کتاب و نشر در سال ۱۳۹۴؛ رونق نسبی کتاب و انتقادها از سانسور

در آستانه بهار ۱۳۹۵ نگاهی می کنیم به دنیای نشر و کتاب در سالی که گذشت.

سومین رئیس اداره کتاب

اردی‌بهشت ۱۳۹۴که آغاز شد، نزدیک به چهار ماه از بدون مسول ماندن اداره کتاب می‌گذشت. علی شجاعی صائین در بهمن سال ۹۳ پس از یک سال ریاست بر این اداره و در پی اختلاف‌هایی با دیگر مدیران ارشاد، از کار برکنار شد و اداره کتاب تا زمان نزدیک به برگزاری نمایشگاه کتاب تهران (نزدیک به چهار ماه ) بدون رئیس ماند.

در ششم اردی‌بهشت محمد سلگی به عنوان رئیس اداره کتاب معاونت فرهنگی وزارت ارشاد، انتخاب شد. مسئولیت سانسور کتاب و دادن مجوز فعالیت به ناشران ایرانی از جمله کارهایی است که در این اداره انجام می‌شود. اردی‌بهشت ۹۴ به پایان نرسیده بود که زلزله‌ای در جامعه ادبی ایران رخ داد.

مرگ شاعر تهران

۲۱ اردی‌بهشت محمد علی سپانلو، شاعر، نویسنده و مترجم سر‌شناس ایرانی و از اعضای کانون نویسندگان ایران در ۷۵ سالگی درگذشت. سپانلو در سال ۲۰۰۳ نشان شوالیه را از وزارت فرهنگ فرانسه دریافت کرد.

مهم‌ترین درونمایه شعر سپانلو، شهر تهران بود. پیکر شاعر در فضایی امنیتی به خاک سپرده شد؛ ماموران لباس شخصی اجازه شعر خوانی و سخنرانی به دوستان سپانلو را ندادند و محمود دعایی مدیر موسسه اطلاعات برای او نماز خواند. امروز شاعر تهران در قطعه نام‌آوران بهشت زهرا منزل دارد.

ببینید: گفت و گوی بی بی سی با سپانلو

نمایشگاه بیست و هشتم کتاب

حق نشر عکس ISNA

بیست و هشتمین دوره از نمایشگاه کتاب تهران برای دهمین بار در مصلای تهران برگزار شد. با وجود گذشت بیش از یک دهه از وعده‌ ساخت نمایشگاه دائمی کتاب در منطقه شهر آفتاب (بهشت زهرای تهران) نمایشگاه کتاب تهران هنوز جایگاه مناسب برگزاری خود را ندارد. اما در کنار اخبار تلخ جمع آوری گسترده کتاب‌ها از این نمایشگاه، نیامدن ناشران بزرگ و مطرح همچون روشنگران و مطالعات زنان به آن و ضرب و شتم مدیر نشر حیان، در ده روز برگزاری این نمایشگاه خبرهایی همچون انتشار حرف چ از کتاب کوچه شاملو بعد از ۱۲ سال ، دوستداران کتاب را به این فضا امیدوار کرد.

بیشتر بخوانید: نمایشگاه کتاب و ده رخداد

آیت الله خامنه‌ای هم که سال پیش به نمایشگاه کتاب نرفته بود، در سال ۹۴ به نمایشگاه کتاب رفت.

اما مهمترین رویداد خبری این نمایشگاه را نه ناشران و نویسندگان که رئیس جمهور رقم زد.

انتقاد روحانی از سانسور

حسن روحانی در سخنرانی خود در نمایشگاه کتاب خوراک خبری داغی را برای رسانه‌ها فراهم کرد. او سانسور کتاب در ایران را جناحی خواند و گفت: "نمی‌توان آن چنان سختگیرانه و سوگرایانه عمل کرد که برای مؤلف و ناشر هر روز زحمت ایجاد کرد و پیش روی آنها کوچه‌های پرپیچ و خم قرار داد."

او بهمن سال ۹۳ نیز با انتقاد از شرایط ممیزی کتاب، خواهان سپردن نظارت نشر به "ناشران، نویسندگان و اساتید برجسته" شده بود. از زمان روی کار آمدن دولت یازدهم، حسن روحانی و مقام های وزارت ارشاد گفتند که می‌خواهند مسئولیت نظارت بر حوزه فرهنگ را از دولت به فعالان عرصه نشر واگذار کنند. این سخن‌ها، نگرانی بسیاری از محافظه کاران را به دنبال داشت که سانسور دولتی کتاب را ضروری می‌دانند.

مصادره انتشارت خوارزمی

مهدی خاموشی، رئیس سازمان تبلیغات اسلامی، چهره خبرساز خبرنگاران کتاب در خردادماه ۱۳۹۴ بود. او ۲۷ خرداد، در گفتگویی با خبرگزاری مهر (از زیرمجموعه‌های خود) خبر از رای نهایی دادگاه تجدید نظر مبنی بر انتقال سهام اکثریت انتشارات خوارزمی به سازمان تبلیغات اسلامی داد.

سازمان تبلیغات اسلامی در سال ۱۳۶۲ و در زمان ریاست احمد جنتی، انتشارات امیرکبیر را تصرف کرد. این موسسه به عبدالرحیم (تقی) جعفری تعلق داشت و چون آقای جعفری مالک انتشارات خوارزمی نیز محسوب می‌شد، سازمان تبلیغات بر مالکیت این انتشارات نیز ادعا داشت.

در همان روز عبدالرحیم جعفری، مالک پیشین موسسه انتشاراتی امیرکبیر و خوارزمی این مصادره را بدون در دست داشتن سند و مدرکی از سوی این سازمان عنوان کرد. جعفری در آخرین گفتگوی خود با بی‌بی‌سی فارسی در واکنش به حکم دادگاه گفت: "سازمان تبلیغات هیچ سندی در اختیار ندارد و بی‌خودی خوارزمی را گرفته است."

انتشارات خوارزمی در سال ۱۳۴۷ به‌صورت شرکت سهامی پایه‌گذاری شده بود. به گفته کارشناسان این ناشر در دوران فعالیت خودکتاب‌های ماندگار و زبده‌ای را از آثار پرویز ناتل خانلری، مجتبی مینوی، بدیع‌الزمان فروزانفر تا پرویز شهریاری، احمد بیرشک، سیمین دانشور و عزت الله فولادوند، منتشر کرد.

برداشته شدن تحریم‌ و بازار کتاب

در تیرماه و با آغاز زمزمه‌‌ برداشته شدن تحریم‌های خارجی علیه ایران، ناشران ایرانی ابراز امیدواری کردند که در شرایط تازه، نشر ایران جان تازه‌ای بگیرد و از این پس ماشین‌های چاپ، کاغذ و مرکب به آسانی وارد کشور شود. برخی از ناشران در گفتگوهایی که با بی‌بی‌سی فارسی داشتند از دمیده شدن خون تازه به رگ‌های نشر نیمه جان ایران گفتند.

محمود آموزگار رئیس اتحادیه ناشران گفت با اوج بحران ارز برخی از ناشران مجبور بودند کاغذ با ارز آزاد بخرند و در این میان برخی از افراد وابسته به دولت کاغذ با ارز دولتی می‌خریدند و به قیمت ارز آزاد می‌فروختند.

داوود موسایی ناشر دیگر به بی‌بی‌سی گفت: ارتباط ما با ناشران فرانسوی کتاب‌های مرجع به مشکل جدی خورده بود. پس از توافق مقدماتی ایران و شش قدرت جهانی در مورد برداشتن تحریم‌های ایران ناشران آمریکایی به ما نامه دادند که یگر مشکلی نیست و می‌توانید از ایران درخواست خرید کتاب کنید.

تاریخ جامع ایران پس از چهارده سال

یکی از مهمترین رویدادهای حوزه کتاب در مردادماه به پایان رسیدن تدوین و انتشار مجموعه بیست جلدی "تاریخ جامع ایران" و رونمایی از آن بود. این مجموعه، شامل تاریخ سیاسی، فرهنگی و اجتماعی ایران قبل از اسلام و بعد از اسلام است. کار تحقیق، تدوین و نگارش این مجموعه در "مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی"، چهارده سال به طول انجامید و ۱۷۰ نفر محقق در این کار دست داشتند.

شمشیر استیضاح بالای سر جنتی

علی جنتی، پس از گذشت دو سال از آغاز به کار در وزارت ارشاد، با دو کارت زرد مجلس در جیب، در سال ۱۳۹۴بر یکی از متزلزل‌ترین صندلی‌های کابینه دولت حسن روحانی تکیه زده بود. او در مجلس نهم کمترین موافق را داشت و در هر بار مواجهه با این مجلس به مشکل بر می‌خورد. یک بار در مرداد ماه و دو بار دیگر در شهریور و آبان به مجلس احضار شد ولی هر بار موفق شد نمایندگان احضار کننده را راضی کند.

علی جنتی، وزیر ارشاد ایران با وعده‌ گشایش فضای فرهنگی کار خود را در وزارت ارشاد آغاز کرد. در آغاز به وجود سانسور اذعان و بررسی دوباره کتابهای توقیف‌شده دو وزیر پیشین را اعلام کرد. او همچنین بار دیگر به نشر چشمه مجوز فعالیت داد، ناشری که بدون دلیل روشن و دادگاهی شدن در دوره احمدی‌نژاد اجازه فعالیت نداشت. محمود دولت آبادی نویسنده رمان کلنل، مشهور ترین کتاب سانسور شده ایرانی به بی‌بی‌سی گفت به دعوت وزارت ارشاد به دیدار مدیران ارشاد رفته و در مورد سانسور کتاب‌هایش گفتگو کرده است.

در دومین سال فعالیت علی جنتی او کجدار و مریز و عصا به دست، گردنه مجلس نهم را پشت سر گذاشت و بارها در مقابل محافظه کاران کوتاه آمد تا امروز که به نظر می‌رسد خیال او و رئیس‌اش از بابت مجلس یازدهم در سال پیش رو آسوده‌تر باشد.

حق نشر عکس ILNA

درگذشت عبدالرحیم جعفری

۱۱ مهرماه عبدالرحیم (تقی) جعفری، بنیانگذار و مالک انتشارات امیرکبیر در ۹۶ سالگی درحالی بدرود حیات گفت که تلاش سه دهه‌ی او برای بازپس گیری امیرکبیر از سازمان تبلیغات اسلامی (با وجود حکم دادگاه به نفع او) بی نتیجه ماند.

اگرچه دارایی‌ و کتاب‌های جعفری پس از انقلاب مصادره شد اما دو دهه پس از آن مصادره بسیاری از بنیادهای دولتی در جمهوری اسلامی همچون بنیاد دایره المعارف اسلامی و جشنواره کتاب کودک (۱۳۸۴)، و چندین نهاد خصوصی همچون شب بخارا (۱۳۹۳) و بنیاد موقوفات ایرج افشار (۱۳۹۳) از او تجلیل کردند. پیکر او در ۱۴ مهر از مقابل دانشگاه تهران تشییع و در بهشت زهرای تهران به خاک سپرده شد.

بیشتر بخوانید: عبدالرحیم جعفری؛ از پله های مسجد شاه تا امیرکبیر

سلمان رشدی و ایران

مهرماه یک خبر بزرگ دیگر نیز برای نشر ایران به همراه داشت و آن تحریم نمایشگاه کتاب فرانکفورت از سوی وزارت ارشاد بود. در پی آن ناشران ایرانی از شرکت در این نمایشگاه (با وجود پرداخت هزینه‌ی اجازه غرفه) بازماندند. اگرچه گفته شد سخنرانی کوتاه سلمان رشدی دلیل تحریم این نمایشگاه بوده است اما این درحالی است که سلمان رشدی در سال‌های مختلف در این نمایشگاه شرکت داشته و یا به سخنرانی در پنل‌های این نمایشگاه پرداخته بود.

چهل کتاب‌فروشی در شهر تهران تعطیل شدند

سال ۱۳۹۴ با تعطیلی کتابفروشی ویستار در خیابان کریم‌خان تهران و انتشار خبرهایی از احتمال تعطیلی کتابفروشی‌های نشر آبی، و طهوری سپری شد. در آبان ماه خبرگزاری‌های ایران نوشتند در دو سال گذشته بیش از چهل کتابفروشی در شهر تهران تعطیل شده‌اند. رئیس نهاد کتاب‌خانه‌های عمومی ایران گفت نزدیک به ۲۵۰۰ کتابفروشی در کشور وجود دارد که کمتر از ۹۰۰ تای آن در استان تهران است. محمود آموزگار رئیس اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران، اما شمار کتابفروشی‌های فعال در شهر تهران را ۶۲۰ عدد می‌داند.

هفته کتاب و سرانه‌ی مطالعه‌ای که باز هم مشخص نشد

احمد مسجدجامعی، عضو شورای شهر تهران و وزیر پیشین ارشاد، امسال برای دومین سال پیاپی، از مردم خواست تا در یکی از روزهای هفته کتاب به کتابفروشی‌ها بروند. در هفته کتاب، برخی از مقام‌های دولتی نیز انتقادهایی را مطرح کردند.در حالی که طی سال‌های گذشته، تعیین میزان مطالعه در ایران، یکی از موارد جنجال‌برانگیز در حوزه کتاب بوده، رضا صالحی امیری، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران سرانه مصرف کتاب در ایران را "بسیار پایین" دانست و از آنچه "ارائه آمارهای وقیحانه از سرانه مطالعه در کشور" نامید، انتقاد کرد.

کاهش شمارگان کتاب

آذر ماه با خبر کاهش شمارگان کتاب از سوی خبرگزاری کتاب وزارت ارشاد (ایبنا) همراه بود. همچنین خبر انتشار آخرین جلد از مجموعه تاریخ شفاهی ادبیات معاصر ایران که به محمد علی سپانلو شاعر تازه درگذشته اختصاص داشت، مهمترین خبر آذرماه ۱۳۹۴ بود. این خاطرات سپانلو به دلیل مخالفت دستگاه سانسور وزارت ارشاد در دولت احمدی‌نژاد از انتشار در ایران بازمانده و در بیرون از کشور به چاپ سپرده شده بود، اما در دولت تازه بدون مشکل سانسور از سوی نشر ثالث روانه‌ی پیش‌خوان کتابفروشی‌ها شده بود. ۱۳۹۴

رونق دوباره جوایز دولتی و خصوصی

سال ۱۳۹۴‌سال رشد جوایز ادبی دولتی و خصوصی بود. نخستین دوره جایزه‌های ادبی همچون: "چهل" و فرشته، امیدهای ادبیات داستانی، دومین دوره جایزه کتاب سال دانشگاه آزاد و افسانه‌ها، دهمین جایزه کتاب شعر خبرنگاران معرفی شدند، یازدهمین دوره‌ی جایزه آثار داستانی متفاوت مشهور به "واو"، جایزه دولتی و گران قیمت جلال آل احمد و… از جمله برخی از جوایزی بودند که در این سال برگزار شدند. با این همه جوایز مستقل دیگری همچون جایزه گلشیری ، مهرگان ادب و صادق هدایت با مشکل روبرو بودند.

عیدانه کتاب

"عیدانه کتاب" طرحی بود که معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی "به منظور رونق بخشیدن به بازار کتاب و ترویج کتابخوانی و همزمان با آغاز سال نو ارائه کرد. در این طرح امکانات و تسهیلاتی در قالب "یارانه خرید کتاب از طریق کتابفروشی‌های سراسر کشور، مستقیم به خریداران کتاب می‌پرداخت."

بیشتر بخوانید: نگاهی به طرح عیدانه کتاب

امسال همچنین چهره‌های دیگری از اهالی ادبیات را از میان ما برد: پوراندخت سلطانی شیرازی از پایه‌گذاران کتابداری، ابوالحسن نجفی زبان‌شناس، هما ناطق پژوهشگر تاریخ، رحیم معینی کرمانشاهی شاعر و ترانه‌سرا، رضا دانشور داستان‌نویس، فتح‌الله بی‌نیاز منتقد ادبی، خسرو شاکری تاریخ‌پژوه، احمد منزوی محقق علوم اسلامی، سیروس غنی تاریخ‌پژوه، سهیلا بسکی مترجم و محمود طلوعی تاریخ‌نگار.