هریرود در افغانستان، اقتباس از الگوی ایران؟

رودخانه هریرود با طول حدود ۱۱۰۰ کیلومتر از ارتفاعات مرکزی افغانستان سرچشمه گرفته، پس از تشکیل قسمتی از مرز افغانستان، ایران و ترکمنستان در نهایت در ریگزارهای قره قوم ترکمنستان جذب می گردد. مساحت حوزه هریرود ۱۱۲۲۰۰ کیلومتر مربع است که ۳۵ درصد در افغانستان، ۴۴ در صد در ایران و ۲۱ درصد آن در ترکمنستان قرار دارد.

دشت هرات بصورت تاریخی و سنتی عمده ترین مصرف کننده آب هریرود بوده است و هم اکنون نیز هریرود شاه رگ حیاتی هرات است. افغانستان در حوزه هریرود در چند دهه قبل، مطالعه و احداث چند بند آب از جمله سلما (۱۳۵۱) و کبگان (۱۳۴۴) را روی دست گرفت که متاسفانه به دلیل ورود نیروهای روسی و شروع جنگ این پروژه ها علیرغم پیشرفت فیزیکی، متوقف گردید.

در این زمان ایران و ترکمنستان با استفاده از اوضاع به هم ریخته سیاسی در افغانستان در سال ۱۳۷۹ علی رغم اعتراض شدید افغانستان اقدام به ساخت بند دوستی بر روی هریرود مرزی نمودند. از سوی دیگر سد سازیها و استفاده بی رویه از آبهای سطحی و زیرزمینی در ایران باعث شده است که نه تنها تقریبا هیچ آبی به هریرود مرزی از طرف ایران نرسد بلکه دشتهای حوزه قره قوم (هریرود ایران) هم با بحران شدید آبی مواجه شوند.

حق نشر عکس IRNA

پژوهش اخیر مرکز مطالعات استراتژیک افغانستان تحت عنوان "هریرود، مروری بر حوزه آبریز" نشان می دهد که میزان آب هریرود در افغانستان از دوره ۱۳۴۰-۱۳۵۸ تا ۱۳۸۷-۱۳۹۶ حدود ۵۰ درصدکاهش یافته است. از آنجا که در بین این دو دوره آماری نه تنها در افغانستان هیچ بنای آبی بر روی هریرود ساخته نشده است بلکه بر اثر جنگها، بازدهی زیربناهای قبلی هم در اثر نبود امکانات کاهش یافت، نمی توان علت آن را با فعالیتهای انسانی مرتبط دانست.

باتوجه به ذوب یخچالهای افغانستان در اثر تغییرات اقلیم به نظر می رسد مهمترین دلیل کاهش آب هریرود تغییرات اقلیم باشد که تقریبا سراسر کشور را متاثر ساخته است. به عنوان مثال براساس بررسی های سازمان خوراک و زراعت سازمان ملل متحد (فائو) در سال ۱۹۹۶ در افغانستان ۸۴ میلیارد مترمکعب آب تولید می شده است که براساس داده های وزارت انرژی و آب این میزان در سال ۲۰۱۸ به حدود ۴۹ میلیارد مترمکعب کاهش یافته است.

از سوی دیگر رشد جمعیت، توسعه زراعت و صنعت، و تغییر الگوی زندگی ساکنین حوزه باعث افزایش نیاز آبی در این حوزه نیز شده است. بنابراین حکومتها باید چاره ای جهت حل بحران کم آبی منطقه بیابند. توسعه نامتوازن کشورهای حوزه سبب شده است که مصرف و نیاز آبی آنها نیز نامتوازن گردد.

به عنوان مثال سرانه مصرف آب در تمامی بخشها در کشورهای ایران و ترکمنستان به دلیل توسعه بیشتر نسبت به افغانستان بیشتر می باشد. با برقراری ثبات نسبی در افغانستان، الگوی زندگی در این کشور نیز به سرعت در حال تغییر بوده که سبب بالارفتن نیاز آبی ساکنین حوزه هریرود در افغانستان گردیده است. بنابراین برنامه ریزان منابع آب کشور باید راه حل معقولی جهت ایجاد تعادل تولید و مصرف آب در حوزه هریرود ایجاد نمایند تا بحران کم آبی در این منطقه از کشور به صورت اصولی و پایدار مدیریت گردد.

بیشتر بخوانید:

سئوالی که در اینجا طرح می گردد این است که افغانستان برای غلبه بر بحران کم آبی و استفاده پایدار از منابع آب از چه الگو و ساز و کار مدیریتی باید استفاده نماید و آیا استفاده از الگوی کشورهای دیگر حوزه جهت حل بحران کم آبی مناسب است؟

نگاه اجمالی به وضعیت حوزه هریرود ایران می بینیم که سیاستهای این کشور در مسائل آبی نه تنها مشکل کم آبی را حل نکرده است بلکه باعث افزایش بحران آبی در حوزه نیز شده است. بطوریکه از مجموع ۱۳ دشت حوزه قره قوم ۱۰ دشت آن به حالت بحرانی و فوق بحرانی رسیده است و افت سطح آب زیرزمینی در حوزه قره قوم به بیش از یک متر در سال رسیده است که بیشترین مقدار در ایران است.

نمی توان گفت که سد سازی افراطی و حفر بی رویه چاههای عمیق جهت برداشت آبهای زیرزمینی راه حلی مناسب جهت تامین آب است مسلم این است که این نوع برخورد با منابع آب در دراز مدت عاقبت خوبی نخواهد داشت و دانشمندان علوم آب هم به هیچ عنوان آن را توصیه نمی کنند.

بنابراین افغانستان باید با برنامه ریزی و پروژه سازیهای دقیق به دنبال راه حلی پایدار جهت رفع کمبود آب در حوزه هریرود باشد و نباید از سیاست های سایر کشورهای منطقه پیروی کند که نتیجه خوبی نداشته اند.