ترامپ چگونه ممکن است استیضاح شود؟

از عصر سه‌شنبه، ۲۴ سپتامبر، که نانسی پلوسی، رئیس دموکرات مجلس نمایندگان کنگره آمریکا، رسما از آغاز تحقیق و تفحص درباره ضرورت استیضاح دونالد ترامپ خبر داده، جستجوگرهای اینترنت پر شده از واژه "استیضاح".

این که مراحل قانونی آن چیست؟ تاریخچه آن از کجا آمده؟ و آیا تا به حال رئیس‌جمهوری به علت استیضاح از کاخ‌سفید اخراج شده است؟

استیضاح چیست؟

کنگره آمریکا مطابق قانون اساسی این کشور اجازه دارد که رئیس جمهوری را پیش از به پایان رسیدن دوران چهار ساله از کار برکنار کند به شرطی که به اعضای کنگره ثابت شود رئیس‌جمهور خیانت کرده؛ رشوه گرفته یا از قدرت سوء‌استفاده کرده است.

آنچه اکنون در کانون تحقیق و تفحص مجلس نمایندگان آمریکا قرار گرفته همین مورد سوم است؛ یعنی سوء‌استفاده از قدرت. دموکرات‌ها که اکثریت مجلس نمایندگان را در دست دارند معتقدند آقای ترامپ در گفتگوی تلفنی خود با رئیس جمهور اوکراین که اواخر تیرماه گذشته صورت گرفت، از او خواسته درباره هانتر بایدن، پسر جو بایدن، معاون رئیس‌جمهوری در دوران باراک اوباما تحقیق کند. درخواستی که می‌تواند سوء استفاده از مقام ریاست‌جمهوری با هدف مطامع سیاسی در انتخابات سال آینده آمریکا ارزیابی شود. چرا که جو بایدن در حال حاضر جلودار کاندیداهای حزب دموکرات در کارزارهای درون حزبی است.

اما طرح چنین درخواستی از سوی آقای ترامپ هنگامی جنجالی‌تر شد که معلوم شد کمک مالی مصوبه کنگره به اوکراین که قرار بوده اوایل سال جاری میلادی در اختیار این کشور قرار گیرد، به دستور آقای ترامپ معطل مانده بوده و تنها بعد از این مکالمه تلفنی به اوکراین پرداخت شده است.

بیشتر بخوانید

در حقیقت اگر شش کمیته‌ مجلس نمایندگان که از ماه‌ها پیش تحقیقات درباره "غیرقانونی یا فراقانونی" بودن بعضی اقدامات آقای ترامپ را آغاز کرده‌اند درباره این اقدام رئیس‌جمهوری آمریکا به این نتیجه برسند که متوقف کردن کمک مالی آمریکا به اوکراین با گفتگوی تلفنی آقای ترامپ و درخواست او از همتای اوکراینی‌اش برای تحقیق درباره جو بایدن مرتبط بوده، آن گاه شاید برای طرح اتهام "سوء‌استفاده از قدرت و خود را مافوق قانون دانستن" علیه آقای ترامپ ادله کافی جمع و جور شود و مقدمه برای بردن طرح استیضاح به صحن علنی مجلس نمایندگان فراهم شود.

گام اولبرای طرح استیضاح چیست؟

در جریان دو استیضاحی که آمریکا طی نیم قرن گذشته شاهد آن بوده گام اول همیشه از کمیته قضایی مجلس نمایندگان کنگره آغاز شده است.

به این ترتیب که هم در استیضاح بیل کلینتون به سال ۱۹۹۸ و هم در ماجرای طرح استیضاح ریچارد نیکسون در سال ۱۹۷۴ این کمیته قضایی مجلس نمایندگان بوده که ابتدا تحقیق و تفحصی در این باره ترتیب داده و پس از آن که با اطمینان رفتار رئیس‌جمهوری را مستحق استیضاح دانسته آن را به صحن علنی مجلس نمایندگان برده و مصوب کرده است.

به این ترتیب اکنون نگاه‌ها متوجه جری ندلر، رئیس دموکرات کمیته قضایی مجلس نمایندگان خواهد شد که از چند هفته پیش و حتی قبل از برملا شدن موضوع اوکراین، تحقیق و تفحص درباره لزوم استیضاح کردن آقای ترامپ را آغاز کرده بود. آن هم به علت "کارشکنی‌های" پشت هم از سوی دولت که دسترسی این کمیته به مدارک و شاهدان را مسدود کرده است و بنا بر ادعای دموکرات‌ها در روند قضایی و اجرای عدالت اخلال کرده است.

بیشتر بخوانید

مجلس نمایندگان کنگره طرح استیضاح ترامپ را 'جلوتر برد'

حق نشر عکس Getty Images
Image caption جری ندلر، رئیس دموکرات کمیته قضایی (چپ) و داگ کالینز، ارشدترین جمهوری‌خواه عضو این کمیته (راست)

یادآوری. در جریان تحقیق و تفحص از اتهام دروغ‌گویی بیل کلینتون، چهل و دومین رئیس‌جمهور آمریکا، کمیته قضایی مجلس نمایندگان او را به دلیل شهادت دروغ در مقابل هیئت منصفه و ممانعت از اجرای عدالت مستحق استیضاح دانست؛ آقای کلینتون درباره ماهیت رابطه‌اش با مونیکا لوینسکی دروغ گفته بود و ظاهرا از او هم خواسته بود که دروغ بگوید.

مجلس نمایندگان در سال ۱۹۹۸ با ۲۲۸ رای مثبت در برابر ۲۰۶ رای منفی برای اتهام اول و ۲۲۱ در برابر ۲۱۲ برای اتهام دوم، استیضاح بیل کلینتون را کلید زد.

اما وقتی مصوبه استیضاح در سال ۱۹۹۹ به مجلس سنا رسید، آرای لازم، یعنی دو سوم موافق را کسب نکرد و در نتیجه بیل کلینتون در کاخ‌سفید ماندنی شد.

در ماجرای واترگیت و استیضاح ریچارد نیکسون هم روند مشابهی شکل گرفت. هر چند قبل از این که کار به جاهای باریک بکشد و سنا درباره برکناری رئیس‌جمهور به رای‌گیری متوسل شود، آقای نیکسون استعفاء داد و با پای خود کاخ‌سفید را ترک کرد.

بیشتر بخوانید

تنها رئیس‌جمهور دیگری که در تاریخ آمریکا استیضاح شده اندرو جکسون دموکرات بود که به عنوان هفدهمین رئیس جمهور آمریکا از سال ۱۸۶۵ به مدت چهار سال مقیم کاخ‌سفید شد و صندلی‌اش از استیضاح "جان سالم به در برد".

حق نشر عکس Getty Images
Image caption نانسی پلوسی، رئیس دموکرات مجلس نمایندگان تاکنون در برابر درخواست‌ها برای استیضاح رئیس‌جمهور آمریکا مقاومت می‌کرد

گام دوم؛ رای‌گیری در صحن علنی مجلس نمایندگان

اگر نتایج تحقیق و تفحص‌ها در کمیته قضایی یا دیگر کمیته‌های مجلس نمایندگان به جایی برسد که طرح استیضاح قابل ارایه در صحن علنی این مجلس شود، آن گاه رئیس مجلس رای‌گیری خواهد کرد و در صورت کسب اکثریت آراء (نصف به علاوه یک) استیضاح رئیس‌جمهوری قطعی می‌شود.

به عبارت دیگر، اکنون همه چیز به نتایج تحقیق و تفحص‌های جاری در کمیته‌های مجلس نمایندگان بستگی دارد و اگر خروجی این تحقیقات این باشد که شواهد کافی برای استیضاح وجود ندارد، آن وقت ماجرا فیصله خواهد یافت.

گام سوم؛ سنا وارد عمل می‌شود

پس از تصویب نهایی طرح استیضاح در مجلس نمایندگان کنگره، قاضی ارشد دیوان عالی آمریکا در راس محکمه‌ای می‌نشیند تا به اتهامات رئیس‌جمهور در دادگاهی که اعضای هیات منصفه آن سناتورهای آمریکایی هستند، رسیدگی کند. دادستان‌ها و دستیاران قاضی ارشد هم از میان اعضای مجلس نمایندگان انتخاب خواهند شد.

همزمان تیم وکلای رئیس‌جمهوری هم وارد صحنه می‌شوند و میان آنها و رئیس جلسه استیضاح (قاضی ارشد دیوان عالی) مراودات آغاز می‌شود.

همه چیز شبیه یک دادگاه علنی است با این تفاوت که این یک دادگاه نیست. به عبارت دیگر، استیضاح در آمریکا یک اقدام سیاسی از سوی کنگره است که با استناد به قدرت نظارتی این شاخه از حکومت و در قالب جلسه‌ای شبیه دادگاه نمود پیدا می‌کند.

به این ترتیب، در سناریوی فعلی، در صورت تصویب نهایی طرح استیضاح آقای ترامپ در مجلس نمایندگان، قاضی القضات جان رابرتس که هم اکنون رئیس دیوان عالی آمریکاست به مجلس سنا خواهد رفت و گروهی از اعضای مجلس نمایندگان چون جری ندلر (رئیس کمیته قضایی) نقش دادستان و دستیار قاضی رابرتس را برعهده خواهند گرفت.

گام نهایی؛ رای‌گیری در سنا

پس از برگزاری جلسات استیضاح، ۱۰۰ سناتور مجلس سنا که در جایگاه هیات منصفه ناظر روند استیضاح بودند وارد شور و رای‌گیری می‌شوند، اگر دو سوم آنها به برکناری رئیس‌جمهوری رای دهند، آن گاه درهای کاخ‌سفید به روی رئیس‌جمهور بسته خواهد شد و معاون او تا هنگام انتخابات بعدی بر صندلی ریاست جمهوری خواهد نشست.

اتفاقی که تاکنون در تاریخ سیاسی آمریکا روی نداده است. هم اندرو جکسون و هم بیل کلینتون در پایان استیضاح به کاخ سفید بازگشتند.

ریچارد نیکسون هم در سال ۱۹۷۴ پیش‌دستی کرد و به جای مبارزه با سنا در جلسه استیضاح تصمیم گرفت با استعفاء از اوج‌گیری بیشتر رسوایی واترگیت جلوگیری کند و با پای خود کاخ‌سفید را ترک کرد.

حق نشر عکس Getty Images
Image caption انتظار می‌رود اخبار مربوط به آغاز روند استیضاح در کنگره، بیش از پیش به دو دستگی سیاسی در آمریکا دامن بزند

آیین‌نامه جلسه استیضاح چیست؟

در حقیقت آیین نامه خاصی برای نحوه برگزاری جلسه استیضاح وجود ندارد. پس از تصویب طرح استیضاح در مجلس نمایندگان، تمام جزئیات و مراحل جلسات استیضاح و روند رسیدگی به آن در مجلس سنا به رای گذاشته می‌شود و آن گاه مصوبه سنا در این باره تبدیل به آیین‌نامه جلسه استیضاح پیش رو می‌شود.

گریگوری بی. کریگ، که در جریان استیضاح بیل کلینتون، عضو تیم وکلای مدافع او بود و سا‌ل‌ها بعد از عضو کمیته حقوقی کاخ سفید در دوران باراک اوباما شد، دو سال پیش به نیویورک تایمز گفته بود: "در آن ماجرا (استیضاح بیل کلینتون) سنا تصمیم گرفت به رهبران جمهوری‌خواه چهار روز فرصت دهد که متن دادخواست خود را تهیه کنند و به تیم وکلای رئیس‌جمهور هم چهار روز فرصت داد که لایحه دفاعیه خود را جمع و جور کنند".

"بعد سنا درباره این که اجازه دهد شاهدان به جلسه احضار شوند و اینکه آیا جلسات علنی برگزار شود یا فقط تصاویر ویدئویی آن ضبط شود تصمیم گرفت."

در حقیقت، قانون اساسی آمریکا، استاندارد ویژه‌ای برای استیضاح قایل نشده است و آن را بیشتر در حد یک تصمیم سیاسی از سوی سناتورها منظور کرده است تا یک روند قضایی که در دادگاه و مطابق قانون یا رویه قضایی آغاز و پایان می‌گیرد.

به همین علت هم اگر چه قانون صراحتا گفته در صورت تصویب مجلس نمایندگان سنا موظف به استیضاح رئیس‌جمهوری است اما مکانیسم خاصی برای التزام به آن تعیین نکرده است و همین باعث شده خیلی‌ها در واشنگتن این روزها اظهارات میچ مک‌کانل، رئیس جمهوری‌خواه مجلس سنا را زیر ذره‌بین قرار دهند.

چرا که او در راس اکثریت جمهوری‌خواه سنا، نشان داده از هر ابزاری برای حمایت از آقای ترامپ استفاده خواهد کرد و در صورت مشخص نبودن الزام قانونی، به راحتی تسلیم تقاضا و فشار دموکرات‌ها نخواهد شد. همان طور که در جریان رسیدگی به صلاحیت مریک گارلند، نامزد معرفی شده از سوی باراک اوباما برای عضویت در دیوان عالی، یک تنه ایستاد و نگذاشت چنین جلسه‌ای وجود خارجی به خود بگیرد.