نشانه شناسی روزنامه ها و نشریات ایران

اسامی در ذهن ما نشانه هایی بر جا می گذارند که در پیوند با فرهنگ همان جامعه ریشه دوانده و معنی پیدا می کنند. بررسی نام های روزنامه ها و نشریات بعد از انقلاب سال ۵۷ نشان می دهد انتخاب واژه ها و کلمات انقلابی و اسلامی بهمراه آیه ای از قرآن (عمدتا برای مطبوعات حزبی) به عنوان میزان پایبندی به اسلام در اولویت بودند. این اسامی انتخابی به ندرت تاکید بر نام های ایرانی داشته و یا حس شهروندی را در ذهن مخاطب فارسی زبان زنده می کنند.

در واقع سنجش اسلامی بودن در رویکرد کلی جامعه آنزمان ایران به نحوی بود که مطبوعات نیز در پیروی از آن رویکرد اسامی خود را برگزیدند.

روزنامه، رادیو، تلویزیون و کتاب جزو ابزارهایی به شمار می روند که رسانه به واسطه آنها امکان ابلاغ متن به مخاطب را می یابد. در نشانه شناسی نام، لایه ای است که از دو رمزگان ارزش می گیرد و در همنشینی با لایه های دیگر بار ارزشی خود را به آنها منتقل می کند و از آنها متاثر نیز می شود. یکم زبان و دوم رمزگان هنر و قرار داد نامگذاری متون هنری.

بررسی اسامی انتخابی برای نشریات و روزنامه های بعد از انقلاب سال ۵۷ اما نشان می دهد اسامی انتخاب شده عمدتا تحت تاثیر فضای سیاسی آن دوران بوده است.

بعد از انقلاب سال ۱۳۵۷ تعداد روزنامه هایی که در ایران منتشر شدند کم نبودند اما تنها یک مورد از انبوه آن روزنامه ها توانسته تا به امروز به انتشار خود ادامه دهد و دهها مورد دیگر با توقیف و تعطیلی پرونده شان برای همیشه بسته شد و هرگز به دومین دهه فعالیت روزنامه نگاری خود وارد نشدند.

در این مطلب نگاهی به نشانه شناسی برخی از روزنامه ها و نشریات در ایران بعد از انقلاب سال ۵۷ داشتم تا سرنوشت آنها را نیز در چهلمین سال انقلاب بررسی کنم.

خرداد ۵۸ و آغاز روند انتشار مطبوعات انقلابی

روزنامه جمهوری اسلامی که خود را اولین نهال نظام جمهوری اسلامی ایران معرفی می کند در نام انتخابی خود تنها جمهوریت و اسلامیت را نمایندگی می کند. این روزنامه نهم خرداد ۱۳۵۸ بعنوان ارگان رسمی حزب جمهوری اسلامی آغاز به انتشار کرد. بالای عنوان روزنامه در صفحه اول اما قطرات خونی لخته شده دیده می شود که بعد از حادثه انفجار مقر این حزب در تهران در تیر ماه سال ۱۳۶۰به آن افزوده شده است.

اولین سردبیر این روزنامه میرحسین موسوی بود. هر چند این حزب در خرداد ۶۶ به فعالیت خود خاتمه داد اما روزنامه به فعالیت خود ادامه داد.

این روزنامه اصولگرا که پنج ماه بعد از انقلاب ۵۷ انتشار خود را آغاز کرده همواره در بالای صفحه اول خود نقل قولی از آیت الله خمینی به همراه عکس وی را منتشر می کند.

روزنامه انقلاب اسلامی دیگر روزنامه ای بود که آمدن و رفتش در خرداد ماه بود. این روزنامه در خرداد ماه ۱۳۵۸ منتشر شد و مخاطب آن در اولین شماره در مطلبی به قلم مدیر مسئولش ابوالحسن بنی صدر که هشت ماه بعد بعنوان اولین رئیس جمهور بعد از انقلاب انتخاب شد، می خواند: "و خداوند خواست که انقلاب اسلامی منتشر شود."

همچنین در صفحه اول این روزنامه در شماره اول می خوانیم: این روزنامه زاده و زبان انقلاب اسلامی ایران به رهبری قائد دوران امام خمینی است.

این جمله اما بیشتر خاطره رویت تصویر آیت الله خمینی در ماه را که در آن روزها بر سر زبانها بود زنده می کند. در واقع می توان نتیجه گرفت این خواست جامعه ایران آن روزها بود که بنی صدر و همکارانش را به نوشتن این جملات سوق داد.

نکته جالب توجه این است که انتخاب اسم این روزنامه نیز با نظر آیت الله خمینی صورت گرفت ؛ بنی صدر برای احترام به نظر رهبر انقلاب ایران سه نام توحید ، انقلاب اسلامی و رسالت را به آیت الله پیشنهاد می کند و ایشان "انقلاب اسلامی" را انتخاب می کند.

اما زبان انقلاب اسلامی ایران تنها دو سال دوام آورد و سه روز قبل از عزل بنی صدر از ریاست جمهوری ایران در ۱۷ خرداد ۱۳۶۰ به دستور اسدالله لاجوردی، دادستان انقلاب توقیف شد.

روزنامه جبهه ملی ایران نشریه حزب جبهه ملی ایران به سردبیری پروانه فروهر که هدف از انتشار خود را "استقرار حاکمیت ملی" عنوان کرده بود نیز به همراه روزنامه های دیگر در خرداد سال ۱۳۶۰ توقیف شد

روزنامه رسالت که از سال ۱۳۶۶ به مدیر مسئولی مرتضی نبوی و سردبیری احمد توکلی تاسیس شد، هدف این روزنامه مخالفت با میرحسین موسوی بود و در انتقاد از سیاست های دولت وی در سالهای پایانی جنگ ایران و عراق منتشر شد. همین رویکرد باعث شد تا رهبر وقت جمهوری اسلامی از توزیع این روزنامه که متعلق به جناح راست بود در جبهه های جنگ جلوگیری کند.

با اتمام جنگ هشت ساله ایران و عراق و در شرایط جدید بعد از درگذشت اولین رهبر جمهوری اسلامی ایران روزنامه سلام بعنوان رسانه جناح چپ که رانده شده از قدرت بود در تلاش برای انتقاد از وضع موجود تاسیس شد تا نقشی همچون روزنامه رسالت را ایفا کند.

این روزنامه متعلق به مجمع روحانیون مبارز بود که با سردبیری عباس عبدی در بهمن ماه ۱۳۶۹ منتشر شد اما قبل از تولد ده سالگی اش با انتشار سند محرمانه وزارت اطلاعات در تیرماه ۱۳۷۸ به حکم دادگاه ویژه روحانیت به مدت ۵ سال تعطیل شد و بعدا از اتمام دوران توقیف نیز منتشر نشد.

با آغاز دهه هفتاد شمسی دولت هاشمی رفسنجانی خود را نماد سازندگی می دانست، جامعه روزنامه خوان ایرانی نیز خواهان تغییر بود و انتشار روزنامه همشهری بعنوان اولین روزنامه تمام رنگی به صاحب امتیازی شهرداری تهران در آذر ماه سال ۱۳۷۱ در این راستا بود.

این روزنامه همچنین اولین روزنامه بعد از انقلاب است که نام و نشان خاص در طراحی عنوان آن دیده می شود.

در دهه هفتاد بر خلاف دهه شصت که اسامی انقلابی و اسلامی انتخاب می شدند انتخاب اسامی مطبوعات رویکرد ملی گرایانه و شهروند محور داشتند.

اقلیت تندرو همچون انصار حزب الله نشریه یالثارات الحسین را در ابتدای دهه هفتاد منتشر کرد که عنوان این نشریه مرتبط با وقایع تاریخی کربلا است و به معنی به خونخواهی امام حسین است.

بر خلاف بسیاری از روزنامه ها و نشریات که در چهار دهه گذشته برای همیشه توقیف شدند، این نشریه اصولگرا نیز در طول فعالیت خود چندین بار توقیف شده ولی مجددا انتشار خود را از سر گرفته است.

جمهوری اسلامی، انقلاب اسلامی، میزان، جبهه ملی ایران، رسالت، سلام و یالثارات بارزترین نمونه از اسامی نشریات تا پایان بیست سالگی انقلاب سال ۵۷ بشمار می روند.

حق نشر عکس on 1.00

خرداد ۷۶ و دوران اصلاحات

بعد از انتخاب محمد خاتمی به ریاست جمهوری در سال ۷۶ روزنامه جامعه توسط اصلاح طلبان منتشر شد تا صدای جامعه مدنی در ایران باشد. سر دبیر این روزنامه ماشالله شمس الواعظین بود.

اما تنها شش ماه بعد از انتشار به حکم قاضی سعید مرتضوی در سی ام تیر ماه ۷۷ به جرم اهانت به مقدسات مذهبی و مسئولان نظام جمهوری اسلامی لغو امتیاز شد.

به دنبال تعطیلی روزنامه جامعه، در بحبوحه اخبار مربوط به قتل های زنجیره ای بود که روزنامه صبح امروز با جمله "امروز" دانستن حق مردم است منتشر شد. اولین شماره صبح امروز در تاریخ ۲۴ آذر سال ۱۳۷۷ منتشر شد تا در نهایت با حکم قاضی مرتضوی در اردیبهشت سال ۱۳۷۹ تعطیل شود.

بدین ترتیب خواست عموم مردم در دوران اصلاحات که خواهان اصلاح امور بودند در حوزه مطبوعات نیز تحقق نیافت و جناح مقابل که قوه قضاییه را در اختیار داشت روزنامه های اصلاح طلب بسیاری را همچون توس، دوران امروز، یاس نو، مشارکت، نوروز، بهار، خرداد، اعتمادملی، وقایع اتفاقیه، بیان، نشاط، نوسازی را یکی پس از دیگری بعد از مدت کوتاهی از انتشار آنها توقیف کردند.

آیات قرآنی و نشان روزنامه ها

اگر روزنامه "انقلاب اسلامی" به استناد آیه ۱۸ سوره الزمر قرآن (فبشر عبادی الذین یستمعون القول فیتبعون أحسنه) مخاطبش را مژده می داد که به سخنها گوش فرا دهد و از بهترین آنها پیروی نماید.

روزنامه "میزان" ارگان نهضت آزادی ایران با استناد به آیات هفتم و هشتم سوره الرحمن (السما رفعها و وضع المیزان ، الا تطغوا فی المیزان) با اشاره به افراشتن آسمان و تعیین میزان، به مخاطب خود هشدار می داد تا در سنجیدن ها خیانت نکند.

از سوی دیگر نشریه "مجاهد" بعنوان ارگان رسمی سازمان مجاهدین خلق با طراحی ویژه دو اسلحه وارونه که بر روی هم قرار گرفته بودند نشان خود و بنوعی پیش بینی سمت و سوی منش سیاسی آن سازمان را مشخص می کند. این روزنامه نیز با تکیه برآیه ۹۵ سوره نسا از قرآن (فضل الله المجاهدین علی القاعدین اجرا عظیما) تقدم مجاهدین را نزد خداوند بر کسانی که در راه خدا جهاد نکردند متذکر شده و به مجاهدین اجر و ثوابی بزرگ را مژده می دهد.

روزنامه اصولگرای رسالت از آیه ۳۹ سوره احزاب (الَّذِینَ یُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَ یَخْشَوْنَهُ وَ لا یَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ وَ کَفى‌ بِاللَّهِ حَسِیباً ) بهره برده و رسالت ابلاغ پیامهای الهی و نترسیدن از هیچ کس جز خدا را برای حسابرسی کافی میداند.

مجمع روحانیون مبارز اما با تکیه بر آیه ۵۸ سوره یس (سلام قولا من رب الرحیم) روزنامه "سلام" را تاسیس می کند تا سلامی به مخاطب داده باشد که در این آیه آن را کلامی از جانب پروردگار بخشنده دانسته است.

کیهان، اطلاعات و آیندگان

کیهان و اطلاعات تنها بازماندگان میراث رژیم پهلوی هستند که همچنان با اسامی سکولار به انتشار خود ادامه می دهند. مدیران این دو روزنامه دولتی در سالهای بعد از انقلاب توسط رهبر انقلاب ایران منصوب شدند.

در مقاطعی هر دو روزنامه راه و روش متفاوتی برای پوشش اخبار برگزیدند که سهم کیهان در این میان پر رنگ تر از رقیب دیرینه اش بود. اینبار اما اسامی افراد مسئول در تغییر روش انتشار مطالب این دو روزنامه موثر واقع شدند. نام کیهان در دوره ای تا حدودی با تساهل و تسامح همراه بود، دوره ای که سردبیر آن ماشالله شمس الواعظین بود و محمد خاتمی مسئولیت اداره موسسه کیهان را بر عهده داشت. اما اکنون سالهاست با مدیر مسئولی حسین شریعتمداری نام کیهان همراه با مخالفت با اکثریت جامعه و نیز نقشی هم شان نشریات دستگاههای اطلاعاتی و امنیتی به خود گرفت است.

تنها شش ماه بعد از پیروزی انقلاب ایران در مرداد ماه ۱۳۵۸ روزنامه آیندگان توقیف شد، این روزنامه که از سال ۱۳۴۶ با همت داریوش همایون و با سردبیری غلامحسین صالحیار منتشر شد اولین نمونه توقیف شده در مطبوعات ایران بعد از انقلاب سال ۵۷ بود که (بعد از بیان نظر آیت الله خمینی در نخواندن آن روزنامه رخ داد).

محمد قائد که روز توقیف این روزنامه در محل نشریه دستگیر شد درباره علت توقیف آن روزنامه می نویسد مى‌توان دلایلى یافت: با گذشت شش ماه، وقتش بود اوضاع سیاسى تحت قاعده در آید و هَرَس‌کردن مطبوعات باید با آیندگان شروع مى‌شد.او می افزاید: شاید بهتر باشد بپرسیم آیندگان اصلا چگونه توانست ۱۶۳ شماره دوام بیاورد و چرا آن را زودتر نبستند؟

وضعیت کنونی

آرمان، ابرار، آفتاب، افکار امروز، آفرینش، اسرار، ابتکار، قانون، اعتماد، ایران،انتخاب، بهار، روزان، تجارت، سازندگی ،سیاست روز، دنیای اقتصاد، کلید، صدای اصلاحات، همدلی، هم میهن، شهروند، شرق، صنعت‌، جوان، خراسان، مردمسالاری، زن، فرهیختگان، روزگار، فرصت امروز،

حمایت، ۱ دی، وطن امروز، رویش ملت، راه مردم، هفت صبح و جام جم تعدادی از اسامی روزنامه ها و نشریات کنونی در ایران به شمار می روند.

اگر هر متن محصول عملکرد تعاملی شبکه ای از رمزگان هاست. مرور اسامی فوق نشان می دهد رویکرد نام گذاری روزنامه ها و نشریات در دو دهه اخیر فارغ از اینکه منتسب به کدام جناح اصلی قدرت در ایران باشند، تغییر ذائقه جامعه روزنامه خوان را هدف قرار داده و در انتخاب اسامی خود به ایجاد امید و نشاط در جامعه می اندیشند. اگر یکی از دلایل این امر را بتوان فاصله گرفتن از فضای پر هیجان سالهای ابتدایی انقلاب و دهه شصت دانست، بدون شک استقبال بدنه جامعه روزنامه خوان ایرانی از اسامی سکولار در دهه نود شمسی را نمی توان در این رویکرد مطبوعات ایران بی تاثیر دانست.