پنج خوانش از عاشورا

ناظران

علی معموری پژوهشگر دینی، درباره مراسم عاشورا و تغییر و تحولات این مراسم آیینی، دینی در گذر زمان برای صفحه ناظران نوشته است.

حق نشر عکس Getty Images

آیین عاشورا پیرامون کارزار تاریخی یک روزه ای بین امام حسین و یارانش با سپاه عمر سعد شکل گرفته است. این آیین طی تراکم تاریخی طولانی شاهد تطور و تغییرات فراوان بوده است. این نوشته در صدد مقایسه پنج خوانش از این آیین است که هر یک در یکی از دورههای تاریخی بروز بیشتری داشته است. تفکیک این خوانشها به معنای وجود نسخههای کاملا متمایز و جدای از دیگری نیست٬ بلکه این خوانشها گاه در هم ترکیب مییابند.

حق نشر عکس Getty Images

خوانش مذهبی

نخستین خوانش شکل گرفته از کارزار عاشورا خوانشی مذهبی بر پایه حقانیت دینی بوده است. این خوانش٬ عاشورا را از منظر حقانیت دینی ادعای امام حسین نسبت به خلافت نگریسته که در مقابل آن خلیفه غاصبی قرار داشت. بنابراین عاشورا در این خوانش به شکل آیینی دینی و زمینهای برای طرح و ترویج مفاهیم امامت و خلافت و اثبات حقانیت دینی ظهور یافت. این خوانش در خلال دهه های پایانی سده اول و سده های بعدی تا دوره آل بویه رواج بسیاری داشته و از محورهای مهم مورد استناد تشیع بوده است.

ارتباط نسبی امام حسین با پیامبر اسلام و سیر تاریخی وقوع حادثه که پس از فرستادن دعوتنامه های کوفیان به امام حسین مبنی بر آمدن به کوفه و رهبری سپاهی برای کسب خلافت شکل گرفت٬ نقش بسیاری در این خوانش دارد. پیروان این خوانش از حادثه عاشورا به عنوان وسیله ای برای ترویج مذهب و اثبات حقانیت آن و بطلان مذاهب رقیب استفاده میکنند.

حق نشر عکس Getty Images

خوانش فقهی

در این خوانش٬ نگاهی شرعی نسبت به حادثه عاشورا شده و تعامل با آن از طریق انجام مجموعه ای از اعمال فقهی مانند غسل و زیارت و امساک از طعام و غیره و همچنین خودداری از انجام برخی امور همچون شادی و ازدواج و غیره صورت میپذیرد. این نوع تعامل با عاشورا بیشتر در بین روحانیون سنتی و طبقه متدین فقه مدار رایج است.

حق نشر عکس Eric LAFFORGUE

خوانش آیینی

این خوانش به طور مشخص از دوره آل بویه ظهور و بروز یافت و در دورهه های بعدی گسترش فراوان یافت. عزاداری علنی و گروهی در خیابانها و کوچه ها برای نخستین بار در دوره آل بویه شکل گرفت. در این مراسم ها زنان و مردان با زدن بر سر و سینه در مناطق مختلف بغداد که پایتخت آن روز عباسیان بود حضور یافته و سوگواری خود را در قالب مجموعه ای از آیینها و مناسک مانند زدن بر سر و سینه و خواندن اشعار و نوحه ها انجام میدادند.

آیینهای پیرامون عاشورا در دوره های بعد به شکل وسیعی فربه گشته و انواع مختلف و متنوعی از آداب و رسوم فرهنگی و عادات اجتماعی به این مراسم آورده شدند. امروز شاهد انجام دهها شکل و نوع مختلف از آیینها را در خلال مراسم عاشورا هستیم که هر یک در دوره مشخصی و از طریق خرده فرهنگ معینی وارد این مراسم شده و به تدریج گسترش و انتشار یافته اند.

از جمله این آیینها میتوان به سینه زنی٬ زنجیرزنی٬ قمه زنی٬ برافراشتن علم و کتل٬ برافراشتن مشعلهای آتش یا چراغهای فانوسی٬ تعزیه خوانی و شبیه خوانی٬ دویدن بر زغال افروخته و غیره اشاره کرد. در این نوع نگاه به عاشورا٬ انجام این آیینها بروز فراوان یافته٬ به نحوی که گاه تمام حادثه در قالب این آیینها خلاصه میشود.

حق نشر عکس Getty Images

خوانش سیاسی

این خوانش بیشتر در دوره معاصر و همزمان با ظهور جریانهای چپ اسلامی شکل گرفته است. این جریانها اصرار در ارائه تفسیری انقلابی از اسلام داشته اند و به طور طبیعی حادثه عاشورا از بهترین منابع این تلاش به شمار میرود. علی شریعتی را می توان از مروجان به نامش دانست.

بنا به این خوانش٬ امام حسین به شکل فردی انقلابی ظاهر میشود که قیام خود را با هدف اصلاح سیاسی و اجتماعی و در قالب نوعی انقلاب مردمی رهبری کرد. شعارهایی مانند (کل یوم عاشورا و کل ارض کربلاء) معنای هر روز عاشورا است و هر سرزمینی کربلا است در این دوره و برای تایید این نوع خوانش شکل گرفتند. این خوانش در خلال سالهای پیش از انقلاب ایران و نیز سالهای آغازین انقلاب رواج بسیاری داشته است. امروز موج این خوانش در اثر افول جریان اسلام انقلابی و ظهور جریانهای نیرومند منتقد آن کمرنگ شده است.

امروزه شاهد نقطه تحول دیگری نیز در این خوانش هستیم که نشانگر تحولات اساسی و جالب توجه در تعامل با پدیده عاشورا است. خوانش سیاسی از عاشورا امروز به جای ترویج اسلام انقلابی٬ به سمت نقد طبقه سیاستمداران دینی و روحانیون و ظهور فساد و استبداد در نظامهای دینی در حال چرخش است.

حق نشر عکس Getty Images

خوانش انسانی

نگاه به عاشورا در این خوانش متاثر از ارزشهای انسانی حاکم بر آن است. در این نگاه٬ عمده توجه به ارزشهای انسانی پدیدارشده در عاشورا مانند وفادارای و شجاعت و بخشش و بزرگ منشی در برابر قساوت و بیرحمی و خشونت و خیانت و عهدشکنی است. مزیت این نگاه آن است که محدودیتهای دینی را شکسته و زمینه جذابی برای همه انسانها از فرهنگها و ادیان مختلف فراهم میآورد. به علاوه٬ تعامل از منظر انسانی زمینه ظهور انواع مختلفی از هنرهای جهانگرا مانند شعر و نمایش و نقاشی و غیره فراهم میآورد.

این نوع خوانش هر چند در دوره معاصر بروز بیشتری یافته است اما در تاریخ آیین عاشورا سابقه درازی دارد. در واقع عمده تولیدات هنری سنتی مرتبط با عاشورا نشانگر اثرپذیری عمیق شخص هنرمند با ابعاد انسانی این حادثه هستند. برای مثال اشعار محتشم کاشانی به زیبایی مشاعر انسانی جاری در خلال این حادثه را ترسیم کرده است. نمونه بارز امروزی نقاشیهای محمود فرشتچیان است که نقطه تمرکز آنها بر ابعاد انسانی این حادثه است.

نکته جالب توجه آن که خوانش سیاسی انقلابی از عاشورا نگاهی انتقادی نسبت به خوانش انسانی دارد. برای مثال٬ می توان به انتقادات مرحوم مرتضی مطهری در کتاب حماسه حسینی به امثال محتشم کاشانی اشاره کرد که از نظر وی با بروز احساسات انسانی جاری در این حادثه٬ ابعاد دینی آن را تضعیف کرده اند. احساساتی از نوع عواطف خواهری برادری یا درخواست ترحم نسبت به کودکان از نگاه مطهری متناقض مقام دینی امام و خانواده وی و صفاتی چون عصمت و کمال انسانی است.

حق نشر عکس Reuters