'جشن هنر شیراز' در لندن؛ یادی از یکی از بزرگترین جشنواره‌های هنری جهان

حق نشر عکس non
Image caption نمایشگاه "یک صحنه آرمانی: جشن هنر شیراز- پرسپولیس" در گالری وایت چپل لندن، تلاشی است برای بازخوانی و شناسایی این جشنواره

جشن هنر شیراز از آن جشنواره های هنری ای بود که به رغم ارزش و اهمیت یگانه‌اش به عنوان یکی از بزرگترین و مهمترین جشنواره های هنری در جهان هیچ گاه در ایران قدر ندید. از این رو شاید نمایشگاه تازه "یک صحنه آرمانی: جشن هنر شیراز- پرسپولیس" در قلب لندن دری باشد برای رازگشایی و شناخت بیشتر این جشنواره هنری که از سال ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۶ برپا و با وقوع انقلاب متوقف شد.

همه می‌دانند که هنرمندان به نامی چون پیتر بروک، یرژی گروتفسکی، راوی شانکار، مرک کانینگهام، کارل هانس اشتوکهازن و بسیاری چهره شناخته شده دیگر در طی دوره‌های مختلف جشن هنر شیراز اجرا داشته‌اند. از طرفی همه قصه‌های مختلفی را درباره اعتراض روحانیون در زمان شاه به برخی برنامه‌های این جشنواره و همین طور منفور بودن آن از دیدگاه انقلابیون- به خاطر نقش فرح پهلوی در برگزاری آن- شنیده‌اند، از این رو حداقل برای دو دهه پس از انقلاب، کسی جرات حرف زدن در یک سخنرانی عمومی یا نوشتن درباره جشن هنر شیراز را در داخل ایران نداشت- و شاید هنوز هم ندارد.

با این حال گفته می‌شود شاه دل خوشی از علایق هنری فرح پهلوی و رفت و آمد او با روشنفکران نداشت، اما هر چه باشد یکی از نتایج علاقه همسر شاه به هنر، درخشان بود: جشن هنری باشکوهی در کنار آثار باستانی تخت جمشید با حضور برخی از نامدارترین چهره‌های هنر که نمونه‌های جهانی آن همچون ادینبورگ و آوینیون را به خاطر می‌آورد.

نمایشگاه "یک صحنه آرمانی: جشن هنر شیراز- پرسپولیس" در گالری وایت چپل لندن، تلاشی است برای بازخوانی و شناسایی این جشنواره. هر چند حجم و اندازه نمایشگاه کوچک به نظر می‌رسد، اما می تواند آغازی باشد برای تحقیقات گسترده تر درباره چند و چون این جشنواره.

ولی محلوجی برگزارکننده این نمایشگاه می‌گوید: "هدف این نمایشگاه نگاه به موضوع اجرا از نظر ساختاری و تاریخ هنر در دوران بعد از استعمار سال های ۱۹۶۰ است که ممالک آفریقایی و آسیایی و جاهایی که از زیر استعمار آمده‌اند بیرون سعی دارند خودشان را هم در سطح بومی و هم سطح جهانی معرفی کنند. جشن هنر موقعیتی است در منطقه غیر اروپایی یا آمریکایی - اگر نگوییم یک کشور جهان سوم یا کشور رو به رشد- که صحنه‌ای را ایجاد می‌کند که کشورهای آفریقایی و آسیایی بتوانند خودشان را ارائه کنند و با هم در ارتباط باشند."

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption اجرایی از اشتوکهاوزن در جشن هنر شیراز

حقیقت این است که اطلاعات منتشر شده- به خصوص در فضای مجازی- درباره این جشنواره بسیار محدود و اندک است. همه درباره اجراهای محمد رضا شجریان، محمدرضا لطفی و حسین علیزاده در این جشنواره شنیده‌اند (و ویدئوهایی هم از برخی از این اجراها با کیفیت نامناسب در شبکه‌های اجتماعی دیده می‌شود)، یا درباره اجرای اورگاست یا کالیگولا در پرسپولیس بسیار سخن به میان آمده، اما اطلاعات دقیقی درباره جزئیات دیگر برنامه‌ها و چند و چون آنها منتشر نشده است.

شاید کمتر کسی می‌داند که در طول جشن هنر شیراز آثار مختلفی از کشورهایی چون افغانستان، چین، مصر، الجزایر، اندونزی، عراق، ژاپن، مراکش، نپال، پاکستان، فیلیپین، تونس و ترکیه اجرا شده است.

محلوجی می‌گوید: "این شبکه بین المللی‌ای که ایجاد می‌کند و باعث می‌شود مرکز ملاقات، خارج از اروپا باشد، یک جنبه مهم دارد و آن این که جشنواره‌های شبیه به آن که مثلا در آفریقا یا بین کشورهای عربی مثل دوسالانه عربی اتفاق می‌افتاده، همه جنبه منطقه‌ای داشتند، اما در جشن هنر این اتفاق به صورت جهانی می‌افتد؛ هم کشورهای آسیایی و آفریقایی هستند و هم مثلاً کشورهای اروپای شرقی."

این نمایشگاه برای اولین بار در بریتانیا پوسترهای دوره های مختلف این جشنواره را به همراه کاتالوگ ها و بروشورها و عکس های مختلفی از برخی اجراها در کنار ویدئوهایی با کیفیت مناسب از چند اجرا به نمایش می‌گذارد. هر چند تعداد عکس‌ها و به خصوص ویدئوها بسیار محدود است، اما فرصت مناسبی است برای درک حال و هوا و چگونگی اجراها در جشنواره‌ای که حالا بسیار بعید و دوردست به نظر می‌رسد.

دسترسی به اسناد و مدارک درباره جشن هنر شیراز، مشکلترین گام برای برپایی چنین نمایشگاهی است. جشن هنر مجموعه‌ای بوده از اجرای تئاتر و رقص و موسیقی و حتی تعزیه که فیلم های زیادی از این اجراها وجود ندارد. محلوجی با اشاره به این مشکل می‌گوید: "نمایش و موسیقی اساسا یک اتفاق هستند و مثل تابلوی نقاشی نیستند که بمانند. سختی کار این است که مستند کردن یک اثر نمایشی بدون داشتن اجرای ضبط شده بسیار سخت است. در مواردی که فیلمی وجود ندارد، تنها می‌توان فضایی ساخت از اطراف آن، از این که چطور همه چیز پهلوی هم قرار گرفته و اجرا شده. در هنر نمایشی این محدودیت وجود دارد و این محدودیت درباره جشن هنر بیشتر است."

مهمترین جنبه این نمایشگاه را باید در وجه شناساندن بیشتر این جشنواره جست و جو کرد؛ این که تلاش شده برای مخاطب غربی که احتمالا چیزی از این جشنواره نمی‌داند، تا حد ممکن اطلاعات و مدارک گرد بیاید و از طرفی بر وجه پل ارتباطی این جشنواره بین کشورهای آسیایی و آفریقایی تاکید شود، همان طور که برگزارکننده نمایشگاه تاکید دارد: "هدف من این است که اشاره کنیم حدود سه چهارم اجراهای این جشنواره مربوط به کشورهایی است که جهان سوم خطاب می‌شوند (که البته بهتر است نگوییم جهان سوم و بگوئیم کشورهای آفریقایی و آسیایی). بیش از سیصد برنامه اجرا شده که حدود شصت تای آنها موسیقی ایرانی است. ترکیب و چگونگی این برنامه‌ها امروز برای ما شناخته شده نیست و چیز مبهمی است. هدف نمایشگاه شناساندن این جنبه مهم است."