ناظران می‌گویند؛ فراز و فرودهای مشارکت سیاسی زنان در افغانستان

  • خجسته الهام
  • فعال حقوق زنان

در این مطلب که برای صفحه ناظران بی‌بی‌سی فرستاده شده، خجسته الهام، فعال حقوق زنان در کابل با مروری بر تلاش‌های زنان افغان برای مشارکت سیاسی در تاریخ معاصر افغانستان اهمیت این مشارکت را برجسته کرده است.

مشارکت از اساسی‌ترین مولفه‌های دموکراسی و فراگرد حضور گسترده‌ مردم در عرصه‌های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی است که می‌تواند به شکل موثر تعیین کننده‌ موفقیت در ابعاد ذکر شده گردد. از آنجایی ‌که زنان نصف جمعیت مردم را تشکیل می‌دهند و از جانب دیگر مردان نمی‌توانند به گونه کامل و شامل نماینده زنان در عرصه های مختلف زندگی باشند، مشارکت خود زنان در عرصه‌های یاد شده، همگام و بدون تبعیض با مردان، از اساسی‌ترین ارکان جوامع دموکراتیک به شمار می‌رود.

تا جنگ جهانی دوم، جهان پرده‌های ضخیم برروی زنان کشیده بود و حضور آنان به شکل جدی انکار می‌شد. جنگ جهانی دوم و مصروفیت بیش از حد مردان در آن، زمینه را برای زنان مساعد ساخت تا کم کم خود را در اجتماع بیابند و برای پیش‌برد امور زندگی، به عوض مردان در بازار کار حضور پیدا کنند. این حضور آهسته آهسته زنان را وا داشت تا برای ابراز وجود، تلاش بیشتر نمایند. برای به دست آوردن فرصت‌های مساوی با مردان زحمت بکشند، مبارزه کنند و برای به دست آوردن حق رای که از اولویت های مشارکت سیاسی آنان به شمار میرود، قربانی های بسیاری بدهند و گام به گام جنبش‌های آزادی خواهی زنان را تکامل بخشند.

با تصویب حق رای زنان در سال ۱۸۹۳ در نیوزیلند به عنوان نخستین کشوری که این حق را به رسمیت شناخت، راه برای مشارکت سیاسی زنان در سراسر جهان باز شد و امروز این مشارکت به یکی از مهم ترین عناصر سیاسی در جهان مبدل شده است که جهان را نمی‌توان بدون مشارکت سیاسی زنان، تصور کرد.

حق مشارکت سیاسی در افغانستان نیز با فراز و فرودهای بسیار زیاد و تلاش‌های خستگی نا پذیر برای زنان داده شد.

توضیح تصویر،

زنان در دهه ١٩٨٠ فرصت کار و تحصیل بیشتری بدست آوردند

توجه به مشارکت سیاسی زنان در طول تاریخ ضامن مطالعه و تحقیق بسیار در این مورد است که در فرصت‌های بعدی به این مهم خواهم پرداخت. اما، برای وضاحت اهمیت مشارکت سیاسی زنان و فراز و فرودهای که زنان در این کشور پیموده اند، با وجود نوسان دایمی مشارکت سیاسی و تلاش مستمر برای بقای حضور اجتماعی-سیاسی توسط زنان، در این نوشتار نگاهی گذرا به این نوسانات بعد از زمان پادشاهی امیر عبدالرحمن خان خواهم داشت.

زنان در طول تاریخ این کشور، در فضای سیاسی همواره نقش‌هایی داشته‌اند و نام شان سر زبان‌ها بوده است، بی‌بی حلیمه، همسر شاه عبدالرحمن خان که همیشه در رابطه به زنان به شاه مشورت می‌داد و خواهان درج بعضی از حقوق برای زنان در قانون بود و دوره شاهی امیر عبدالرحمن را به یک دوره بهتر برای زنان مبدل ساخت. اکثریت اصلاحاتی که در این دوره انجام شد، در زمان شاه حبیب الله از میان برداشته و زنان از آزادی‌هایی که تازه به دست آورده بودند، محروم شدند. اما با این شرایط نیز زنان همیشه تلاش کرده‌اند تا حضور شان به شکل کامل از میان برداشته نشود و تاریخ نیز نمیتواند این حضور را نادیده بگیرد.

مشارکت زنان در زمان امیر امان الله خان (۱۲۹۸) و با حضور ملکه ثریا به عنوان همسر شاه و حامی زنان به شکل برازنده ثبت تاریخ شد. زنان برای نخستین بار در قانون اساسی یک سلسله امتیازات مثل حمایت در مقابل ازدواج‌های زیر سن، آموزش و پروزش، منع چند همسری... بهره‌ مند شدند.

توضیح تصویر،

زنان شرکت کننده در لویه جرگه‌ای که به خاطر مذاکرات صلح در کابل برگزار شد

برای نخستین بار ماده ۶۸ قانون اساسی افغانستان، تعلیمات ابتدایی را برای زنان اجباری کرد. نخستین مکتب دخترانه به نام «عصمت» که بعد ها به نام لیسه ملالی تغییر نام یافت در این دوره گشایش یافته و نخستین نشریه برای زنان «ارشاد النسوان»، نیز در همین دوره به فعالیت آغاز کرد. همچنان، یک گروه دختران دانش آموز در سال ۱۳۰۶ در همین دوره برای نخستین بار عازم ترکیه شدند تا تحصیلات خود را ادامه دهند. این اقدامات راه را برای حضور اجتماعی، فرهنگی و سیاسی زنان باز کرد. و زنان با آموزش و پرورش و رشد فعالیت های فکری، توانستند در اقدامات سیاسی مشارکت ورزند.

امیر حبیب الله کلکانی که اصلاحات امیر امان الله خان را غرب گرایانه می‌خواند، با خط بطلان بر روی اصلاحات امیر امان الله خان، زنان را به انزوا کشاند. دوره نادر شاه نیز دوران شکوفایی زنان به شمار نمی‌رود، در این دوره ما شاهد حضور گسترده زنان نیستیم.

دوران محمد ظاهر شاه اما، دوران شگوفایی مجدد زنان به شمار می‌رود. در این دوره زنان بسیاری در عرصه های فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی مشارکت داشته اند.

پس از آن، رژیمی موسوم به خلق و پرچم برای زنان آزادی های بسیاری قایل شد. در این دوره زنان در تمامی عرصه ها از پزشکی شروع تا رانندگی و خدمت در ارتش و پولیس شروع به فعالیت کردند. ثریا پرلیکا از زنان نامی در این دوره و رییس سازمان دموکراتیک بود که به ادعای وی برای نخستین بار در این دوره رخصتی بارداری برای زنان از چهل روز به سه ماه افزایش یافت. در این دوره چند چهره بسیار برازنده مثل اناهیتا راتب‌زاده، معصومه عصمتی وردک، صالحه اعتمادی... حضور فعال سیاسی داشتند که به مقام های بلند دولتی تا سطح وزارت رسیدند.

توضیح تصویر،

ملکه حمیرا (نفر وسط) و ظاهر شاه

اما هنوز هم تبعیض در مقابل زنان وجود داشته و با وجود اسناد و شواهد که نمایانگر حضور فعال زنان اند، آنان هنوز هم از تبعیض های ناشی از جنسیت رنج می بردند و به عقیده ثریا پرلیکا، زنان آنطور که مردان در قدرت سهیم بودند، مد نظر گرفته نمی‌شدند. با آن‌هم، این آزادی‌ها برای زنان تا زمان حکومت داکتر نجیب تا اندازه‌ای داده شده بود.

دوره مجاهدین دوباره دوره رکود آزادی های زنان به شمار میرود. در این دوره محدودیت در آزادی های زنان تا اندازه‌ی زیاد دیده شد. مشارکت سیاسی زنان بیشترین تاثیر را از این نظام برده است.

اما در سایر عرصه ها نمی توان حضور زنان را به صورت قطع انکار کرد. با روی کار آمدن رژیم طالبان، بقایای مشارکت اجتماعی زنان نیز از میان برداشته شد و زنان در این دوره به گونه‌ کامل زیر نقاب و انزوای اجتماعی قرار گرفتند.

روایت های زنان از این دروه، علاوه بر شکنجه های جسمی، بیانگر شکنجه های فرهنگی، تفاوت های جنسیتی و منزوی سازی های اجباری است. زنان با وجود این همه چالش، در پستوخانه های تنگ و تاریک، این دوره سیاه را به امید روزنه‌های سپید سپری کردند. بعد دیگر روایت های شان آموزش های پنهانی، شلاق خوردن های مملو از این پنهان کاری ولی ادامه آن، امید برای آینده و حضور فعال دوباره است.

آنان بالاخره پس ازسقوط رژیم طالبان و بعد از سپری کردن یک دوره سیاه که وجود شان به طور قطع انکار می‌شد با انگیزه بیشتر نسبت به هر زمان دیگر، به صحنه حاضر شده و با اشتراک گسترده در انتخابات ریاست جمهوری (دوره انتقالی) روند سیاسی کشور را به نفع خود تغییر دادند. از آن زمان تا اکنون، زنان برای رسیدن به آرمان ها و ارزش های شان از هیچ تلاشی دریغ نکرده اند. آنان با هر چالش و مشکل مقابله کرده اند تا این دستاورد بیست ساله را حفظ کنند و انکشاف دهند. با پیمایش این مسیر تاریخی، مشارکت سیاسی زنان که بنا بر شرایط در نوسان بوده، یکبار دیگر با وضعیت سیاسی کنونی و تلاش برای گفتگوهای صلح، در هاله‌ای از ابهام قرار دارد.

توضیح تصویر،

پست کارت با تصویر ملکه ثریا در ١٩٢٠ در کابل گرفته شده

این‌بار سرنوشت سیاسی زنان به تصمیم گفتگو های صلح افغانستان بستگی دارد. در این شرایط غیر قابل پیش بینی، باید به حفظ ارزشها و مشارکت سیاسی زنان توجه جدی صورت بگیرد. صلح یک نیاز مبرم جامعه است و ختم جنگ یک اولویت اساسی. اما این ختم جنگ و روند صلح نباید به قیمت از دست رفتن نتایج مبارزات خستگی نا پذیر زنان تمام شود. در این پروسه خواست و حفظ مشارکت زنان در تمامی عرصه ها و به خصوص سیاست، باید مورد توجه قرار گیرد تا زنان دوباره با تکرار تاریخ، پس از دست یافتن به آزادی های کنونی، دوباره به عقب رانده نشوند.

مشارکت سیاسی زنان برای ثبات حقوق اولیه شان از اهمیت ویژه برخوردار است و این حق باید به عنوان یک رکن اساسی و بر مبنای قانون اساسی کشور که در ماده ۲۲ هر نوع تبعیض را میان اتباع افغانستان اعم از زن و مرد مردود دانسته است، برای زنان ثابت باشد و تحت هیچ شرایطی از آن چشم پوشی صورت نگیرد.