کرونا در ایران؛ مراجع تقلید چه می‌گویند؟

حرم حضرت معصومه در قم حق نشر عکس Getty Images
Image caption حرم حضرت معصومه در قم در روزهای پس از شیوع کرونا

در حالی که ده‌ها مورد ابتلا به ویروس کرونا و چند مورد فوتی در قم گزارش شده و این شهر کانون اصلی شیوع این بیماری بوده است هنوز خبری از تعطیل اماکن مذهبی در این شهر گزارش نشده است.

چند روز پیش احمد امیرآبادی فراهانی، نماینده قم در مجلس وضعیت شهر را "بحرانی" خواند و از جان باختن بیش از ۵۰ نفر در قم خبر داد و گفت که سه هفته است که ویروس کرونا در این شهر شیوع پیدا کرده است.

او از شورای تامین استان قم خواست که حرم حضرت معصومه در قم را تعطیل کند و گفت که مراجع تقلید هم با این اقدام مخالفتی ندارند.

مقام‌های وزارت بهداشت ایران هم از لزوم اجرای محدودیت‌هایی برای رفت و آمد به اماکن مذهبی قم صحبت کرده بودند، با این حال مقام‌های مذهبی از جمله امام جمعه این شهر و تولیت "آستان قدس حضرت معصومه" گفته است که نیازی به تعطیل حرم نیست.

به گفته محمد سعیدی "دشمن می‌خواهد قم را شهری ناامن نشان دهد و انتقام همه شکست‌های خود را از قم بگیرد."

او در تازه‌ترین واکنش به درخواست به تعطیل کردن حرم گفت: "ما حرم را دارالشفا می‌دانیم. دارالشفا یعنی مردم بیایند اینجا و برای امراض روحی و جسمی شفا بگیرند. باید اینجا باز باشد، باید مردم با قوت بیایند. البته ما احتیاط را هم شرط می‌دانیم و باید مسائل بهداشتی را هم رعایت کنیم."

از نگاه آقای سعیدی در این هنگام نه تنها مردم نباید از رفتن به اماکن مدهبی در قم مانند حرم حضرت معصومه و مسجد جمکران منع شوند، بلکه نیاز دارند برای گرفتن "شفای جسمی" به این اماکن بروند.

هر چند آقای سعیدی می‌گوید باید مسائل بهداشتی را هم رعایت کرد، اما با توجه به اینکه مهمترین توصیه بهداشتی این بوده که مبتلایان به ویروس کرونا در اماکن عمومی حضور نیابند، رفتن آنها به حرم با "شفا گرفتن" همخوانی ندارد.

این در حالی است که رفت و آمد به بسیاری از اماکن مذهبی در خارج از ایران از جمله حرم امام علی در نجف محدود شده است.

مراجع چه می‎گویند؟

حق نشر عکس Tasnim
Image caption آیت‌الله نوری همدانی (راست) و آیت‌الله مکارم شیرازی از مراجع نزدیک به حکومت ایران محسوب می‌شوند

برای کسی که با وجود تمام هشدارهای پزشکی و مشاهده وضعیت قم همچنان برای زیارت به حرم‌ حضرت معصومه می‌رود، احتمالا فقط حکم مرجع تقلیدش می‌تواند او را از رفتن به حرم بازدارد.

اما هنوز هیچکدام از‌ مراجع تقلید شیعه نزدیک به حکومت ایران حکمی در این باره نداده است. این مراجع یا هنوز به خطر حضور در اماکن پرتراکم واقف نیستند یا هراس دارند حکم/فتوای‌شان در مقابل تصمیم حکومتی خنثی شود.

بیشتر مراجع تقلید شیعه در قم به شیوع ویروس کرونا واکنش نشان داده‌اند، تعدادی حتی توصیه‌های مذهبی برای پیشگیری و مقابله با این بیماری نیز ارائه کرده‌اند.

از جمله این مراجع آیت‌الله حسین وحید خراسانی بوده است که در مقابل درخواست عده‌ای که خواسته بودند جهت دفع بیماری و نگرانی توصیه بکند با "تاکید بر رعایت دستورات پزشکی و بهداشتی" گفت: "هر روز دست خود را روی قلبتان بگذارید و هفت مرتبه سوره حمد را قرائت کنید و نیز هر روز صبح و شب هفت مرتبه آیت الکرسی را تا «وَ هُوَ الْعَلِیُّ الْعَظِیمُ» (تا نیمه این دعا) قرائت نمایید."

در توصیه آیت‌الله وحید مستقیما به عدم حضور در اماکن مذهبی اشاره نشده است.

آیت‎الله ناصر مکارم شیرازی، مرجع تقلید دیگری که در قم اقامت دارد، بدون اشاره به حرم حضرت معصومه و مسجد جمکران گفته است که "در این مقطع زمانی معاشرت‌ها و حضور در مراکز عمومی صحیح نیست."

او نیز برای مقابله با این بیماری توصیه کرده که بیماران زیارت عاشورا و حدیث کسا بخوانند.

آیت‌الله جعفر سبحانی از دیگر مراجع تقلید که مورد تایید جامعه مدرسین حوزه علمیه قم است توصیه پزشکان درباره کرونا برای دوری از اجتماعات را حجت دانسته است که می‌توان از آن این برداشت را کرد که در این مقطع حضور در اماکن مذهبی جایز نیست، با این حال او نیز مستقیما مقلدان خود از رفتن به اماکن مذهبی منع نمی‌کند.

حق نشر عکس Bayatzanjani.info
Image caption آیت‌الله صانعی و آیت‌الله بیات زنجانی بنا بر توصیه پزشکی کارشناسان، مستقیما حضور در اماکن مذهبی را جایز ندانسته اند

در روزهای گذشته همچنین از مرجع تقلید دیگر مقیم قم یعنی آیت‌الله حسینعلی نوری همدانی نقل شد بود که در پاسخ به استفتایی مبنی بر حکم سفر به قم به قصد زیارت و ادای نذر گفته است: "در صورتی که احتمال خطر و ضرر عقلایی می‌دهید در وقت دیگر نذر انجام شود." اما دفتر آقای نوری همدانی این گفته را تکذیب کرد و گفت که او تاکنون در نفی یا اثبات این مسئله اظهارنظری نداشته است.

پیش از آن نیز دفتر آقای مکارم شیرازی اظهار نظر منسوب به او در پاسخ به چنین استفتایی را تکذیب کرده بود.

در کنار این اظهارنظرها دو مرجع تقلید مقیم قم که نزدیک به اصلاح‌طلبان هستند، مستقیما حضور در اماکن مذهبی را بنا بر توصیه پزشکی کارشناسان جایز ندانسته اند.

دفتر آیت‌الله اسدالله بیات زنجانی در پاسخ به استفتایی گفته است: "ملاک و مبنا نظر مسئولان بهداشت و درمان کشور است نه دیگران، ‌بنابر این اگر این مسئولان توصیه به تعطیلی یا محدودیت تردد را داشته باشند، عمل به توصیه آنها واجب شرعی بوده و تخلف از آن مشروع نیست."

آیت‌الله یوسف صانعی نیز گفته است: "با توجه به توصیه و نظرات بهداشت جهانی و متخصصان داخلی جهت جلوگیری از گسترش بیماری نوظهور کرونا بر همگان لازم شرعی و عقلی است که از حضور در اماکن و مجامع عمومی و مذهبی خودداری نمایند و چگونه چنین نباشد."

این در حالی است که جامعه مدرسین حوزه علمیه قم که نزدیک به حکومت و جناح محافظه‌کار است این دو مرجع تقلید را به رسمیت نمی‎شناسد. در جریان اعتراضات به نتیجه انتخابات ریاست جمهوری در سال ۱۳۸۸ جامعه مدرسین در بیانیه‌ای آیت‌الله صانعی که از معترضان حمایت می‌کرد را فاقد 'ملاک‌های لازم' برای مرجعیت دانست.

چرا مراجع نزدیک به حکومت قاطعانه نظر نمی‎دهند؟

حق نشر عکس Getty Images

در طول سال‎های گذشته به خصوص در سی سال گذشته که آیت‎الله علی خامنه‌ای رهبری ایران را در اختیار داشته، بحث مرجعیت و صدور فتوا در خصوص مسائل مهم حکومتی همواره بحث‌انگیز بوده است.

تا سال ۱۳۷۳ که جامعه مدرسین آیت‌الله خامنه‌ای را به عنوان مرجع اعلم معرفی نکرده بود، فتاوی شرعی بر عهده مراجع تقلید دیگر بود.

از سال ۷۳ با تایید "اعلمیت" آقای خامنه‌ای پنج مرجع دیگر نیز معرفی شدند که به جز یکی (آیت‎الله علی سیستانی) باقی مقیم قم و کاملا همسو با آیت‎الله خامنه‎ای بودند، بعدها مراجع دیگری هم به این جمع اضافه شدند. اما در این مدت هیچکدام به ندرت در خصوص مسائل اجتماعی فتوایی داده‌اند که بر خلاف نظر آیت‎الله خامنه‌ای بوده باشد.

موضوع شیوع ویروس کرونا و حکم به بسته شدن اماکن مذهبی یا منع مقلدان برای حضور در این اماکن نیز از این روند مستثنی نبوده است.

تصمیم یکپارچه حکومت در پی شیوع کرونا در ایران تاکنون این بوده که نه شهری قرنطینه و نه مکان مذهبی‌ای کاملا تعطیل شود.

باز ماندن اماکن پرتردد مذهبی بیش از آنکه تصمیم دینی و ایدئولوژیک حکومت باشد، بر اساس توصیه مقام‌های امنیتی بوده است.

با این حال با آن‌ که دست‌کم سه مرجع تقلید نزدیک به حکومت رفتن به اماکن پرتردد را جایز ندانسته‌اند، اما مقلدان خود را از زیارت اماکن مذهبی مستقیما منع هم نکرده‌اند؛ این شاید نشان از آن داشته باشد که مراجع تقلید بیش از آنکه بخواهند مستقلا حکمی صادر کنند، نیم‎نگاهی نیز به نظر رهبر جمهوری اسلامی ایران و تصمیمات سیاسی حکومت دارند.

از یاسر میردامادی، پژوهشگر دین و فلسفه پرسیدم آیا چنین رویکردی در تاریخ مرجعیت شیعه دست کم در یک سده گذشته وجود داشته است. او "ذات محافظه‌کار" روحانیت شیعه را مانعی برای فاصله گرفتن آنان از حکومت (چه نظام پادشاهی، چه نظام ولایت فقیه) می‌داند، حتی اگر "روحانیان با حکومت زاویه ایدئولوژیک داشته باشند."

به نظر او همین محافظه‌کاری باعث شده که مراجع تقلید حتی اگر اختلاف نظر بنیادینی با حاکمیت داشته باشند، در ابراز آن احتیاط پیشه کنند.

حق نشر عکس Getty Images
Image caption یاسر میردامادی البته آیت‌الله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی را که به عنوان یکی از مراجع تقلید شیعیان به مخالفت با محمدرضا شاه برخاست، استثنا می‌داند

آقای میردامادی البته آیت‌الله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی را که به عنوان یکی از مراجع تقلید شیعیان به مخالفت آشکار با محمدرضا شاه برخاست، استثنایی در نظام روحانیت می‌داند.

"آیت‎الله خمینی برآمده از خوی نظام روحانیت نبود و بدنه اصلی نظام روحانیت هم، چه پیش از انقلاب و حتی تا آستانه انقلاب و چه حتی کمابیش پس از انقلاب، با او همراهی نکرد. انتقادهای تند آیت‌الله خمینی نسبت به روحانیت «متحجر» اشاره به همین روحانیانی داشت که حتی در مورد ادامه جنگ ایران و عراق هم تردید داشتند و رفتن به جبهه‌ها را برای طلبه‌ها جایز نمی‌دانستند."

اگر زمانی در سال‌های نخست پس از انقلاب ایران برخی از مراجع تقلید، فارغ از دیدگاه حکومت، نظر خود را به شکل مستقل بیان می‌کردند و عمدتا نیز دچار مشکلاتی می‌شدند، به نظر می‎رسد در سالهای اخیر شرط احتیاط برای مراجع تقلید پررنگتر شده است و کمتر خود را وارد مسائل حکومتی می‎کنند.

آقای میردامادی آینده مرجعیت شیعه در نظام جمهوری اسلامی را الگو گرفته از مراجع مستقل اما کاملا محافظه‌کار می‌داند، کسانی چون آیت‌الله سیستانی و آیت‌الله وحید خراسانی. آن‌ها که- به خلاف کسانی چون آیت‌الله سید صادق شیرازی که صراحتا مخالف جمهوری اسلامی است، از درِ مخالفت علنی با حکومت در نمی‌آیند.

هم‌چنین از نظر او آینده مرجعیت شیعه از آن مراجع تقلید نزدیک به حکومت مانند آیت‌الله نوری همدانی و آیت‌الله مکارم شیرازی نیست.

آقای میردامادی می‎گوید: "مراجعی مانند سیستانی و وحید خراسانی نبض ذاتا محافظه‌کار نهاد روحانیت را بهتر بازتاب می‌دهند. بر این اساس در زمره کسانی که در صف مرجعیت شیعه در آینده نزدیک قرار دارند، کسی مانند علی اکبر سیفی مازندرانی، که بیشتر شبیه مکارم و نوری همدانی «مرجع حکومتی» به نظر می‌رسد، اقبالی نخواهد داشت."

" از طرف مقابل نیز کسی مثل سید حسین شیرازی (که شبیه پدرش سید صادق شیرازی صراحتا در مقابل حکومت فعلی ایران ایستاده است) هم بعید است اقبال چندانی بیابد. بخت اصلی برای مرجعیت در آینده نزدیک از آن کسانی است که شبیه آیت‌الله سیستانی و وحید خراسانی محافظه‌کارانه اما مستقل عمل می‌کنند، کسانی مانند سید علی میلانی و سید احمد مددی."

در مقابل محمدرضا نیکفر، نویسنده، روند سکولاریزاسیون در ایران را در مجموع فراگیر و پرشتاب می‌داند که حتی نیاز مذهبیون به مراجع تقلید را کمتر می‌‎کند. به گفته او مراجع اکثریت مردم دنیوی هستند و نه مراجع تقلید سنتی.

حق نشر عکس Getty Images

"در مقاله‌ای جنجالی که در سایت حرم قم منتشر شده بود در تأکید بر لزوم باز ماندن حرم در وضعیت بحران کرونا، نویسنده در درجه اول ارجاع داده بود به اینترنت برای اثبات این نظرش که روکش نقره در حرم ضد باکتری است. یعنی برای چنین کسی هم محل رجوع گوگل است، نه مثلا بیت یک مرجع تقلید شیعه."

از آقای نیکفر پرسیدم حتی اگر مرجع تقلیدی با توجه به شرایط روز زیارت از اماکن مقدس برای شیعیان را جایز نداند، آیا از حکم او تبعیت خواهد شد؟

محمدرضا نیکفر گفت: "برپایه برخی بررسی‌های میدانی و تحلیل نظری می‌توانیم بگوییم که تنها کسر کوچکی از مؤمنان در مقوله «مقلد» می‌گنجند. بسیاری از مؤمنان یا مرجع تقلید ندارند، یا بدون بررسی و پیوند خاصی یکی را مرجع می‌دانند، اما حکم‌هایش را دنبال نمی‌کنند و عملا مقلد نیستند."

"افراد در محیط‌های سنتی هم معمولا مقلد بزرگ خانواده و در و همسایه هستند. به هر حال مرجع هر حکمی بدهد، کسانی کار خود را می‌کنند، چه به صورت هُرهُری‌مذهبی − که مذهب عموم است − چه به صورت خشک‌آیین و متعصبانه که شریعت یک اقلیت است."

به نظر می‎رسد که آن دسته از مرجعیت شیعه که در جمهوری اسلامی دسترسی به رسانه ملی دارد و مورد تایید نهادهای شبه حکومتی مانند جامعه مدرسین حوزه علمیه است در روزگاری که حکومتی اسلامی بر سر کار است، حاشیه امنی برای خود یافته است و سعی دارد فتوایی غیر از آنچه دیدگاه ولی فقیه است ارائه نکند.