BBCPersian.com
  •    راهنما
تاجيکستان
پشتو
عربی
آذری
روسی
اردو
 
به روز شده: 12:10 گرينويچ - يکشنبه 26 ژوئن 2005
 
اين صفحه را برای دوستان خود بفرستيد صفحه بدون عکس
سازمان افسران حزب توده ايران از درون
 

 
 
سازمان افسران حزب توده ايران، تشکيلات نسبتا محکم و بزرگی در درون "ارتش شاهنشاهی ايران" بود که در مرداد ۱۳۳۳ کشف و متلاشی شد.

درباره اين سازمان، به خاطر سرشت غيرقانونی و فعاليت زيرزمينی آن، اطلاعات دقيق و معتبر اندک است. در سالهای اخير پژوهش های بيشتری درباره موقعيت و نقش آن انتشار يافته است.

سازمان
روی جلد کتاب

کتاب سازمان افسران حزب توده ايران (انتشارات شيرازه، تهران، ۱۳۷۷) نوشته محمد حسين خسروپناه يکی از تازه ترين آثار تحقيقی درباره اين تشکيلات است. کتابی که اخيرا به کوشش همان نگارنده به عنوان "سازمان افسران حزب توده ايران از درون" انتشار يافته، به نوعی ادامه کتاب پيشين است.

سازمان افسران وابسته به حزب توده ايران، با هر معياری که سنجيده شود، يکی از نيرومندترين تشکل های چپ گرا، با اهداف انقلابی بوده است. حتی در کشورهايی مانند مصر و سوريه و عراق، که نظاميان توانستند قدرت را کسب کنند، هرگز نتوانستند چنين شبکه وسيعی تشکيل دهند.

در پيشگفتار کتاب، علت اصلی رشد بی اندازه اين سازمان فروپاشی ديکتاتوری بيست ساله رضا شاه دانسته شده است. (ص ۵) اين عامل به تنهايی، نمی تواند گسترش سريع افکار چپ را در صفوف افسران ارتش توجيه کند.

سازمان نظامی، به تبع حزب توده، از دو تکانه بزرگ جان سالم به در برد: فروپاشی جمهوری خودمختار آذربايجان در آذرماه ۱۳۲۵ و انحلال حزب توده به دنبال تيراندازی به شاه در نيمه بهمن سال ۱۳۲۷.

با اينکه بر اثر اين دو ماجرا آسيب زيادی به حزب وارد آمد و بخشی از آن راه انشعاب در پيش گرفت، اما حزب پس از دورانی از فترت، به نفوذ خود در ميان روشنفکران و کارگران ادامه داد.

سازمان افسران نيز، با اينکه در محاصره مخاطرات فراوان قرار داشت، هر روز عده بيشتری از افسران نخبه و روشنفکر ارتش را جذب می کرد. سرگرد جعفر وکيلی يکی از سران سازمان، در نامه ای با غرور می گويد: "سازمان ما دژ مستحکم حزب در قلب دشمن بود. ما به طور متوسط سالی صد نفر را جلب می کرديم." ص ۲۹۶

از زبان گواهان

فصل اول کتاب به عنوان "خاطرات و ديدگاه ها"، بيشترين بخش کتاب را تشکيل می دهد. اين بخش حاوی چند روايت است از کسانی که به درجات گوناگون با سازمان افسران حزب توده سروکار داشته اند و هر يک گوشه هايی از فعاليت تشکيلات نظامی را بازگو می کنند.

برخی از اين روايت ها، مانند نوشته غلام عباس فروتن و پوران سلطانی، يا اسناد گردآمده توسط "سازمان امنيت" رژيم گذشته، پيش از اين منتشر شده اند، و برخی ديگر مانند روايت های فريدون آذرنور، مرتضی زربخت، ابراهيم يونسی، جواد ارتشيار و خسرو پوريا برای اولين بار به چاپ می رسند.

ناگفته نماند که از برخی از همين کسان روايت های مشابهی در دست است؛ برای نمونه از فريدون آذرنور (در قالب مقالاتی پراکنده منتشر شده در خارج) يا از مرتضی زربخت (در قالب گفتگويی طولانی با حميد احمدی، تهران، نشر ققنوس، ۱۳۸۲).

تشکيلاتی با امکانات زياد اما کارايی اندک

از مجموع اين گواهی ها چنين بر می آيد که سازمان افسران، تشکيلاتی با ظرفيت زياد و تحرک اندک بوده است. سازمان چون سپری دفاعی برای محافظت از حزب توده عمل می کرده، اما در مراحل حساس فاقد ابتکار عمل، و گرفتار بوروکراسی بوده است. به نظر می رسد که خود حزب نيز تنها پس از متلاشی شدن سازمان، به ارج و بهای آن پی برده است.

سازمان هيچ برنامه روشنی برای فعاليت و مبارزه نداشته و تلاش اصلی را بر گردآوری نيروهای تازه متمرکز کرده است.

ارزش تحقيقی مواد کتاب متفاوت است. برخی از آنها اطلاعات خامی است که بايد مورد سنجش قرار گيرند، مانند گزارش هايی که از کتاب سياه و سير کمونيسم در ايران (هر دو از انتشارات سازمان امنيت رژيم گذشته) نقل شده است.

بيشتر روايت های شخصی، واگويه هايی است که به حديث نفس نزديک می شود. خاطرات شخصی البته برای درک شرايط تاريخی سودمند است، اما به تنهايی سند تاريخی نيست.

توده
گروهی از افسران توده ای پس از بازداشت، در دادگاه نظامی، سال 1333

خاطرات ابراهيم يونسی با عنوان از "بازجويی تا تيرباران"، که بخشی از زندگی نامه منتشرنشده نويسنده است با عنوان "کسی شبيه خودم"، از داستانی گيرا و پرکشش هيچ چيز کم ندارد. برخی از صحنه های اين نوشته در ترسيم فضای اختناق، با بخش هايی از "داستان يک شهر" نوشته احمد محمود پهلو می زند.

اما نوشته ابراهيم يونسی را بايد از سنخ خاطراتی دانست که ساير افسران توده ای روايت کرده اند: مانند چند کتاب سرگرد غلامحسين بقيعی و... کتاب "افسانه ما" نوشته غلامعباس فروتن، که برگ هايی از آن در اين کتاب نقل شده است.

به نظر می رسد هدف اين آثار نه پژوهش تاريخی، بلکه تنها نقل خاطره شخصی بوده است، البته "برای ثبت در تاريخ". اين آثار از داوری ها و جهت گيری های شخصی دور نيستند و اغلب از چارچوبی تنگ و احساسی به ماجرا می نگرند.

رازها و پرسش های باقی مانده

در فصل دوم کتاب اسناد و مدارکی آمده است که گوشه هايی از فعاليت سازمان افسران را بازتاب می دهند. همچنين اسامی اعضای سازمان افسران در مقطع کشف و تلاشی سازمان و مدت محکوميت آنها آورده شده است.

به نظر نمی رسد که اين ليست کامل و نهايی باشد. در فصل سوم به سازمان درجه داران حزب توده پرداخته شده است که به گفته گردآورنده کتاب: "برای تاريخ نگاری معاصر ناشناخته است."(ص ۸)

در پايان کتاب نام ۲۷ افسر آمده که در سال ۱۳۳۳ پس از کشف سازمان اعدام شدند. بايد به ياد داشت که اين افراد تنها قربانيان سازمان نظامی نبودند. در سالهای بعد عده ای ديگر از اعضای سازمان جان خود را از دست دادند. کسانی بودند که در سالهای پس از کودتای ۲۸ مرداد به طور پراکنده کشته شدند، مانند پرويز حکمت جو، حسين قبادی و محمد رضا منزوی....

و نيز عده ای از افسران توده ای که سرانجام در دوران جمهوری اسلامی اعدام شدند: بهرام دانش، عبدالحسين آگاهی، تقی کی منش، عباس حجری، ابوتراب باقرزاده، محمد پورهرمزان، اسماعيل ذوالقدر، رضا شلتوکی و...

با وجود نشر اين کتاب، هنوز بسياری پرسش ها درباره سازمان نظامی حزب توده ايران بی پاسخ مانده است.

مشخصات کتاب:
سازمان افسران حزب توده ايران از درون
به کوشش: محمد حسين خسروپناه
ناشر: انتشارات پيام امروز، تهران، ۱۳۸۳

 
 
اخبار روز
 
 
اين صفحه را برای دوستان خود بفرستيد صفحه بدون عکس
 
 
   
 
BBC Copyright Logo بالا ^^
 
  صفحه نخست|جهان|ايران |افغانستان |تاجيکستان |ورزش |دانش و فن |اقتصاد و بازرگانی |فرهنگ و هنر |ویدیو
روز هفتم |نگاه ژرف |صدای شما |آموزش انگليسی
 
  BBC News >>|BBC Sport >>|BBC Weather >>|BBC World Service >>|BBC Languages >>
 
  راهنما | تماس با ما | اخبار و اطلاعات به زبانهای ديگر | نحوه استفاده از اطلاعات شخصی کاربران