بهره بردارى استراتژيك از داعش در جنگ سوريه

بی بی سی

برخى از تحليلگران جنگ سوريه و گروه هاى جهادى در خاورميانه و نيز بسيارى از مخالفان سورى همواره رژيم بشار اسد را متهم به همكارى با نيروهاى افراطى و يا دست كم بهره بردارى از آنها براى كسب موفقيت هاى ميدانى كرده اند.

در مقابل، حاميان حكومت سوريه مانند ايران و تا حدى روسيه بر اين باورند كه داعش دست پرورده قدرت هاى غربى و در راس آنها آمريكاست تا با بهره گيرى از آن كشورهاى ناهمخوان يا به اصطلاح "محور مقاومت" در منطقه را تضعيف كرده و در نهايت نظم جديدى در خاورميانه رقم بزنند.

حق نشر عکس AFP
Image caption سيد حسن نصرالله، رهبر حزب الله لبنان، طى يك سخنرانى عمومى از سفر شخصى اش به دمشق براى قانع كردن بشار اسد به موافقت با معامله مذكور خبر داد

رفتار سياسى-نظامى طرفين منازعه اما و نيز بازيگرانى مانند تركيه و قطر نشان مى دهد كه تقريبا تمامى نيروهاى اصلى درگير در جنگ داخلى سوريه از حضور گروه موسوم به دولت اسلامى براى پيشبرد اهداف خرد ميدانى و منافع كلان سياسى بهره برده اند.

در ادامه نوشته حاضر، با اشاره به نمونه هايى از اين رفتار خواهيم كوشيد مساله استفاده از گروه هاى تروريستى - به ويژه دولت اسلامى كه خصومت آن تقريبا با تمامى بازيگران منطقه اى و بين المللى دخيل در سوريه آشكار است - را به منزله بخشى از "استراتژى جنگ" طرف هاى درگير تبيين كنيم.

وقتى شر داعش سبب خير مى شود

شايد جديدترين نمونه بهره بردارى ميدانى از حضور داعش معامله اى تقريبا بى سابقه ميان نيروهاى حامى رژيم اسد به ويژه حزب الله و دولت اسلامى در مرز سوريه و لبنان بود كه طى آن قرار شد كاروانى متشكل از حدود ٣٠٠ پيكارجوى داعش و خانواده هايشان مناطقى در غرب سوريه را تخليه كرده و به استان ديرالزور در شرق سوريه - همجوار با عراق - كه بخش اعظم آن همچنان در اختيار دولت اسلامى ست انتقال يابند.

در مقابل، داعش مى بايست يك اسير لبنانى را آزاد كرده و سرنوشت نه تن ديگر را كه در اسارت داشت روشن سازد. تحويل جسد محسن حججى - سرباز ايرانى به اسارت درآمده در مرز عراق و سوريه كه بعدا سر بريده شد - نيز بخشى از معامله داعش و حزب الله بود. طبيعتا، چنين حركت عمل گرايانه اى اعتراض بسيارى از جمله دولت عراق را - كه نيروهاى نظامى اش عميقا درگير پاكسازى داعش از شهرهاى كشور و نگران ورود نيروهاى جديد دولت اسلامى به قلمرو سرزمينى اش بود - برانگيخت.

حتى سيد حسن نصرالله، رهبر حزب الله لبنان، طى يك سخنرانى عمومى از سفر شخصى اش به دمشق براى قانع كردن بشار اسد به موافقت با معامله مذكور خبر داد، چنانكه گويى مى خواست به تلويح به مخاطبانش بگويد كه حكومت سوريه سرسختانه مخالف تروريسم و سازش با تروريست هاست و صرفا به طور استثنایی در این مورد با طرح انتقال داعش به شرق موافقت کرده است.

بیشتر بخوانید:

در واقع اما به نظر مى رسد توافق با داعش اهدافى بسيار بزرگتر از تبادل چند جسد و زندانى را دنبال مى كرد.

از يك سو، مناطق اطراف مرز سوريه و لبنان از حضور داعش پاك مى شد، كه اين خود هم افزايش محبوبيت حزب الله در افكار عمومى لبنان را در پى داشت و هم دولت اسد و حاميانش را قادر مى ساخت تا با انسجام بيشترى بر نبردهاى تقریبا همزمان در مركز و شرق سوريه اعم از استان هاى حما، حمص، ديرالزور و رقه تمركز كنند. از سوى ديگر، انتقال ٣٠٠ نيروى كاركشته به شهر ابوكمال در نزديكى مرز عراق - كه بنا به گزارش ها مقصد نهايى آنها بود و صرفا حدود دو ساعت با رقه فاصله دارد - به احتمال زياد باعث تقويت جبهه داعش در نبرد با نيروهاى كرد مورد حمايت آمريكا مى شد. با توجه به چنين شرايطى، چندان جاى تعجب نيست كه نيروى هوايى آمريكا دست كم دو بار با بمباران مسير حركت كاروان داعش جلوى پيشروى آن را گرفت، به شكلى كاروان پس از چند بار تغيير جهت، در نهايت بنا به گزارش ها عازم مناطق مركزى سوريه در استان حمص شد.

حق نشر عکس Reuters
Image caption نیروهای داعش با همراهی نیروهای سوری منطقه مرزی را ترک کردند

البته اين احتمال را نيز نبايد ناديده گرفت كه چون نيروهاى ارتش سوريه و حاميانشان خود به شدت درگير نبردهاى سنگين براى شكستن محاصره داعش در اطراف شهر ديرالزور هستند، طبيعتا تمايلى براى تقويت داعش در آن منطقه با از راه رسيدن نيروهاى بيشتر ندارند.

اما چنانكه در بالا اشاره شد، بهره گيرى از داعش براى پيشبرد اهداف ميدانى و با هدف كسب برترى در نواحى مختلف سوريه منحصر به حكومت بشار اسد يا حاميانش مانند ايران، روسيه و حزب الله نبوده است.

براى نمونه، روابط پنهانى تركيه - كه از كشورهاى اصلی حامى مخالفان اسد به شمار مى رود - با داعش، به ويژه زمانى كه اين گروه در اوج قدرت و تلاش براى كشورگشايى در سوريه و عراق قرار داشت موضوع بسيارى از گزارش هاى رسانه اى و تحليل هاى اطلاعاتى در سال هاى ٢٠١٤ و ٢٠١٥ بود. گفته می شود که آنکارا با اتخاذ چنين سياست پرمخاطره اى - كه بعدها نتيجه عكس داد و به حملات تروريستى متعدد در داخل خاك تركيه انجاميد - نه تنها تضعيف نيروهاى بشار اسد و پيشبرد سياست تغيير رژيم در سوريه را دنبال مى كرد، بلكه مهمتر در پى آن بود كه از داعش به عنوان نيرويى در مقابل كردها و براى ناكام ساختن تلاش هاى استقلال طلبانه شان در شمال سوريه استفاده كند.

در همين راستا، هواپيماهاى آمريكايى نيز گاها در مواردى كه نبردهايى ميان حكومت اسلامى و ارتش سوريه در جريان بوده است، از بمباران نيروهاى داعش اجتناب ورزيده و نيروهاى حامى اسد را هدف قرار داده اند. يكى از مناقشه برانگيزترين نمونه هاى چنين رويكردى حمله هوايى آمريكا به نيروهاى ارتش سوريه در استان ديرالزور در سپتامبر ٢٠١٦ بود، كه به كشته شدن ٦٢ سرباز سورى و زخمى شدن حدود ١٠٠ تن ديگر انجاميد و اعتراض شديد مسكو را در پى داشت، چنانكه ويتالى چوركين نماينده روسيه در سازمان ملل خواستار تشكيل جلسه اضطرارى شوراى امنيت براى بررسى حادثه شد. به گفته چوركين، حمله هواپيماهاى آمريكا به نيروهاى سورى، بر خلاف ادعاى مقامات واشينگتن، "تصادفى نبود" و با هدف اخلال در توافقى كه براى ايجاد آتش بس در استان ادلب سوريه در حال شكل گيرى بود انجام گرديد.

در هر حال نمى توان انكار كرد كه برخوردهاى دوگانه كشورها با پديده تروريسم و نيروهاى افراطى و تروريستى براى نيل به اهداف و منافع كلان تر از ويژگى هاى مهم جنگ داخلى سوريه بوده است. حتى بر اساس شواهد و قراين ميدانى و اسرار اطلاعاتى درزكرده در طى بيش از شش سالى كه از جنگ سوريه مى گذرد مى توان استدلال كرد كه يكى از رموز موفقيت حكومت سوريه و حاميانش در جنگ داخلى، به حاشيه راندن مخالفان سكولار و ميانه رو و كمك به شكل گيرى گروه هاى افراطى - مثلا از طريق آزادى رهبران و مهره هاى كليدى آنها از زندان هاى دولتى - بود، گروه هايى كه قاطبه جامعه بين المللى و حتى منتقدان رژيم اسد نيز در نابود كردن شان ترديد چندانى ندارند.