آیا رئیس جمهور آمریکا قدرتمندترین رییس جمهور جهان است؟

  • عمار ملکی
  • استادیار علوم سیاسی در دانشگاه تیلبرگ هلند

بسیاری بر این باورند که رییس جمهور آمریکا قدرتمندترین رییس جمهور جهان است. آیا این باور عمومی درست است؟ آیا واقعا در مقایسه با اختیارات روسای جمهور کشورهای دیگر، اختیارات رییس جمهور آمریکا بیشتر است؟

مقدمه‌ای بر نظامهای سیاسی

در علوم سیاسی، نظامهای دموکراتیک معمولا به سه گروه تقسیم می شوند: نظام ریاستی، نظام پارلمانی و نظام نیمه ریاستی. در یکی از پژوهشهای اخیر، «نظام نیمه پارلمانی» هم به این دسته بندی اضافه شده است. جدول زیر تفاوت چهار نوع نظام سیاسی را بطور خلاصه نشان می دهد:

تفاوت اصلی بین نظامهای پارلمانی و ریاستی، در چگونگی توزیع قدرت بین دو نهاد پارلمان و ریاست جمهوری است. دسته بندی چهارگانه فوق اگر چه برای تشخیص تفاوتهای اصلی نظامهای سیاسی مفید است اما نمیتواند تفاوت میان کشورها در هر گروه را نشان دهد. مثلا با دسته بندی فوق نمیتوان تفاوت میزان قدرت رییس جمهور در آمریکا و کره جنوبی را تشخیص داد. یا از سوی دیگر نمیتوان فهمید که قدرت پارلمان در هر یک از کشورهای پارلمانی تا چه میزان متفاوت است.

توضیح تصویر،

رییس جمهور آمریکا قدرتمندترین رییس جمهور در جهان نیست رئیس جمهور قدرتمندترین کشور در جهان است.

شاخصی برای اندازه گیری نسبت قدرت رییس جمهور به قدرت پارلمان

برای تشخیص توزیع اختیارات و توازن میان قدرت رییس جمهور و قدرت پارلمان، پژوهشگران علوم سیاسی با استفاده از قانون اساسی کشورها، لیستی از اختیارات شامل قدرت رییس جمهور و قدرت پارلمان را تهیه کرده اند. با اندازه گیری تعداد اختیارات تعیین شده در قانون اساسی برای هر یک از این نهادها، می توان میزان قدرت رییس جمهور و قدرت پارلمان را در هر کشور تخمین زد و با دیگر کشورها مقایسه کرد.

لیست زیر شانزده مورد از اصلی ترین اختیارات قانونی و چگونگی توزیع آنها میان رییس جمهور و مجلس را نشان می دهد. نحوه توزیع این اختیارات در هر کشور میزان قدرت رییس جمهور و قدرت پارلمان را تعیین می کند.

اگرچه میزان اهمیت این موارد با یکدیگر متفاوت است، اما جهت مقایسه می توان با تجمیع تعداد اختیاراتی که جزو قدرت رییس جمهور یا قدرت پارلمان است، تخمینی از میزان قدرت آنها را در هر کشور بدست آورد.

قدرت رییس جمهور در آمریکا

رییس جمهور آمریکا اگر چه اختیارات و قدرت قابل توجهی دارد و بالاترین مقام اجرایی قدرتمندترین کشور جهان است، اما برخلاف آنچه تصور می شود، از نظر میزان اختیارات قانونی، قدرتمندترین رییس جمهور در جهان نیست.

در میان ۱۶ قدرت ذکر شده در بالا، در بسیاری موارد قدرت مجلس در آمریکا (کنگره یا سنا) بر قدرت رییس جمهور برتری دارد و رییس جمهور فاقد قدرت مطلق است. برای مثال رییس جمهور آمریکا از عزل مصون نیست، وزیران کابینه اش باید مورد تایید سنا قرار گیرند، امکان استیضاح وزرایش توسط مجلس وجود دارد، قدرت انحلال مجلس را ندارد، وتو او میتواند توسط مجلسین لغو شود، حق قانونگذاری اضطراری ندارد، حق قانونگزاری در حوزه های خاص را ندارد، فرمانهای او از تجدید نظر قضایی مصون نیست، حق اعلام جنگ بدون تایید مجلس را ندارد، معاهدات بین المللی را باید به تایید سنا برساند و تعیین قضات عالی و رییس بانک مرکزی را باید با تایید سنا انجام دهد.

توضیح تصویر،

س جمهور فرانسه قدرت بیشتری از رییس جمهور آمریکا دارد، چرا که مجلس نمیتواند او را عزل کند در حالیکه او قدرت انحلال مجلس را دارد؛ همچنین رییس جمهور فرانسه برای تعیین مقامات عالی قضایی و رییس بانک مرکزی نیازی به تائیدیه مجلس ندارد

شاید جهت مقایسه برای خوانندگان جالب باشد که بدانند رییس جمهور فرانسه قدرت بیشتری از رییس جمهور آمریکا دارد، چرا که مجلس نمیتواند او را عزل کند در حالیکه او قدرت انحلال مجلس را دارد؛ همچنین رییس جمهور فرانسه برای تعیین مقامات عالی قضایی و رییس بانک مرکزی نیازی به تائیدیه مجلس ندارد.

نویسنده این مطلب در یک پژوهش مقایسه ای، شاخص میزان قدرت رییس جمهور نسبت به قدرت مجلس را برای حدود ۹۰ کشور دارای دموکراسی تخمین زده است. نمودار زیر میزان این شاخص را برای کشورهای مختلف نشان می دهد. همانطور که در نمودار دیده می‌شود، آمریکا در میان کشورهای دارای نظام ریاستی و نیمه ریاستی، پایین ترین رتبه این شاخص را دارد، یعنی قدرت رییس جمهور در توازن با قدرت مجلس قرار دارد.

توضیح تصویر،

در نمودار دیده میشود، آمریکا در میان کشورهای دارای نظام ریاستی و نیمه ریاستی، پایین ترین رتبه این شاخص را دارد، یعنی قدرت رییس جمهور در توازن با قدرت مجلس قرار دارد.

نکته جالب توجه دیگر این است که کشورهایی دارای بیشترین عدد در این شاخص هستند (زامبیا، تانزانیا و مالی) که از پایین ترین میزان دموکراسی برخوردارند و به اصطلاح تنها دارای «دموکراسی انتخاباتی» هستند و فاقد «دموکراسی لیبرال» و قانونمند. در نتیجه داشتن یک رییس جمهور بسیار قدرتمند با داشتن یک دموکراسی قدرتمند قابل جمع نیست.

با توجه به بحث فوق، بنظر می رسد که پاسخ به سوال اصلی مقاله «خیر» است. اما اینکه بسیاری رییس جمهور آمریکا را قدرتمندترین رییس جمهور جهان می دانند هم خالی از حقیقت نیست. آمریکا به لحاظ سیاسی، اقتصادی و نظامی قدرتمندترین کشور حال حاضر جهان است و در نتیجه رییس جمهور این کشور بیشترین قدرت تاثیرگذاری در جهان را داراست.

در نتیجه درباره قدرت رییس جمهور آمریکا می توان نتیجه گرفت که رییس جمهور آمریکا قدرتمندترین رییس جمهور در جهان نیست اما او رییس جمهور قدرتمندترین کشور در جهان است. قدرت مطلقه نداشتن رییس جمهور آمریکا، رمز داشتن یک دموکراسی قدرتمند در آن کشور است.