چالش های روسیه، ایران و ترکیه برای صلح در سوریه

بی بی سی

سوریه پس از تحمل حدود هفت سال جنگ داخلی و نیز مداخله نظامیِ قدرت های منطقه ای برای حذف داعش، اکنون وارد مرحله ی سرنوشت ساز و پرمخاطره "گفت و گو صلح" شده است.

روسای جمهور روسیه، ایران و ترکیه چهارشنبه گذشته در شهر سوچی روسیه گردهم آمدند و ضمن اعلام پایان داعش، از آغاز روند مشارکت سیاسی در سوریه و برگزاری "کنگره" آشتی ملی در آینده نزدیک خبر دادند. صرف نظر از توافق انجام شده میان پوتین، روحانی و اردوغان در اجلاس سوچی، آنچه در نگاه اول جلب توجه می کرد نمایش قدرت سه بازیگر مهم منطقه ای بود. بازیگرانی که به رغم وجود منافع سیاسی-امنیتی بعضاٌ متضاد توانستند داعش، مخالفان اسد و حامیان خارجی شان را در شطرنج ژئوپلیتیکِ خاورمیانه کیش و مات کنند، آنهم با دستاوردی بزرگتر برای هر سه کشور: تضعیف نفوذ آمریکا در منطقه از طریق حفظ اسد و شکست داعش.

حق نشر عکس EPA

ائتلاف مسکو-آنکارا -تهران اینک راهبرد جدیدی در راستای دستیابی به صلح و ثبات در سوریه در پیش گرفته است. نظر به اهمیت این راهبرد این پرسش ها مطرح می شوند که در مسیر اجرای موفقیت آمیز روند برقراری صلح در دوران پسا داعش چه موانع احتمالی وجود خواهد داشت؟ ترکیه و ایران و روسیه ورای تمامی توافقات اخیرشان با چه نوع تضاد منافع و مشکلات احتمالی روبرو خواهند شد؟ اجلاس سه جانبه سوچی چه مکانیزمی را برای کمک به حل اختلافات در سوریه تعریف می کند و چه واکنشی از سوی آمریکا خواهد داشت؟ در این نوشته اجمالاً به بررسی این مسائل پرداخته ام.

دکترین جنگ و صلح پوتین

ولادیمیر پوتین رئیس جمهور روسیه را می توان استراتژیست برنده در جنگ سوریه نامید. پوتین از سپتامبر ۲۰۱۵ (آغاز مداخله نظامی کشورش در سوریه) با ترسیم و پیشبرد پروژه 'حفظ اسد و شکست نظامی داعش' و با تلاش برای همسو سازی مواضع ایران و ترکیه با منافع استراتژیک کرملین، توانست جایگاه روسیه را به عنوان قدرت تصمیم ساز در سوریه تثبیت کند. تا جایی که روسیه به رغم اختلافات خود با ترکیه بر سر حفظ بشار اسد و مقابله با کُرد ها در شمال سوریه موفق شد اردوغان و ایران را قانع سازد تا در نبود راهبردی مشخص از سوی آمریکا، به ایجاد روند "مذاکرات آستانه" کمک کنند و در آن مشارکت فعال داشته باشند.

بیشتر بخوانید:

اسد و پوتین ملاقات کردند

توافق پوتین، روحانی و اردوغان برای برگزاری کنگره صلح سوریه

تماس تلفنی پوتین با رهبران آمریکا، عربستان و اسرائیل درباره سوریه

روسیه قطعنامه دیگری از آمریکا علیه سوریه را وتو کرد

روحانی: مساله داعش تمام نشده است

با شکست فیزیکی داعش در مناطق مهم استراتژیک سوریه مانند دیرالزور و افت نسبی میزان درگیری ها در چهار منطقه عاری از خشونت در غرب و جنوب سوریه، روند آستانه به تدریج به مدلی کارآمد برای کاهش مناقشه ها میان ایران، ترکیه و روسیه و نیز حل اختلافات بین حامیان اسد و نیروهای مخالفش بدل شد.

اجلاس سوچی فرصتی بود تا روسیه الگوی تقریباً موفق "آستانه" را از شکل نظامی آن خارج کند و آن را با تداوم همکاری ایران و ترکیه و به موازات مذاکرات صلح ژنو به شکلی دیپلماتیک جلو ببرد. بی تردید این امر نیازمند جلب نظر مساعد گروه های کٌرد، گروه‌های مخالف دولت اسد، و سایر طرفین درگیر در بحران سوریه برای کنار گذاشتن اختلافات و مشارکت در روند سیاسی است. به همین دلیل روسیه به عنوان یکی از کشورهای ضامن صلح در سوریه تلاش می کند با برگزاری "کنگره آشتی ملی" امکان تعامل و چانه زنی مستقیم را برای گروه‌های مختلف سوری فراهم آورد.

ماتریوشکای پیچیده صلح

با وجود توافقات حاصله اما اجرای موفقیت آمیز روند سیاسی و مذاکرات صلح با چالش های جدی روبرو خواهد بود که مهمترین آنها عبارتند از: ۱) ناهمسویی مواضع روسیه و ترکیه به طور مثال در قبال سرنوشت سیاسی و امنیتی کُردهای شمال سوریه (بخصوص در شهر عِفرین)، ۲) ناهمگن بودن مواضع گروهای مخالف اسد و دیگر جریان های سیاسی در مذاکرات صلح بخصوص در مورد آینده اسد، ۳) احتمال تقویت دوباره داعش و گروه های جهادی از جمله گروه هیئة تحریر الشام (جبهة النصره سابق) در استان اِدلب و دیگر مناطق، ۴) تشدید رقابت ژئوپلیتیک در سوریه میان قدرت های درگیر بخصوص آمریکا و ایران.

چالش اول - اختلافات ترکیه و روسیه در سوریه هنوز به طور کامل حل نشده است. به طور مثال مشخص نیست که ترکیه و روسیه درباره ی سرنوشت کُردها در سوریه و حضور و یا عدم حضور آنان در مذاکرات صلح چه تصمیمی خواهند گرفت. آیا اردوغان قادر خواهد بود پوتین را از دعوت از حزب کُرد اتحاد دموکراتیک برای شرکت در "کنگره آشتی ملی" منصرف سازد؟ مضاف بر اینکه هنوز مشخص نیست آیا روسیه بالاخره به ترکیه برای مداخله نظامی ارتش این کشور در شهر عِفرین (تحت کنترل نیروهای کُرد) چراغ سبز نشان خواهد داد یا نه.

از شواهد و قرائن اما اینگونه پیداست که این مداخله در حال حاضر احتمالاً صورت نخواهد گرفت چرا که حمله نظامی ترکیه به این شهر به تشدید بیشتر بحران در سوریه منجر خواهد شد و مسیر صلح را منحرف خواهد کرد. نکته دیگر اینکه عدم حضور نمایندگانی از گروه های کُرد سوری در مذاکرات از یک سو اجرای کارآمد و اعتبار روند صلح را به لحاظ جامع و فراگیر بودن آن زیر سوال خواهد برد و از سوی دیگر حضور نمایندگان حزب اتحاد دموکراتیک در کنگره آشتی ملی - حزبی که ترکیه آن را شاخه گروه تروریستی پ.ک.ک در سوریه می داند - می تواند ترکیه را به اقدام نظامی در عِفرین تحریک کند. هر گونه خطایی در این مسیر تبعات سنگینی در پی خواهد داشت.

چالش دوم - هنوز نقشه راه شفاف و جامعی برای دخیل کردن و فعالیت مستمر گروه های مخالف حکومت در روند صلح از سوی کشورهای ضامن صلح ترسیم نشده است. آیا این گروه ها به طور مثال در مورد باقی ماندن اسد در سوریه اصلاً با یکدیگر توافق نظر دارند؟ اگرچه مخالفان در نشست ریاض بر سر اعزام یک هیئت واحد به مذاکرات ژنو به توافق رسیدند اما بدیهی است که اپوزیسیون سوریه از طیف وسیعی از جریانات سیاسی تشکیل شده است. به عنوان نمونه میان گروه مخالف موسوم به"ائتلاف ملی" مستقر در ترکیه و گروه‌های تحت حمایت عربستان با گروه های مورد حمایت روسیه و مصر بر سر دورنمای آینده سیاسی و تقسیم قدرت در سوریه اختلاف نظر وجود دارد.

حق نشر عکس AFP
Image caption ترامپ و پوتین درباره مبارزه با داعش در سوریه توافق کردند

به نظر می رسد روسیه با کمک عربستان و از طریق برگزاری نشست مخالفان در ریاض در نظر دارد احزاب و گروه های مخالف حکومت اسد را وادار سازد تا قبل از برگزاری دور جدید مذاکرات صلح ژنو (سه شنبه آینده) دست کم نمایندگان خود را در مذاکرات پیش رو انتخاب کنند ولو اینکه تا کنون بر اصول و جزئیات مواضع شان درباره آینده ی اسد با یکدیگر توافق نداشته باشند. به عبارت دیگر موارد اختلاف و پیش شرط های مهم در روند صلح از جمله ماندن یا رفتن اسد ظاهراً با چانه زنی ها در جریان کنگره آشتی ملی مورد بحث قرار خواهد گرفت.

چالش سوم - نکته دیگر آنکه سرنوشت گروه های افراطی مانند تحریر الشام در ادلِب و عناصر باقیمانده داعش در سوریه در هاله ای از ابهام قرار دارد. اگرچه ترکیه سعی می کند بجای مقابله نظامی مستقیم با تحریر الشام بر سیاست ایجاد تفرقه و شکاف در این گروه تمرکز کند اما این روند به دلیل عزم کشورهای ضامن صلح بر نابود ساختن گروه های افراطی ممکن است در عمل مشکلاتی را به همراه داشته باشد. متقاعد ساختن گروه های جهادی مانند تحریر الشام جهت تمکین به خواست دولت سوریه و مشارکت در روند آتش بس مستلزم زمان زیاد و تلاش طولانی است. مضاف بر اینکه گروه های افراطی از جمله داعش شاید به لحاظ فیزیکی منهدم شوند اما ایدئولوژی مخرب آنان همچون شبحی بر کشوری آسیب پذیر مثل سوریه سایه می گستراند. بنابراین راهبرد مقابله با این گروه ها نیز هنوز شفاف نیست.

چالش چهارم - هرگونه تشدید رقابت ژئوپلیتیک در سوریه میان این ائتلاف (ایران-روسیه-ترکیه) و آمریکا نیز می تواند به بروز بحران و در نتیجه شکست روند صلح بیانجامد. وزیر دفاع آمریکا اخیراً اعلام کرده است که ایالات متحده حتی بعد از شکست داعش نیز حضور نظامی خود را در سوریه حفظ می‌کند و تا پایان برقراری روند سیاسی صلح در این کشور باقی خواهد ماند. از سوی دیگر بسیار بعید بنظر می رسد ایران نیز با توجه به پرداختن هزینه های مالی و جانی در جنگ با داعش و حفظ اسد به راحتی از فرصت پیش آمده برای گسترش نفوذ و عمق ژئوپلیتیک خود در سوریه و منطقه چشم بپوشاند. هنوز معلوم نیست آیا نیروهای ارتش سوریه و حزب الله برای بازپس گیری رقه از نیروهای دموکراتیک سوریه به رهبری آمریکا به سمت این شهر پیش روی خواهند کرد یا نه.

آنچه اما مشخص است این است که ایران، روسیه و ترکیه پیروزی نظامی خود را در سوچی جشن گرفته اند. این ائتلاف به رهبری پوتین به "خلافت اسلامی" در عراق و سوریه پایان داد، اسد را در مسند ریاست جمهوری سوریه باقی نگه داشته است و قدرت آمریکا را در این کشور و تا حدی در منطقه به چالش کشیده است.آنچه اما برای دستیابی به صلح حقیقی در سوریه ضروریست مهار رقابت ژئوپلیتیک، تقویت مشارکت سیاسی، کمک به بازسازی سوریه و رسیدگی به آوارگان در این کشور جنگ زده است.