنان را ناعادلانه و کاملا نامربوط" خواندند و ضمن ستایش از تلاش های کاسلیک نوشتند که او برلیناله را به یکی از چهار جشنواره مهم سینمایی جهان ارتقاء داده است. این نهادها با این حال، خواست همکاران خود در جهت ایجاد شفافیت ساختاری و سیاستی در مدیریت آینده را موجه ارزیابی و بر آن تاکید کردند.

واقعا "آغازی نوین"؟

"شفافیت" واژه ای است که مدیریت جدید نیز در کنفرانس های رسانه ای و مصاحبه های خود بارها بر زبان آورده است. این امر شامل توضیح درباره اهداف برلیناله و چگونگی پیاده کردن آن ها هم می شود. کارلو چاتریان، از جمله، برخلاف خواست صریح نویسندگان نامه سرگشاده که خواهان "آغازی نوین" بودند، اعلام کرده است که در این دوره هم، در بر همان پاشنه گذشته می چرخد. او می گوید: "ساختار و مدیریت جشنواره تغییر کرده ‌است، اما من نمی‌خواستم انقلابی در آن ایجاد کنم." اشاره چاتریان به دو ویژگی مهم فستیوال است که در واقع وجهه جهانی آن را رقم می زند: سیاسی ـ و تماشاگرمحور بودن برلیناله.

حق نشر عکس Getty Images

سیاست در فیلم برای عموم

اگر آگهی های مربوط به ساعت های نمایش فیلم های دعوت شده به برلیناله را مبنا قرار دهیم، نگرانی کم رنگ شدن ویژگی "تماشاگرمحوری" فستیوال منتفی جلوه می کند: این گروه می تواند، ۲۴ یا ۳۶ ساعت پیش از آغاز نمایش هر فیلم از راه اینترنت و گیشه، بلیت فیلم دلخواه خود را تهیه کند.

برنامه این دوره همچنین شهرت سیاسی بودن برلیناله را هم زیر سئوال نمی برد: اغلب کارهای بخش مسابقه، هر چند رویدادهای سیاسی خالص را دستمایه قرار نداده اند، ولی داستان فیلم در متنی سیاسی به تصویر کشیده شده است: مانند "برلین میدان الکساندر" ساخته برهان قربانی که به زندگی مهاجران در آلمانِ پس از فروپاشی دیوار می پردازد؛ "همه مرده‌ها" از کائتانو گوتاندو و مارکو دوترا که دوران پس از لغو برده داری در برزیل را به تصویر درآورده است؛ «دی آ او ناتاشا»، ساخته ایلیا خرژانوفسکی و یکاترینا اورتل که یک انستیتوی تحقیقاتی مخفی اتحاد جماهیر شوروی سابق را در قالب کانون رویدادهای اسرارآمیز کیهانی نشان می دهد؛ همچنین فیلم "شیطان وجود ندارد" از محمد رسول‌اف که پیرامون موضوع اعدام چرخ می زند، ولی همزمان به شیطان درون انسان ها نظر دارد.

ریشه های عمیق سیاسی

شهرت سیاسی بودن برلیناله از سال های "جنگ سرد میان بلوک شرق و غرب" شکل گرفته است. در این دوره جشنواره کوشید با نمایش تازه ترین فیلم های کارگردانان هر دو "بلوک"، از تاثیر منفی ناشی از گسست فرهنگی میان این دو دنیا بکاهد. هدف این سیاست، بیش از هر چیز جلب تماشاگران و نزدیک کردن مواضع سیاسی اقشار مختلف اجتماعی ای بود که احتمالا به یکی از این دو جهان بینی گرایش داشتند. نمایش جنجال برانگیز فیلم تکان دهنده "اشتام هایم" به کارگردانی راینهارد هاوف در سال ۱۹۸۶ به عنوان مثال، در این راستا صورت گرفت. هاوف در مهم ترین اثر خود به زندگی تروریست های "گروه بادر ماینهاف" در زندان "اشتام هایم" در سال های میان ۱۹۷۵ تا ۱۹۷۷ می پردازد.

حق نشر عکس Getty Images

"اصلاحات" جشنواره

با این حال هفتادمین دوره برلیناله با دوره های پیشین آن تفاوت دارد. به گفته چاتریان، گسترش این تغییرات غیرانقلابی نامحدود نیست. او در مصاحبه ای پس از اعلام جزییات برنامه امسال، پیامدهای تغییر کادر رهبری را این گونه توضیح می دهد: "ما احساس کردیم اینجا نیاز به مقداری اصلاحات دارد. پس کاری که باید انجام می دادیم را انجام دادیم."

هر چند قضاوت درباره چند و چون این تغییرات عجولانه جلوه می کند، با این حال چند مورد که می تواند در آینده خط اصلی جشنواره را نشانه گذاری کند، مطرح شده اند: از جمله دعوت از فیلم هایی که نخستین نمایش جهانی خود را پیشتر در فستیوال های دیگر تجربه کرده اند. معمولا در گذشته فیلم های بخش مسابقه، برای اولین بار در جهان در برلیناله نشان داده می شد. امسال ولی دو فیلم آمریکایی "هرگز، به ندرت، گاهی‌اوقات، همیشه" ساخته الیزا هیتمن و "نخستین گاو" از کلی رایکارت نخستین نمایش خود را در فستیوال های دیگر جشن گرفته اند.

افزون بر این امسال، برخلاف گذشته، فیلمی از نتفلیکس به جشنواره راه نیافته است. ظاهرا مدیریت جدید در بحث و گفت و گو با مسئولان این شبکه گسترده پخش و تولید محصولات رسانه ای و فیلم، بر سر رعایت حقوق سینماداران و امکان اکران فیلم دعوت شده به برلیناله، در خارج از کانال های شبکه به توافق نرسیده اند.

کاهش شمار فیلم های دعوت شده به فستیوال، که نسبت به دوره پیشین ۶۰ فیلم بلند را شامل می شود، یکی دیگر از تغییرات اصلی برلیناله عنوان شده است. در کنار آن، جدا کردن برنامه نمایش فیلم های بلند که معمولا با عنوان "خارج از رقابت" در بخش مسابقه گنجانده می شد، هم چنین ایجاد شاخه جدیدی به نام "برخوردها"، نمایانگر افزایش تعداد بخش های جشنواره است که تا کنون ۱۳ قسمت را دربرمی گرفت. در شاخه جدید که می توان آن را "فستیوال در فستیوال" هم نامید، آثاری که "پویایی فیلم را به سبک و روالی متفاوت" به نمایش بگذارند، معرفی می شوند. در دوره کنونی، ۱۵ اثر برای به دست آوردن "جایزه ویژه هیات داوران"، "فیلم برتر" و "کارگردان برتر" با یکدیگر رقابت می کنند.

حق نشر عکس Getty Images

مدیر نازی

به نظر می رسد ماریته ریسنبک، با وجود افزایش و گسترش بخش های برلیناله که به طور معمول هزینه های بیشتری را به همراه دارد، برای تامین بودجه این دوره با دشواری های زیادی روبرو نشود. نه به این دلیل که امسال یک "حامی مالی" جدید، به صف طولانی پشتیبانان اقتصادی این جشنواره افزوده شده است، بلکه از آن جهت هم که سنگینی مخارج اهدای یک جایزه مهم برلیناله، با "تعلیق" آن از دوش او برداشته شده است: جایزه آلفرد باوئر که از سال ۱۹۸۶ به نام نخستین مدیر هنری برلیناله، هر سال به بهترین "فیلم تاثیرگذار" اهدا می شد. البته تصمیم به کنارگذاشتن این جایزه، دلیلی سیاسی و نه اقتصادی داشت. بیانیه برلیناله که روز ۲۹ ژانویه ۲۰۲۰ منتشر شده، علت تعلیق را چنین شرح می دهد: "در مقاله امروز هفته نامه "دی تسایت" منابعی ذکر شده که نقش آلفرد باوئر، اولین دبیر جشنواره برلین، را در تعیین سیاست های سینمایی حزب ناسیونال سوسیالیسم روشن می کند. بررسی این منابع نشان می دهند که باوئر در دوران نازی، مقام مهمی بوده است. با توجه به یافته های جدید برلیناله اهدای جایزه "خرس نقره ای آلفرد باوئر" را معلق می کند."

این مقاله که به قلم کاتیا نیکودموس، منقد سینمایی پرنفوذ "دی تسایت" نوشته شده، باوئر را کارشناسی معرفی می کند که نه از سر اجبار یا ناچاری، بلکه به دلیل باورهای راسخ خود به موازین رایش سوم، با مدیران بخش سینمانی وزارت فرهنگ یوزف گوبلز، وزیر تبلیغات هیتلر، همکاری داشته است.

راز آشکار

مدیریت برلیناله در پایان بیانیه می نویسد که از "جایگاه برجسته" باوئر در دوران نازی اطلاعی نداشته است. البته واقعیتی که "دی تسایت" از آن یاد می کند، کشف جدیدی نیست: ولفگانگ بکر، نویسنده و سینماگر آلمانی، در سال ۱۹۷۳، وقتی باوئر هنوز مدیریت برلیناله را به عهده داشت، در کتاب "فیلم و حکومت" خود، همکاری این حقوق دان کارآمد با دستگاه تبلیغاتی هیتلر را فاش کرده و او را به عنوان "عضو فعال گروه حمله ضربتی حزب ناسیونال سیوسیالیست" که به "پیراهن قهوه ای ها" هم معروف بودند، معرفی کرده است. بکر، فیلم های موفقی چون "زندگی یک ویرانه است" و "خداحافظ لنین" را ساخته است. افشاگری های او، با این حال پیامدهای منفی ای برای باوئر به همراه نداشت. این مدیر مجرب تا هنگام بازنشستگی در سال ۱۹۷۶، همچنان به عنوان دبیر اول جشنواره در مقام خود باقی ماند.

برخی از رسانه های آلمان، "بی اطلاعی" مدیریت دونفره فستیوال را از تاریخ برلیناله و همچنین گذشته نخستین مدیر آن، به عنوان "نشانه ای ناخوش آیند" برای آغازی نوین ارزیابی کردند.

حق نشر عکس Getty Images

اعتراض در ابتدای راه

انتقاد از مدیریت جدید، تنها به مورد بی اطلاعی از گرایشات ناسیونال سوسیالیستی باوئر محدود نمی شود. پیش از آن، انتخاب جرمی آیرونز، بازیگر پرآوازه بریتانیایی، به عنوان رییس هیات داوران بخش مسابقه، جنجال برانگیز شده بود. آیرونز در گذشته "نظرات غیردموکراتیکی" در باره آزار جنسی زنان و همجنسگراها مطرح کرده بود. بنا بر باورهای او که از جمله در سال های ۲۰۱۱ و ۲۰۱۳ در مصاحبه با رسانه ها عنوان کرده است، "سقط جنین گناه است" و قانونی کردن ازدواج دو همجنس به آن جا می انجامد که "پدر با پسر ازدواج می کنند، تا از پرداخت مالیات بر ارث معاف شوند". او همچنین از "لمس غیرمعمولی" زنان به عنوان تماس دوستانه یاد کرده است.

البته آیرونز، خود برخی از اتهامات و انتقادات را رد کرده و بخشی از "عقایدش" را هم در گفت و گو با بی بی سی پس گرفته است. مدیریت دو نفره برلیناله از این رو در تایید مواضع آیرونز، بیانیه ای صادر کرده و نوشته است که این بازیگر۱ ۷ ساله، از بابت گفته های خود ابراز تاسف کرده است و سخنان این چنینی "نه شیوه تفکر و نه برخوردهای آیرونز" را نشان می دهند.

پوزش ها و توضیحاتی از این قبیل، با این حال برخی از منقدان، از جمله آندرآس بوشه، منقد فیلم روزنامه سراسری "تاگس اشپیگل" را برای تعدیل انتقاد خود به مدیریت دو نفره، متقاعد نکرده است. بوشه از این رو نتیجه می گیرد که "خرس های برلیناله امسال، از سوی هیاتی به سینماگران جهان اهدا می شود که ریاست آن را مردی سفید پوست، مسن و با عقاید ارتجاعی" به عهده دارد. روزنامه معتبر تاگس تسایتونگ (تاتس) نیز که از کارزار #MeToo برلیناله پشتیبانی می کند، می نویسد که گزینش آیرونز به عنوان رییس هیات داوران بخش مسابقه، "اشتباه" بوده است.

حق نشر عکس Getty Images

آغازی طبق برنامه

درست یا غلط، مدیریت جدید، همه مقدمات لازم را برای این که هفتادمین دوره برلیناله روز ۲۰ فوریه مانند همیشه طبق برنامه و سروقت آغاز شود، فراهم آورده است. این دوره با نمایش فیلم "سال سلینجر من"، از کارگردان و فیلمنامه‌نویس کانادایی، فیلیپ فالاردیو، گشایش می یابد.

"سال سلینجر من"، با الهام از رمانی به همین نام نوشته جوانا راکوف، نویسنده آمریکایی، ساخته شده است. این فیلم برهه‌ای از زندگی راکوف را به تصویر می‌کشد که به عنوان دستیار ادبی در یک بنگاه انتشاراتی کار می کرد و به نامه های هواداران جی‌دی سلینجر، نویسنده پرآوازه آمریکایی، به جای او پاسخ می داد.

در برلیناله امسال ۳۴۰ فیلم در بخش‌های مختلف به نمایش در می‌آید. سال پیش، بیش از ۴۰۰ فیلم به فستیوال دعوت شده بود. در بخش مسابقه، ۱۸ فیلم برای کسب خرس های طلایی و نقره ای جشنواره با یکدیگر رقابت می کنند. ۶ اثر از میان آن ها، ساخته کارگردانان زن است.

برندگان جوایز این بخش، روز اول مارس، در مراسم پایانی جشنواره اعلام می شوند.

موضوعات مرتبط