نظرات فرهنگیان تاجیک در سوگ خدایی شریف‌زاده

خدایی شریف زاده
Image caption خدایی شریف زاده در میان شعرا و نویسندگان تاجیک

روز دوشنبه در پایتخت تاجیکستان مراسم خاکسپاری پرفسور خدایی شریف زاده، منتقد ادبی و سخن‌شناس معروف، برگزار شد. جنازه او در گورستان لُچاب که محل دفن بزرگترین چهره‌های ادبی و فرهنگی تاجیکستان است، به خاک سپرده شد. این پژوهشگر شعر و ادب پارسی عصر یکشنبه در سن ۸۰ سالگی درگذشت.

خدایی شریف زاده در محافل ادبی ایران و افغانستان هم چهره‌ای شناخته شده بود. از تالیفات مهم او "شاهنامه" و "شعر زمان فردوسی" پارسال در ایران منتشر شد. وی برای این کتاب نشان فرهنگی و هنری فردوسی را در ایران دریافت کرد. کتاب دیگرش "نظریه نثر در ادبیات فارسی" نیز پنج سال پیش در ایران چاپ شده بود.

عبدالنبی ستارف، ادبیات شناس:

ما از سال ۱۹۵۸ همدیگر را می‌شناختیم. از زمان دانشجویی، بعد دوره دکترا، سالهای زیادی همکار بودیم، استادمان هم یک نفر بودند: شادروان پرفسور شریف جان حسین‌زاده. مسائلی هم که تحقیق می‌کردیم، مشترَک بود. در این ۵۹ سال که فراز و شیبهایی داشت، مرا یک بار هم "تو" نگفته‌اند و من هم به ایشان همیشه احترام داشتم.

دو روز پیش یکی از شاگردانشان کتابی از ایشان را به من هدیه کرد: "راز جهان" که در باره ناصر خسرو است. بسیار کتاب ارزشمندی است. درگذشتشان برای ما غیرانتظار بود. ادیب حقیقی نمی‌میرد، همیشه زنده است. استاد محقق واقعی بودند. مولانا می‌گوید:

از محقق تا مقلد فرقهاست،

این چو داوود است و آن دیگر صداست،

منبع گفتار این سوزی بود،

وآن مقلد کهنه آموزی بود.

عبدالخالق نبوی، منتقد ادبی:

استاد خدایی شریف زاده از محققان پیش کسوت ادبیات و نقد تاجیکی بودند. در برابر این که در تحقیق تاریخ ادبیات کارهای شایسته ای انجام دادند، به مسئله‌های ادبیات معاصر هم دست زدند. مثلاً، درباره آثار مومن قناعت، شاعر معروف، خصوصیتهای اشعار او، سبک و سرچشمه‌ ایجاد، دید ادبی و هنر شاعری او پژوهش مهمی انجام دادند.

بعد از فروپاشی اتحاد شوروی در باره تاریخ ادبیات شوروی نیز مقالات خوبی نوشتند. مثلاً، در باره این که ادبیات ملی چیست. مقاله هایی دارند در باره تاجیکیت یا تاجیک بودن، یعنی ویژگیهای یک ملت در طول تاریخ.

نظریه‌پردازی قوی بودند، تمایلها و جریانهای ادبی را خوب نقد و بررسی می‌کردند. مثلاً آثار ساتم الغ‌زاده، نویسنده معروف، بویژه رمانهای "واسع" و "فردوسی" و "روایت سغدی" و یا نمایشنامهایی را که او در باره رودکی و دیگران نوشته بود، مورد نقد و بررسی قرار داده و به جنبه ملی آنها تأکید کرده‌اند.

یکی از مشاهداتشان این بود که شعر دوران شوروی بیشتر به یک شعر موزون و منظوم تبدیل شد و از صنایع شعری کمتر بهره داشت، شعرا از سنتهای ملی گسسته بودند. پیشنهاد می‌کردند که باید به سنتهای ملی تکیه کرد، تا کیفیت شعر بهتر شود.

ساربان، نویسنده معروف:

من استاد خدایی شریف زاده را از دوران دانشجویی می‌شناسم. همراه شادروان اعلی‌خوان افصح زاد می‌خواندند. از آن وقت این دو را من برای خود چون برادر می‌دانستم. مطالعه و دقت و فراست و گفتار و رفتارشان برایم الگو بود.

سرگذشتشان بسیار رقت‌انگیز است. با دشواریها بزرگ شده، به دوشنبه آمدند و تحت تربیت یک معلمه روسی زبان به کمال رسیدند، روسی را خوب آموخته، از ادبیات دنیا و ادبیات کهن فارسی و ادبیات امروزه تاجیک بهره‌ور شدند.

کتابهای استاد، مثل "سیزده مقاله" در باره سرگذشت خودشان، یا کتابی که در باره مقایسه اسطوره‌های یونانی با داستانهای "شاهنامه" نوشتند، بسیار ارزشمند است. من همیشه آرزو داشتم که داستانها و قهرمانهای "شاهنامه" با قهرمانهای اساطیر یونانی مقایسه‌ و بررسی شود.

بعداه استاد در باره رمان "برزگر" من مقاله‌ای نوشتند که بسیار شگفتن اگیز بود. من این مقاله را به عنوان "آخر‌سخن" به این رمان همراه کردم و به چاپ دادم. دو روز پیش نسخه‌ای را برای تحریر نهایی گرفتم و امید داشتم که هرچه زودتر چاپ ‌شود و یکی را به استاد هدیه ‌کنم، ولی دریغ که چنین نشد. البته، استاد از این نیتم خبر داشتند. وقتی این کتاب چاپ شود، نسخه‌ای را در کتابخانه ایشان می‌گذارم. دلم برای ایشان می‌گرید...، روانشان شاد باد!

بایمراد شریفزاده، پژوهشگر ادبیات:

استاد خدایی شریف زاده از جمله دانشمندانی بودند که در ادبیات‌شناسی تاجیک نقش بارزی دارند. تحقیقات ایشان از پایه‌های علمی قوی ای برخوردار بود. ما ادبشناسان زیادی داریم، ولی کمتر کسی به پایه ایشان می رسد.

در دهه ۱۹۷۰ پژوهش استاد شریف زاده در باره "افکار ادبی و زیبایی شناختی سخنوران سده‌های ۱۰ و ۱۱" چاپ شد. بعدتر در باره نثر کلاسیکی تحقیقات زیاد و مهمی انجام داده و رساله دکتری دفاع کردند. صدها مقاله و کتاب که استاد نوشته‌اند، نه تنها در تاجیکستان، بلکه در ادبیات‌شناسی دنیا از اهمیت بالایی برخوردار است.

از پژوهشهای کامل و جامعی که استاد در آخر عمر انجام دادند، "شاهنامه و شعر زمان فردوسی" است که در قیاس با همه کارهایی که پیرامون "شاهنامه" انجام شده، بی‌نظیر است. اکثر اثرهای استاد در ایران چاپ شده‌اند و پژوهشگران ایرانی هم به کارهای ایشان ارج گذاشته‌اند. استاد از جمله پژوهشگرانی هستند که هم در ادب کلاسیک و هم در ادبیات معاصر تحقیق می‌کردند. از منتقدان ورزیده ادبیات سده بیست تاجیک به شمار می‌روند.

با این حال، ایشان به ادبیات کلاسیک تمرکز داشتند و سالهای زیادی مدیر کرسی ادبیات کلاسیک فارسی در دانشگاه بودند و شاگردان زیادی تربیت کرده‌اند. ایشان هم در باره نظریه ادبیات، علم بدیع، علم معانی و علم بیان، قافیه و عروض تحقیق می کردند، هم شعر و نثر معاصر تاجیک را مورد نقد و بررسی قرار می‌دادند.

بیشتر بخوانید:

خدایی شریف زاده، ادب شناس معروف تاجیک درگذشت

وداع با خدایی شریف زاده، ادیب سرشناس تاجیک

موضوعات مرتبط