روسیه دست ایران را در آینده سوریه باز خواهد گذاشت؟

بی بی سی

ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه، به منظور شرکت در دومین نشست روسای جمهوری ایران، روسیه و آذربایجان به تهران سفر کرد. آقای پوتین در سومین سفر خود به ایران ابتدا با همتای ایرانی خود حسن روحانی دیدار کرد و سپس به دیدار آیت‌الله خامنه ای رفت. پیش از این ملاقات ها نیز سرلشکر باقری رئیس ستاد کل نیروهای مسلح ایران با ژنرال والری گراسیموف رئیس ستاد مشترک روسیه دیدار کرد. دیداری که به گفته رسانه های ایران با محوریت گسترش همکاری های دو جانبه در رابطه با "مبارزه با تروریسم و کمک به جبهه مقاومت" انجام شد.

این دیدارها در حالی صورت گرفت که از یک سو روسیه و ایران به همراه ترکیه در چهارچوب مذاکرات صلح آستانه برای حل بحران سوریه با یکدیگر همکاری فشرده دارند و از سوی دیگر نیز جنگ در این کشور پس از ۶ سال و اندی به مرحله حساس تقسیم مسئولیت ها، شفاف سازی مواضع و اهداف بلند مدت هر یک از بازیگران اصلی در سوریه یِ پسا داعش نزدیک می شود. رهبر ایران پس از گفتگو با پوتین از "تجربه خوب همکاری با روسیه در سوریه" به عنوان مقدمه ای مثبت برای پیگیری "اهداف مشترک در میدان های دشوار" یاد کرد و پوتین نیز ایران را "شریکی استراتژیک" و "همسایه ای بزرگ" برای روسیه خواند.

حق نشر عکس AFP
Image caption از راست: ولادیمیر پوتین، الهام علی‌اف، و حسن روحانی

به راستی اما سفر رئیس جمهور روسیه به ایران در این برهه تاریخی حساس در خاورمیانه حامل چه پیامی است؟ ایران و روسیه چه اهداف استراتژیک مشترک و یا حتی متضاد را در سوریه دنبال می کنند و این اهداف چه تأثیری بر اوضاع منطقه و روابط این دو همسایه خواهد گذاشت؟ آیا دستِ باز روسیه در جهت دهی به اولویت های سیاسی و امنیتی بازیگران بین المللی و منطقه ای در جنگ سوریه به ایجاد فضای مانور بیشتر برای ایران (ایجاد پایگاه نظامی ثابت) در سوریه منجر خواهد شد؟ عربستان و اسرائیل از روسیه چه مطالباتی خواهند داشت؟ در این نوشته به بررسی این مسائل می پردازیم.

دیپلماسی به سبک پوتین

دیدار مقامات عالی رتبه دولتی و نظامی روسیه و ایران در سال های اخیر امری تقریباً عادی است. شاید اما آنچه غیر معمول به نظر می رسد سفر اخیر سلمان بن عبدالعزیز پادشاه عربستان به روسیه در تاریخ ۵ اکتبر بود. این اولین دیدار یک پادشاه سعودی از روسیه در تاریخ معاصر دو کشور محسوب می شود، دیداری که با در نظر گرفتن سابقه عربستان در دوران جنگ سرد در حمایت از تلاش های آمریکا در شکل گیری مجاهدین افغان علیه شوروی ابعاد مهم تری می یابد.

پوتین ضمن برپایی مراسم استقبال با شکوه از پادشاه عربستان، قراردادهای همکاری مشترک متعددی به ارزش میلیاردها دلار در زمینه های مختلف از جمله انرژی (نفت، گاز و انرژی هسته ای)، نظامی و هوا-فضا با ریاض به امضا رساند. در مجموع حدود ۱۵ قرارداد اقتصادی و نظامی میان روسیه و عربستان در مسکو امضا شد که شاید مهمترین آن ها قرارداد فروش سامانه موشکی اس-۴۰۰ به ریاض بود. لازم به ذکر است که عربستان نیز در ژوئیه ۲۰۱۵ وعده سرمایه گذاری هنگفتی به ارزش ۱۰ میلیارد دلار را به روس ها داده بود، هرچند که از آن مبلغ تا کنون فقط حدود یک میلیارد دلار در روسیه سرمایه گذاری شده است.

این گشایش کم سابقه در روابط نظامی-اقتصادی میان روسیه و عربستان از جنبه دیگری نیز حائز اهمیت است. حمایت عربستان در جنگ سوریه از شورشیان مخالف بشار اسد و سایر گروه های افراط گرای سنی، ریاض را عملاً به تقابل با روسیه و ایران کشانده است. اما تمایل جدی روسیه به رهبری و هدایت روند حل و فصل بحران سوریه و نیز نزدیک شدن به مرحله ی حساس تصمیم گیری و شفاف سازی مواضع قدرت های اصلی جنگ سوریه باعث شده است تا طرفین (به ویژه روسیه) از اهرم اقتصادی برای چانه زنی، امتیاز خواهی و تامین منافع استراتژیک و امنیتی خود استفاده کنند. از این رو پاشاه عربستان در رایزنی هایش با پوتین از او خواست مانع از "مداخله" ایران در امور داخلی سوریه شود تا در ازای آن ریاض نیز احتمالاً با رایزنی غیرمستقیم با رهبران برخی گروه های رادیکال وابسته به القاعده در سوریه مانند تحریرالشام (در ادلِب) از آنان بخواهد خود را در مسیر گفتگو و جلوگیری از درگیری های نظامی بیشتر قرار دهند.

حق نشر عکس KHAMENEI.IR
Image caption آیت‌الله خامنه‌ای و ولادیمیر پوتین

نکته دیگر آنکه حدود دو هفته پس از این دیدار، سرگئی شویگو، وزیر دفاع روسیه، به اسرائیل سفر کرد. روزنامه تایمز اسرائیل در ۱۸ اکتبر گزارش داد شویگو در دیدارش با بنیامین نتانیاهو نخست وزیر اسرائیل و همتای اسرائیلی خود آویگدور لیبرمن صراحتاً گفت عملیات نظامی روسیه در سوریه "نزدیک به اتمام است و برخی مسائل هست که باید به سرعت حل شود". اظهارات شویگو بی‌تردید بر لزوم تصمیم گیری های نهایی و شفاف سازی مواضع در آینده سوریه که به آن اشاره شد، دلالت دارد. نتانیاهو در دیدارش با وزیر دفاع روسیه مواضعی مشابه با عربستان اتخاذ کرد و قویاً ابراز داشت اسرائیل اجازه نخواهد داد ایران و حزب الله (نیروهای مقاومت) دامنه نفوذ خود را در سوریه (از طریق ایجاد پایگاه نظامی) و لبنان گسترش دهند. از این رو نتانیاهو از پوتین می خواهد تا روسیه (شریک استراتژیک ایران در سوریه) به نگرانی های امنیتی اسرائیل واقف باشد.

روسیه از ایران چه می خواهد؟

پوتین در نبود یک استراتژی مشخص از سوی دولت پیشین و کنونی آمریکا در قبال جنگ سوریه، با فرصت طلبی هوشمندانه ای ضمن تلاش برای راضی نگه داشتن نسبی قدرتهای منطقه ای درگیر (اسرائیل، ایران، ترکیه، عربستان) در بحران منطقه، توانسته مکانیسمی را با عنوان مذاکرات صلح آستانه و با هدف استقرار مناطق عاری از درگیری در سوریه تشکیل دهد. از منظر مقامات کرملین در صورت موفقیت این مکانیسم در توقف تنش ها و درگیری های نظامی در سوریه ، نگرانی های اسرائیل نسبت به اهداف بلند مدت استراتژیک ایران در این کشور کاهش خواهد یافت. از این رو رئیس جمهور روسیه در سفرش به تهران علاوه بر بکارگیری دیپلماسی انرژی مسکو در تامین منافع اقتصادی دوجانبه، به آیت الله خامنه ای و مقامات نظامی ایران اعلام داشته است که با اتمام احتمالی عملیات نظامی در سوریه، ایران مواضع خود را نسبت به حضور نیروهای حزب الله و یا حضور نظامی بلند مدت خود در سوریه واقع گرایانه و معتدلانه پیش ببرد و یا مواضع و اهداف خود را به صورت شفاف با روسیه به عنوان میانجی گر محور در میان بگذارد.

به نظر می‌رسد در بعد استراتژی کلان در سوریه میان روسیه و ایران هماهنگی و هم سویی مستحکمی وجود دارد. حفظ اسد، شکست دادن تروریسم داعش و تضعیف نقش و نفوذ آمریکا در منطقه از جمله محورهای مورد توافق تهران-مسکو است. احتمالاً رهبر ایران از پوتین خواسته است در قبال همکاری های ایران، مخالفت آشکار خود را در برابر "بد عهدی آمریکا" نسبت به برجام ابراز کند. به هر ترتیب اگرچه در بعد کلان میان ایران و روسیه همگرایی قوی وجود دارد اما با توجه به رویکرد غالب پوتین مبنی بر عمل گرایی تنش زدا و نیز با توجه به نگرانی های اسرائیل، عربستان و سایر بازیگران در سوریه، بعید بنظر می رسد روسیه دست ایران را برای گسترش نفوذ بیش از حد در سوریه در تقابل با اسرائیل باز بگذارد.