کودک همسری؛ گره کور قانونگذاری یا مقاومت محافظه‌کاران؟

ناظران

سپهر قاسمی، روزنامه نگار در یاداشتی برای صفحه ناظران با اشاره به بحث ازدواج کودکان، به موانع قانونی و مذهبی آن اشاره کرده است.

حق نشر عکس Mehr
Image caption زینب در ۱۷ سالگی با پسرعموی ۱۲ ساله‌اش بهزاد ازدواج کرد

ازدواج کودکان بار دیگر در ایران خبرساز شده است. این‌بار انتشار ویدیویی از ازدواج یک دختر ۱۰ ساله با مردی بسیار بزرگ‌تر از خود در شبکه‌های اجتماعی خشم و انتقاد بسیاری برانگیخت. انتقادهایی که در نهایت به ابطال این عقد با دخالت مقام‌های قضایی ایران منجر شد.

معصومه ابتکار معاون امور زنان و خانواده ریاست جمهوری ایران، از منتشرکننده این ویدیو در توییتر خواسته بود که اطلاعات بیشتری برای پیگیری به او بدهد. هرچند گویا همین پیگیری در نهایت به باطل‌شدن این عقد منجر شده اما پرسشی که تعداد زیادی از کاربران شبکه‌های اجتماعی از او پرسیده‌اند این است که چرا نباید قوانین بازدارنده‌ای برای جلوگیری از بروز چنین ازدواج‌هایی وجود داشته باشد؟ آیا این یک استثنا در ایران بود که با با باطل‌کردن عقد، همه نفسی به راحتی بکشند؟ و چه بر سر کودکانی می‌آید که هرگز فیلم‌هایشان منتشر نمی‌شود؟

آمار رو به افزایش ازدواج کودکان

ازدواج کودکان در ایران برخلاف آنچه تصور می‌شود به روستاها و شهرهای کم‌جمعیت محدود نمی‌شود، این موضوع پدیده‌ای است که در سراسر کشور رواج دارد.

بازهم برخلاف آنچه تصور می‌شود تعداد این ازدواج‌ها نه تنها روند نزولی ندارد که رو به افزایش است. شهلا اعزازی، مدیر بخش مطالعات زنان انجمن جامعه‌شناسی ایران پیشتر گفته بود ازدواج کودکان در شهرها بیشتر از روستاهاست و تعداد آن هم در حال افزایش است. هرچند این جامعه‌شناس علت افزایش این نوع ازدواج‌ها را "ناآگاهی والدین و فقر فرهنگی" دانسته بود.

قانون ایران ازدواج دختران زیر ۱۳ سال و ۱۵ سال را منوط به اجازه ولی و حکم دادگاه کرده است اما آنچه در واقعیت اتفاق می‌افتد هیچ تناسبی با این قانون ندارد. بر اساس آمارها سازمان ثبت احوال ایران از سال ۹۲ تا ۹۶ هزار دختر زیر ۱۰ در ایران ازدواج کرده‌اند. در همین بازه زمانی ۱۹۲هزار و ۸۴۰ دختر زیر ۱۴ساله ازدواج کرده‌اند.

براساس آمارهای منتشر شده از طرف معاونت امور زنان و خانواده ریاست جمهوری، نسبت مردان و زنانی که در سن کمتر از ۱۵ سالگی ازدواج می‌کنند ـ در سال ۱۳۹۲ به ترتیب برای مردان ۰.۴ درصد و برای زنان ۵.۴ درصد است. این رقم با افزایش برای دختران در سال ۹۳ به ۵.۶ درصد رسیده و در سال‌های ۹۴ و ۹۵ نیز به ترتیب رقمی معادل ۵.۴ و ۵.۵ را نشان می دهد. این رقم سال ۹۵، ۰.۰۵ درصد برای پسران و ۵.۵ درصد برای دختران است.

هراس از آینده سالخورده

سال‌هاست فعالان حقوق کودک برای افزایش سن قانونی ازدواج در ایران تلاش می‌کنند اما به هیچ‌ موفقیتی در این زمینه دست پیدا نکرده‌اند. مجلس ایران پارسال لایحه افزایش سن قانونی ازدواج را رد کرد. بر اساس این لایحه ازدواج دختران کمتر از ۱۳ سال به‌ طور کلی ممنوع می‌شد و دختران بین ۱۳ تا ۱۶ ساله با قیودی مانند اجازه ولی اجازه ازدواج پیدا می‌کردند. سن ازدواج پسران هم در این لایحه ۱۸ سال در نظر گرفته شده بود.

یحیی کمالی‌پور، عضو هیات رئیسه کمیسیون حقوقی و قضایی مجلس ایران گفته بود یکی از دلایل رد این طرح "مخالفت مراجع" است. طیبه سیاوشی عضو فراکسیون زنان مجلس هم گفته بود دلایل مخالفان "بیشتر مسائل فقهی و شرعی" است. پروانه سلحشوری عضو دیگر فراکسیون زنان مجلس هم گفته بود به نظر می رسد از "یک نهاد خاص" به این نمایندگان اعلام شده بود که با طرح کودک همسری مخالفت کنند.

مقاومت قانونی در برابر افزایش سن ازدواج شاید موضوع عجیبی به نظر برسد. اما سیاستگذاران ایران به شدت در برابر افزایش سن قانونی ازدواج مقاومت می‌کنند. آنها چند دلیل و نگرانی دارند که یکی به سیاست‌های کلان نظام ایران و بقیه به حساسیت‌های مذهبی محافظه‌کاران ایران مرتبط است.

افزایش سن جمعیت ایران یکی از نگرانی‌های جدی برای نظام سیاسی کشور است. این موضوع به حدی جدی است که با حکم رهبر جمهوری اسلامی تمام سیاست‌های کنترل جمعیت در ایران برچیده شدند و تشویق مردم به فرزندآوری بیشتر در دستور کار همه دستگاه‌های فرهنگی و اجتماعی کشور قرار گرفته است.

حجم بالای تولید برنامه‌های تلویزیونی و افزایش بیلبوردهای تشویق‌کننده مردم به فرزندآوری و میلیاردها تومان هزینه در این زمینه بر اساس آمارها چندان موفق نبوده‌اند و همچنان زوج‌های جوان ایران رغبت چندانی به فرزندآوری ندارند. بر اساس آمارهای انجمن جمعیت‌شناسی ایران ۳۰ درصد از زوج‌های ایرانی یا یک فرزند دارند یا فرزندی ندارند. بین ۳۰ تا ۳۳ درصد دو فرزند و حدود ۳۳ درصد نیز بیش از دو فرزند دارند. بر همین اساس این هراس وجود دارد که ایجاد محدودیت‌های بیشتر برای ازدواج امکان کاهش نرخ تولد در کشور را بیشتر کند.

حق نشر عکس Mehr
Image caption به نظر می‌رسد از نگاه محافظه‌کاران مذهبی در ایران عقب‌نشینی از سنت‌هایی مانند ازدواج زودهنگام پیش‌رفتن به سمت به رسمیت‌شناخته‌شدن الگوهای دیگر و سبک‌های متفاوت زندگی در کشور است. از نگاه آنان همچنان که ازدواج دختران ۹ ساله زمانی نه‌چندان دور، مثلا ۵۰ سال پیش نه تنها مذموم که قسمتی از شیوه زندگی مردم بود امروز هم می‌توان به همان شیوه زندگی کرد

سد اصلی: مخالفت محافظه‌کاران قدرتمند

در کنار این مسئله کلان اجتماعی - سیاسی، حساسیت مذهبی تاثیر بزرگتری بر فرایند ممنوعیت ازدواج کودکان داشته است. بر اساس ادعای مقام‌های ایران "مراجع تقلید" با افزایش سن ازدواج مخالفند هرچند مشخص نیست کدام‌یک از مراجع و چه تعدادی از آنها با چنین موضوع مخالفند اما به‌طورکلی در ایران "مخالفت مراجع" برای نقطه پایان گذاشتن بر اغلب بحث‌ها کافی است.

هر چند در این میان روحانیونی مانند مکارم شیرازی با اشاره به اینکه "در گذشته این اجازه به اولیاء داده میشد که حتی برای صغیر همسری انتخاب کنند و معمولا مشکلی ایجاد نمی شد" ادامه آن را در دوران معاصر به صورت تلویحی رد کرده و گفته است: "ولی در عصر و زمان ما عملا ثابت شده است که این ازدواج ها به مصلحت دخترها و پسرها نیست و دارای مفاسدی است و با توجه به اینکه غبطه و مصلحت باید رعایت شود این گونه ازدواج‌ها باطل است و اعتباری ندارد."

اما از طرفی افزایش حضور اجتماعی زنان، کاهش میل به ازدواج در سنین پایین در گروه‌های اجتماعی بیشتر تحصیلکرده یا متمول‌تر، سرکشی زنان از قوانین تبعیض‌آمیز و محدودکننده‌ای مانند حجاب اجباری، محافظه‌کاران مذهبی در ایران را به شدت خشمگین کرده است.

از نگاه این افراد، بدحجابی یا روابط عاطفی و جنسی خارج از ازدواج "مظاهر فساد" هستند، مظاهری که باید از بین بروند. آنها افزایش سن قانونی ازدواج را "کپی‌برداری از طرح‌های غربی" می‌دانند که در باطن قصد هجوم فرهنگی به کشور را دارند. از نگاه موافقان ازدواج کودکان در سنین پایین، این یک موضوع شرعی است که دخالت در آن دست‌بردن در احکام الهی محسوب می‌شود.

بیشتر بخوانید:

به نظر می‌رسد از نگاه محافظه‌کاران مذهبی در ایران عقب‌نشینی از سنت‌هایی مانند ازدواج زودهنگام پیش‌رفتن به سمت به رسمیت‌شناخته‌شدن الگوهای دیگر و سبک‌های متفاوت زندگی در کشور است. از نگاه آنان همچنان که ازدواج دختران ۹ ساله زمانی نه‌چندان دور، مثلا ۵۰ سال پیش نه تنها مذموم که قسمتی از شیوه زندگی مردم بود امروز هم می‌توان به همان شیوه زندگی کرد.

یادآوری مخالفت‌ها با سند آموزشی یونسکو معروف به سند ۲۰۳۰ می‌تواند روشنگر نگاه این بخش از جامعه ایران به توسعه باشد. رسانه‌های محافظه‌کاران بارها این سند را "توطئه" خواندند که برای "نفوذ" برنامه‌ریزی می‌کند. بر اساس این سند جمهوری اسلامی ایران متعهد می‌شد "امکانات مساوی، با کیفیت بالا و مادام‌العمر تحصیل فراگیر" را برای همه ساکنان کشور، فارغ از جنسیت، قوم و قبیله و سن و سال فراهم کند. مخالفت مستقیم رهبر ایران با این سند در نهایت به اجرایی‌نشدن آن ختم شد.

درگیر در یک چرخه ناامیدکننده

مخالفان افزایش سن قانونی ازدواج ابزارهای قدرتمندی برای به کرسی‌نشاندن نظر خود در دست دارند. آنها بخش بزرگی از سیاستمداران ایران را تشکیل می‌دهند خود قسمتی از قدرت اقتصادی و سیاسی کشور محسوب می‌شوند و از طرفی با مراجع دینی روابط نزدیک دارند.

با وجود چنین مخالفان قدرتمندی همچنان لوایح مربوط به ازدواج کودکان یا خشونت خانگی و امثال آنها نمی‌توانند از سد مجلس یا شورای نگهبان عبور کنند. با این‌حال دولت حسن روحانی می‌گوید مخالف ازدواج در سنین پایین است. این موضوع را معصومه ابتکار، معاون امور زنان و خانواده رئیس جمهوری ایران بارها اعلام کرده و از مجلس خواسته لایحه افزایش سن قانونی ازدواج را تصویب کند.

تعداد زیادی از فعالان حقوق کودک و فعالان مدنی هم با ازدواج کودکان در سنین پایین مخالفند. روانشناسان بسیاری این نوع ازدواج را برای کودکان مخرب می‌دانند. این نوع ازدواج بر اساس تعاریف جهانی از مصادیق خشونت علیه زنان و نقض حقوق بشر محسوب می‌شوند.

با همه این‌ها ازدواج کودکان مانند بسیاری دیگر از مسائل اجتماعی ایران به سیاست گره خورده است. با وجود محافظه‌کارانی که می‌توانند با ابزارهای قدرت سبک زندگی دلخواه خود را به دیگران تحمیل کنند به نظر نمی‌رسد بتوان امیدی به تغییر قانون در ایران به نفع محدودیت ازدواج کودکان داشت.

شاید تنها راه برای تغییر قانون اجازه رهبر ایران برای این تغییر باشد که بر مبنای نظرات پیشین او این موضوع چندان محتمل به نظر نمی‌رسد. در نهایت تنها راه آموزش خانواده‌ها و تغییر فرهنگ مردسالارانه سنتی در جامعه ایران باقی می‌ماند، شیوه‌ای که نه مسیر همواری دارد و نه نتایج آن زودرس است.