جنجال فم‌تریپ ایران؛ گردشگری در ایرانِ تحریم‌زده

ووتیارا خام عکاس مشهور فرانسوی حق نشر عکس VuTheara Kham

در هفته‌های اخیر در شبکه‌های اجتماعی به خصوص اینستاگرام عکس‌ها و ویدیوهای گوناگونی از جاذبه‌های سرتاسر ایران، منتشر می‌شد. تصاویری وسوسه انگیز و زیبا در حساب‌های اینستاگرامی پرطرفدار و غیرایرانی! اما چیزی که این تصاویر را به هم مرتبط می‌کرد، هشتگ‌های famtrip، #Feeliran# و letsfeeliran# بود.

"فم تریپ" (Familiarization trip ( را می‌توان یک روش بازاریابی دانست که مختص ایران نیست و پیش‌تر هم در کشورهای مختلف از جمله همسایه‌های ایران، ترکیه و عربستان سعودی برگزار شده است. این گونه سفرها را اصولاً شرکت‌های مسافربری و یا خطوط هواپیمایی برای دست‌اندرکاران و فعالان صنعت گردشگری ترتیب می‌دهند تا با آشنایی نزدیک با زیرساخت‌ها و جاذبه‌های مقصد بتوانند بسته سفری شخصی شده و متناسب با سلیقه مسافرها ارائه دهند.

اما گسترش شبکه‌های اجتماعی و درآمدزایی از این طریق، فم تریپ را هم دستخوش تغییر کرد. آنچنان که بلاگ‌نویس‌های سفر (سفرنامه‌نویس‌ها) و چهره‌های تأثیرگذار شبکه‌های اجتماعی را بر آن داشت که این وارد این عرصه نو شوند.

حق نشر عکس Feel Iran Instagram

هدی رستمی، گردشگر و چهره مشهور اینستاگرامی ایرانی، به کمک حامیان مالی و یک شرکت مسافربری ایرانی، "پروژه فم‌تریپ ایران" را ترتیب داده بود به نام "فیل‌ایران" (Feeliran) یا به عبارتی "ایران را حس کنید" تا ظرفیت‌های گردشگری ایران را به عنوان یک مقصد کمتر شناخته شده به جهان بشناساند و تجربه دست اولی در اختیار گردشگرهای دعوت شده بگذارد تا به واسطه آنها چندین میلیون دنبال‌کننده آنها در شبکه اجتماعی هم با ایران آشنا شوند؛ حرکتی که می‌تواند در راستای رونق بخشیدن به صنعت گردشگری ایران تأثیرگذار باشد چرا که این صنعت به ویژه از زمان تحریم‌ها شورای امنیت سازمان ملل در دسامبر سال ۲۰۰۶ حال و روز خوبی نداشته است.

ولی تیموری، معاون گردشگری وزارت میراث فرهنگی ایران، با تأکید بر نیاز انعکاس تصویری مثبت از ایران در سطح رسانه‌های جهان می‌گوید: "هر روشی که احساس می‌کنیم در چارچوب مقررات جمهوری اسلامی ایران می‌توانیم راحت‌تر به آن بپردازیم و هزینه‌های کمتری در پی دارد را پیگیری می‌کنیم."

ووتیارا خام، عکاس نامدار فرانسوی، که با دعوت برگزارکننده‌های فم‌تریپ ایران برای اولین بار به ایران سفر کرده بود، می‌گوید در رسانه‌ها نام ایران را همیشه گره خورده با تحریم شنیده است:

پخش این فایل در دستگاه شما پشتیبانی نمی شود.
سایه تحریم بر سر فم‌تریپ ایران

تعداد گردشگرهای خارجی که هر سال به ایران سفر می‌کنند همواره با جایگاه سیاسی ایران در انظار بین‌الملل و در پی آن اخبار منعکس شده از ایران در رسانه‌های خارجی ارتباط مستقیم داشته است.

آمار بانک جهانی منتشرشده در وبسایت CEIC که در رابطه با داده‌های مالی و شاخص‌های اقتصادی فعالیت دارد، نشان می‌دهد میانگین گردشگرهای خارجی وارد شده به ایران بین سال‌های ۹۵ تا ۲۰۱۶ میلادی، مطابق با ۷۶ تا ۹۵ خورشیدی ۱ میلیون و ۹۶۱ هزار و پانصد نفر بوده است.

این تعداد از سال ۱۹۹۵ تا سال ۲۰۰۶ و قبل از تحریم‌های شورای امنیت روند رو به رشدی را پشت سر گذاشت و به ۲ میلیون و ۷۳۵ هزار یعنی بیشترین تعداد گردشگر خارجی در ایران تا آن زمان رسید. اما ضربه سهمگین تحریم‌های شورای امنیت آن را حدود ۲۰درصد کاهش داد و به ۲ میلیون و ۱۷۲ هزار در سال ۲۰۰۷ رساند. چند سال طول کشید تا گردشگری ایران تکانه‌اش را بازیافت.

در سال ۲۰۱۵ و پس از دستیابی ایران و گروه ۱+۵ به توافق هسته‌ای برجام، این رقم به ۵ میلیون و ۲۳۷ هزار رسید. شورای جهانی سفر و گردشگری (WTTC) در گزارش سالانه اش در سال ۲۰۱۸ تعداد گردشگرهای خارجی را بیش از ۶ میلیون اعلام کرد که گرچه نشان‌دهنده رشد است، از پیش‌بینی ۷ میلیونی قبلی کمتر است. کمترین تعداد گردشگر در ایران در سال ۹۵ میلادی و کمی بیش از نیم میلیون نفر بوده است.

این شورا در همین گزارش دورنمای ورود گردشگرهای خارجی در ایران را در سال ۲۰۲۸ بیش از ۱۰ میلیون پیش‌بینی کرده است.

اگرچه حجاب اجباری، ممنوعیت مشروبات الکلی و نبودن ساحل‌های آزاد برای گردشگرهای خارجی کمی دلسردکننده است، چالش‌های اصلی این صنعت در ایران کمبود این زیرساخت‌ها است:

  • اطلاع‌رسانی و تبلیغ ناکافی درباره جاذبه‌های گردشگری
  • کمبود هتل و اقامتگاه‌ با استانداردهای جهانی در سطح کشور
  • وصل نبودن به شبکه بانکی جهانی
  • ناوگان حمل و نقل قدیمی هوایی
  • زیرساخت‌های حمل و نقل کهنه زمینی
  • مشکل نقل و انتقالات مالی بین شرکت‌های مسافربری خارجی و ایرانی و برعکس
  • لغو پروازهای مستقیم بسیاری از ایرلاین‌های خارجی به ایران
  • لغو پروازهای ایرلاین‌های ایرانی به بسیاری مقاصد (تازه‌ترین آنها ایتالیا است که روز جمعه اول نوامبر اعلام کرد قصد دارد پروازهای ماهان‌ایر را لغو کند)
حق نشر عکس Getty Images

طی این سال‌ها اقداماتی هم برای تشویق گردشگرهای خارجی به سفر به ایران انجام شده از جمله تسهیل صدور ویزا، صدور ویزاهای فوری و یک طرفه برای گردشگرها، لغو ویزا برای چینی ها، برگزاری همایش های متعدد برای تبلیغ سفر به ایران می‌شد.

دولت حسن روحانی، رئیس جمهوری ایران، حتی برای اجتناب از مشکلاتی که ویزای ایران ممکن است برای مسافرها ایجاد کند، ترتیبی داد تا مهر ورود به کشور در پاسپورت گردشگرها زده نشود. اما مؤثرترین اتفاق برای گردشگری ایران پس از برجام برداشته شدن تحریم های شورای امنیت بود که احساس امنیت و دوست بودن با ایران را از طریق رسانه ها به جهان می رساند. اگرچه عمرش چندان طول نکشید. در اردیبهشت ۲۰۱۸ وقتی دونالد ترامپ رئیس جمهوری آمریکا از برجام خارج شد، بلندپروازی های اقتصادی ایران در کلیه صنایع از جمله گردشگری هم از همان در خارج شدند که قراردادهای ایرباس و بویینگ برای نوساختن ناوگان هوایی کشور.

در پروژه "ایران را حس کنید" از ۱۲ اینفلونسر (تاثیرگذار) مشهور از کشورهای برزیل، ترکیه، ایتالیا، فرانسه، هند، روسیه و اوکراین به ایران دعوت شده بود تا به ایران بیایند و "احساسشان" را درباره ایران با مخاطبان چند صدهزار نفری یا میلیونی شان در اینستاگرام به اشتراک بگذارند.

ووتیارا خام از شرکت در "فم‌تریپ" ایران لذت برده ولی می‌گوید به نظر او گرفتن سلفی‌های زیبا کمک چندانی به گردشگری نمی‌کند. ووتیارا می‌گوید مدعوین در این برنامه در بهترین هتل‌ها اقامت داشته و در شیک‌ترین رستوران‌ها غذا می‌خورده‌اند. اما از نظر او، ایران ابعاد بیشتری دارد و او دوست دارد باز به ایران سفر کند تا بتواند با جوانب مختلف و واقعی‌تر کشور آشنا شود. او از تجربه سفرش و بازتاب آن در کشور خودش، فرانسه گفت:

پخش این فایل در دستگاه شما پشتیبانی نمی شود.
فم‌تریپ ایران: گردشگری در سایه تحریم

علی‌اصغر مونسان، وزیر میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری ایران، ماه گذشته گفته بود سفر این چهره‌های تأثیرگذار به ایران پروژه وزارت میراث فرهنگی و گردشگری بوده و این وزارتخانه "برای امر تبلیغات، مبارزه با ایران‌هراسی و معرفی چهره واقعی ایران" آن را ترتیب داده. هدی رستمی، مسئول برگزارکننده این برنامه، ادعای آقای مونسان را در صفحه اینستاگرامش تکذیب کرد و نوشته بود که امیدوار است گوینده این حرف بتواند آن را ثابت کند.

متعاقباً معاون وزیر به خبرگزاری کار ایران (ایلنا) گفت که تأمین کل هزینه‌ها و هماهنگی‌ها به عهده بخش خصوصی بوده و وزارت گردشگری نقش تسهیل‌کننده را داشته است.

حق نشر عکس VuTheara Kham

فم تریپ ایران با حاشیه های فراوانی همراه بود و خیلی سریع مخاطبان را در دو قطب منتقد و موافق روبروی هم قرار داد. بسیاری این پروژه را دولتی و با اهدافی فراتر از گردشگری دانستند. بعضی مخالفت ها به نوع پوشش گردشگرهای زن بود چرا که اگر زنان ایرانی پوششی مشابه آن داشته باشند، سر از ون‌های گشت ارشاد در میاورند. اما وجه اقتصادی ماجرا از نظرها پنهان نماند و بعضی کارشناس‌ها آن را یک نمایش دانستند که با واقعیت‌های زیرساخت گردشگری ایران فاصله دارد.