تدریس بدون حق التدریس، تهدید آینده آموزش و پرورش ایران

سولماز مهاجر، روزنامه نگار در یادداشتی برای صفحه ناظران درباره بحران های متعدد آموزش و پروش از جمله حقوق معلمان نوشته است.

حق نشر عکس ugc
Image caption واقعیت این است که حتی معلمانی که به روستاهای دورافتاده می روند، و معلمان اعزامی به خارج از کشور هم حدود ۱۰ ماه است حقوق دریافت نکرده اند

مطالبات معوق مانده معلمان، می تواند آموزش و پرورش ایران را در سال آینده تحصیلی با مشکل جدی کمبود معلم روبه رو کند. این در حالی است که افزایش جمعیت دانش آموزی و تغییر سیستم آموزشی به ۳-۳-۶ در سال های اخیر بحران کمبود معلم را تشدید کرده است.

در سال تحصیلی ۹۸-۹۷ جمعیت دانش آموزی ایران شش درصد رشد داشت و بر اساس آماری که محمد بطحایی، وزیر آموزش و پرورش ارایه داد، سال تحصیلی گذشته با کمبود ۱۳۶ هزار نیروی معلم آغاز شد. به همین دلیل، در سال گذشته ۸۰ هزار معلمی که شرایط بازنشستگی را داشتند، به درخواست آموزش و پرورش، بازنشستگی خود را به تاخیر انداختند تا کمبود نیروی معلم جبران شود. بخش بزرگی از نیروهای حق التدریس آموزش و پرورش، معلمان رسمی هستند که در ساعات آزاد خود به صورت حق التدریس کار می کنند.

معلمان بسیاری هستند که در سال تحصیلی ۹۸-۹۷، افزون بر ۲۰ ساعت موظف تدریس خود، تا ۴۰ ساعت هم حق التدریس گرفته اند. به عبارت دیگر، این معلمان پنج روز ۱۲ ساعته کار می کنند تا هزینه های زندگی شان تامین شود اما در عمل، از مهرماه گذشته تا کنون تنها حقوق همان ۲۰ ساعت موظف را دریافت کرده اند. حالا معلوم نیست این معلمان رسمی و حق التدریس، تمایلی به ادامه کار بدون دریافت حقوق داشته باشند.

روال پرداخت حق التدریس معلمان در سال های اخیر به این صورت بوده که پرداخت سه ماهه نخست سال تحصیلی در دی ماه، و سه ماه دوم در اسفندماه صورت می گرفت. دو ماه بعد از عید هم در ماه های مرداد و شهریور پرداخت می شد. اما امسال این اتفاق نیفتاد. اسفندماه ۱۳۹۷ مجلس ایران تصویب کرد که پرداخت حق التدریس و حق الزحمه معلمان، به صورت یک دوازدهم و ماهانه صورت گیرد. مقام های آموزش و پرورش قول دادند که پرداختی های شش ماهه نخست سال تحصیلی کنونی پنجم فروردین ماه انجام شود که باز هم به تاخیر افتاد.

به همین دلیل، تعدادی از معلمان در ۱۷ فروردین ماه، یعنی نخستین روز کاری سال ۱۳۹۸ تحصن کردند و در کلاس های خود حاضر نشدند. این درحالی است که تعدادی از معلمان معترض از جمله اسماعیل عبدی، محمود بهشتی، محمد حبیبی و روح الله مردانی ماه هاست در زندان هستند.

پای صحبت معلمان که بنشینی، بسیاری از آنها می گویند اگر به دلیل ماهیت شغل معلمی و سرنوشت دانش آموزان نبود، به این شغل بی مزد ادامه نمی دادند. طنز ماجرا اینجاست که دوره های ضمن خدمت معلمان هم برایشان رایگان نیست. آن ها در حالی که حقوقی دریافت نمی کنند، باید شهریه دوره های ضمن خدمت خود را بپردازند تا «به روز» بمانند. این در حالی است که آموزش های غیرحضوری ضمن خدمت، به فروش سی دی و ثبت پاسخ پرسش ها در سایت تقلیل یافته است. افرادی هستند که در ازای مبلغی اندک، پاسخ ها را در سایت ثبت می کنند تا معلم ها امتیاز بازآموزی را بگیرند. به این ترتیب در عمل، این آموزش ها، چیزی جز درآمدی برای آموزش و پرورش نیست.

سایر معوقات، از جمله هزینه نظارت بر حوزه های امتحانی و تصحیح اوراق امتحانات نهایی را باید به پرداخت های معوق مانده معلمان افزود. این مبالغ از سال ۱۳۹۶ تا کنون پرداخت نشده و در صورت پرداخت نشدن تا یکی دو ماه دیگر، بسیاری از معلمان حاضر نخواهند شد اوراق امتحانات خردادماه امسال را تصحیح کنند.

البته تجربه نشان داده که آموزش و پرورش به مناسبت هایی همچون روز معلم (۱۲ اردیبهشت ماه) و یا انتخابات مجلس و ریاست جمهوری، بخشی از معوقات معلمان را پرداخت می کند.

تغییر سیستم آموزشی بدون توجه به نیروی انسانی

آموزش و پرورش ایران در حالی با کمبود معلم مواجه است که برخی معلمان حق التدریس یا دانشجو-معلمان دانشگاه فرهنگیان استخدام نمی شوند. بسیاری از افرادی که در آزمون استخدامی سال ۹۷ آموزش و پرورش نمره بالایی گرفته اند در مصاحبه رد شده اند. آموزش و پرورش سال هاست که به جای استخدام معلمان جدید، سعی می کند نیروهای شاغل یا بازنشسته خود به عنوان معلم حق التدریس استفاده کند تا بار مالی بیشتری بر دولت تحمیل نشود.

با وجود کسری ۱۹۳ هزار میلیارد تومانی بودجه دولت ایران در سال ۱۳۹۸، بخش آموزش نیز تحت تاثیر قرار خواهد گرفت. هر چند ارقام نشان دهد که بودجه آموزش و پرورش در سال ۱۳۹۸ نسبت به سال ۱۳۹۷ به میزان ۲۳/۷ درصد افزایش داشته و به رقم ۵۲۵.۴۹۱ میلیارد ریال رسیده باشد.

نه تنها در اعداد و ارقام، بلکه در صحبت های مقام های آموزش و پرورش هم وضع مالی آموزش و پرورش خوب توصیف می شود. سیدمحمد بطحائی، وزیر آموزش و پرورش آبان ماه ۱۳۹۷ معوقات فرهنگیان را «کمتر از هزار میلیارد ریال» عنوان کرد. اما همین مبلغی که از نظر وزیر زیاد نبود، پرداخت نشد.

بیشتر بخوانید:

واقعیت این است که حتی معلمانی که به روستاهای دورافتاده می روند، و معلمان اعزامی به خارج از کشور هم حدود ۱۰ ماه است حقوق دریافت نکرده اند. نخستین روزهای فروردین امسال دستور بازگشت حدود ۱۵۰ معلم اعزامی به مدارس خارج، به کشور در خردادماه، به دلیل «تامین نشدن ارز مورد نیاز» صادر شد.

این تصاویر نه چندان واقعی درباره آمار کلاس های درس و معلمان نیز ارایه می شود. معمولا آمار دانش آموزان در کلاس های درس، از میانگین کلاس های روستایی (که تعداد کمی دانش آموز دارند) و سایر کلاس ها به دست می آید. به این ترتیب، کلاس های دارای بیش از ۴۰ دانش آموز در مناطق مرکزی و حومه شهرهای بزرگ به چشم نمی آیند تا درباره آنها تصمیم گیری شود و مجلس به استخدام معلمان رای دهد. اردیبهشت ماه سال ۱۳۹۷ وزیر آموزش و پرورش از مجلس ۲۵هزار ردیف استخدامی به آموزش و پرورش بدهد.

تغییرات سیستم آموزشی که سال های اخیر رخ داده هم به کمبود معلم دامن زده است. به عنوان نمونه، هنرستان های ایران تا پیش از تبدیل سیستم آموزشی به ۳-۳-۶، تنها یازده کلاس داشتند. کلاس دوازدهم در حالی به به دوره آموزشی هنرستان ها افزوده شد که هیچ برنامه ای برای تامین نیروی انسانی درنظرگرفته نشد؛ باید ۳۵ واحد درسی کلاس دوازدهم را در تعداد هنرستان ها ضرب کرد تا به کمبود معلمی که نتیجه سیستم آموزشی جدید است پی برد.

توزیع دانش آموزان نیز با امکانات آموزش و پرورش متناسب نیست. در بیشتر مناطق، هنرستان های فنی شلوغ و کاردانش خلوت است و آموزش و پرورش سعی می کند دانش آموزان را تشویق کند که به هنرستان کاردانش بروند.

مشکل دیگر این است که تربیت معلمان دروس مختلف بر اساس نیاز صورت نگرفته است؛ مدتی در رشته ریاضی معلم زیاد تربیت کردند؛ در حالی که رشته ریاضی نسبت به رشته های تجربی و علوم انسانی دانشجویان کمتری دارد. حالا آموزش و پرورش در رشته ریاضی با مازاد نیروی معلم مرد و زن روبه روست و در رشته های علوم انسانی از جمله دروس ادبیات، تاریخ و جغرافیا با کمبود نیرو مواجه است.

حق نشر عکس ugc
Image caption یکی از اصلی ترین مطالبات معلمان، بهبود کیفیت آموزش است. پرداخت نشدن معوقات معلمان، کیفیت آموزش را بیش از پیش کاهش خواهد داد. هنگامی که مذاکرات شورای هماهنگی تشکل های صنفی فرهنگیان با مسئولان نتیجه نداد، دی ماه و اسفندماه ۹۷ نیز معلمان در تهران، کرج، اصفهان، ارومیه و سایر شهرها دست به اعتراض هایی زدند

وعده های بی سرانجام و بی توجهی به کیفیت آموزش

یکی از اصلی ترین مطالبات معلمان، بهبود کیفیت آموزش است. پرداخت نشدن معوقات معلمان، کیفیت آموزش را بیش از پیش کاهش خواهد داد. هنگامی که مذاکرات شورای هماهنگی تشکل های صنفی فرهنگیان با مسئولان نتیجه نداد، دی ماه و اسفندماه ۹۷ نیز معلمان در تهران، کرج، اصفهان، ارومیه و سایر شهرها دست به اعتراض هایی زدند. آن ها مطالبات خود را در ۹ محور اعلام کردند: «توجه به وضعیت معیشتی، پرداخت معوقات، برقراری عدالت آموزشی، به رسمیت شناختن تشکل های صنفی، اجرای همسان سازی حقوق ها، اختصاص بودجه، توقف سیاست پولی سازی مدارس، برخورداری از بیمه تکمیلی کارآمد و آزادی معلمان زندانی.» شورای هماهنگی تشکلهای صنفی فرهنگیان ایران هم بیانیه ای درباره سرکوب معلمان صادر کرد.

با وجود تمام مذاکرات و وعده ها، خواسته های فرهنگیان محقق نشد. محمدباقر نوبخت، رئیس سازمان برنامه و بودجه، که روزهای پایانی سال ۱۳۹۷ وعده داده بود تا «چند ساعت دیگر» مطالبات خرید خدمت فرهنگیان پرداخت می شود، بیش از سایر مقام های دولتی مورد انتقاد است. عملکرد دولت در پرداخت حقوق فرهنگیان به اعتراض مجلس هم منجر شد. جبار کوچکی نژاد، عضو کمیسیون آموزش و تحقیقات مجلس از پرداخت نشدن ۷۰۰ میلیارد تومان بودجه مربوط به مطالبات معلمان و فریب آموزش و پرورش از سوی سازمان برنامه بودجه سخن می گوید.

با این همه، به دلیل موقعیت اجتماعی که معلمی دارد، این شغل در ایران پرطرفدار است و تجربه نشان داده که معلمان در آستانه سال تحصیلی جدید با پرداخت های اندک قانع شده و به ادامه کار ترغیب می شوند. باید دید که آیا امسال هم آموزش و پرورش می تواند با استفاده از شگرد قدیمی خود معلمان را به کلاس ها بکشاند یا بحران کمبود معلم گریبانگیر این نهاد می شود.