حمله ترکیه به شمال سوریه؛ بی‌اعتنایی آنکارا به شرق و غرب

ارتش آمریکا در سال ۲۰۱۵ میلادی در حالی به یاری نیروهای مسلح کرد آمد که یک سوم شمال شرقی سوریه در تصرف داعش بود. حق نشر عکس Getty Images
Image caption ارتش آمریکا در سال ۲۰۱۵ میلادی در حالی به یاری نیروهای مسلح کرد آمد که یک سوم شمال شرقی سوریه در تصرف داعش بود.

شمار سربازان آمریکایی در سوریه حدود هزار تن برآورد می‌شد. نظامیانی که در شمال شرق سوریه تمرکز یافته و نقش پشتیبان یگان‌های مدافع خلق (YPG) را ایفا کردند. هزار سرباز در کشوری که جنگ چند گروه را علیه یکدیگر و همزمان علیه دولت مرکزی تجربه کرده، نباید قابل توجه باشد.

اما هراس از درگیری با ارتش آمریکا در سوریه و احتمال تحریک واشنگتن برای افزایش حضور نظامی‌اش، تاکنون پناهی برای نیروهای کرد بوده است.

ارتش آمریکا در سال ۲۰۱۵ میلادی در حالی به یاری نیروهای مسلح کرد آمد که یک سوم شمال شرقی سوریه در تصرف داعش بود. بسیاری پیروزی در برابر داعش را مرهون همین همیاری می‌دانند.

از دست رفتن این پشتیبانی در دوران پسا داعش، فرصتی است برای رجب طیب اردوغان تا به دغدغه بر سر خودمختاری کردها در همجواری کشورش پاسخ دهد. اردوغان که از عزم جزم خود برای "پاکسازی" در آن‌سوی مرز خبر داده، پیش‌تر شاهد بی‌عملی جامعه جهانی در برابر عملیات شاخه زیتون، حمله به عفرین در ژانویه ۲۰۱۸ بود.

بلافاصله پس از اعلام رسمی حمله چهارشنبه (نهم اکتبر) به شمال شرقی سوریه، زمزمه‌هایی از اروپا در مخالفت با آن شنیده شد. فرانسه و بریتانیا احتمالا درخواست می‌کنند تا شورای امنیت سازمان ملل متحد نشستی برگزار کند. پاسخ آنکارا قابل پیش‌بینی است؛ اهداف این عملیات در صدر فهرست "تروریستی" قرار دارند. چنان‌چه ترکیه پس از حمله به عفرین و در واکنش به چنین نشستی همین توجیه را مطرح کرد.

پاسخ آنکارا به نشست شورای امنیت درباره عملیات شاخه زیتون را می‌توان در یک عبارت خلاصه کرد؛ "دفاع از خویش". ترکیه با ارسال نامه‌ای با اشاره بند ۵۱ منشور سازمان ملل متحد، "امنیت ملی" خود را تحت "تهدید مستقیم" عنوان کرد.

حمله ژانویه ۲۰۱۸ ارتش ترکیه به عفرین بی‌پاسخ ماند و این در حالی بود که فقط دو سال از زمانی می گذشت که نیروهای کرد شهر را از داعش پس گرفته بودند. اردوغان با دشمنان داعش از جمله نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF) جنگید و گفت در پی داعش و پ ک ک بوده است.

رئیس جمهوری ترکیه برخلاف متحدان منطقه‌ای خود روسیه و ایران، از ابتدای جنگ داخلی سوریه بر شعار "اسد باید برود" پافشاری کرد. بشار اسد برخلاف این خواسته در قدرت باقی ماند. حالا اردوغان اگرچه شاهد سقوط حکومت سوریه نبوده ولی شاید در پی آن است تا با نادیده انگاشتن توافقات و قوانین بین‌المللی در مرزهای جنوبی ترکیه نشان دهد که مشروعیتی برای قدرت در دمشق قائل نیست.

توافق فراموش شده آدانا

ایران از آمادگی‌اش برای "کمک" کردن خبر داده ولی روشن نکرده که این کمکی به حکومت سوریه خواهد بود یا نیروهای کردی که نقش به سزایی در مبارزه با گروه داعش ایفا کردند. ترکیه هم در تامین امنیت مرزی‌اش با سوریه پیشینه یاری خواستن از ایران را نداشته بلکه گشت‌های مشترک مرزی‌اش با نیروهای آمریکایی بود.

دوشنبه شب و تنها ساعاتی پس از تهدید رئیس جمهوری ترکیه به حمله به شمال شرقی سوریه، وزیران خارجه ایران و ترکیه گفت‌وگویی تلفنی داشتند. وزارت خارجه ایران بامداد سه‌شنبه را با انتشار بیانیه‌ای در محکومیت "هرگونه" عملیات نظامی در مرزهای سوریه آغاز کرد.

آیا ایران نگران آغاز جنگی تازه است که منجر به استقرار ارتش ترکیه در مناطق شمالی سوریه شود؟ در این صورت مهمترین موضوع پیش روی ایران ایجاد موازنه‌ای در رابطه‌اش با آنکارا و متحد قدیمی‌اش دمشق است.

ایران توافق آدانا را به ترکیه یادآوری می‌کند و این در حالی است که ترکیه موافق سرنگونی حکومت بعث در سوریه است. آنکارا پیش‌تر همین توصیه را از کاخ کرملین هم ناشنیده گرفته بود.

زمستان سال گذشته ولادیمیر پوتین میزبان همتای ترک خود بود و یکی از مهمترین مباحث این دیدار یادآوری توافقی بود که در سال ۱۹۹۸ میلادی میان آنکارا و دمشق با نظارت تهران و قاهره به امضا رسید.

مسکو تلاش کرد تا بازگشت به این توافق را جایگزین طرح ایجاد منطقه امن حایل کند ولی موفق نشد.

بر اساس این توافق ارتش ترکیه می‌تواند شبه‌نظامیان حزب کارگران کردستان (PKK) را تنها تا عمق پنج کیلومتری شمال سوریه تعقیب کند.

حق نشر عکس Getty Images
Image caption آیا ایران نگران آغاز جنگی تازه است که منجر به استقرار ارتش ترکیه در مناطق شمالی سوریه شود؟

اکنون ترکیه برای عملیات محدود آماده شده و لحن رئیس جمهوری آمریکا هم از تهدید به "نابودی اقتصاد این کشور در صورت حمله" به خاطرنشان کردن عضویت ترکیه در سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) تغییر کرده است.

ترامپ که در پاسخ به تهدید اردوغان در توئیتی "هر حمله‌ای" را منجر به "نابود" کردن اقتصاد ترکیه دانسته بود، به سرعت لحنی آرام پیش گرفت و از ترکیه به عنوان "شریک تجاری" یاد کرد.

تصمیمی که ناگهانی نبود

اکنون که سربازان آمریکایی دو پایگاه در نزدیکی شهرهای تل ابیض و راس العین را در نزدیک مرز ترکیه ترک کرده‌اند، بسیاری از شوک ناشی از تصمیم دولت آمریکا سخن می‌گویند.

دونالد ترامپ از ابتدای رقابت بر سر مقام ریاست جمهوری منتقد حضور نظامیان آمریکا در خاورمیانه بود. او بارها به هزینه‌ای که این جنگ‌ها بر دوش ایالات متحده گذاشته اشاره کرده بود.

رئیس جمهوری ایالات متحده آمریکا دسامبر سال گذشته میلادی در توئیتی نوشت که داعش شکست خورده و به این ترتیب "تنها دلیل" حضور نیروهای آمریکایی در سوریه را منتفی دانست. همان زمان کاخ سفید برنامه خروج فوری سربازان آمریکایی را از سوریه تائید کرد. قرار بود این اتفاق در دوره‌ای ۳۰ روزه صورت بگیرد. برنامه ترک سوریه فقط محدود به نظامیان نبود بلکه وزارت خارجه آمریکا اعلام کرد که تمامی کارمندانش را ظرف ۲۴ ساعت از سوریه خارج می‌کند و کارکنان سازمان‌های غیردولتی هم باید این کشور را ترک کنند.

رئیس جمهوری آمریکا سال گذشته میلادی در جمع نیروهای پایگاه هوایی الاسد در عراق گفته بود: "از ابتدا روشن کرده بودم که ماموریت ما در سوریه گرفتن سنگرهای نظامی داعش بود. ما کشور را نمی‌سازیم. بازسازی سوریه نیازمند راه حل سیاسی است."

دونالد ترامپ از آوریل ۲۰۱۸ تاکنون با انتقادهایی جدی بر سر خواست خروج از سوریه رو به رو بوده و به نظر می‌رسد مخالفت‌های تیم مشاور امنیتی‌اش اگرچه در نهایت کارساز نبود اما اجرای این تصمیم را به تاخیر انداخت.

این مخالفت‌ها حول دو محور اصلی بوده است؛ خطر احیای داعش و ضربه به وجهه بین‌المللی و کمک به بی‌اعتمادی به سیاست خارجی آمریکا.

برای نمونه نیروهای دموکراتیک سوریه مدعی از دست دادن ۱۰ هزار تن از شبه نظامیانشان در جنگ با داعش هستند و اکنون آنان خود را در جبهه‌ای تنها یافته‌اند که آتش جنگ هنوز زبانه می‌کشد.

برخی هم نفوذ ایران را بهانه ادامه حضور سربازان آمریکا در شمال سوریه می‌دانستند. جان بولتون، مشاور وقت امنیت ملی کاخ سفید گفته بود "تا وقتی که ایران در سوریه باقی است آمریکا هم آنجا خواهد ماند."

از این رو ترامپ به نقش آفرینی آمریکا در جنگی پایان می‌‎دهد که نه تنها از نگاه او پایان یافته بلکه فرمان این دخالت را باراک اوباما در اوت ۲۰۱۴ میلادی داده بود.

ترامپ در دور تازه رقابتش بر سر مقام ریاست جمهوری، شکست داعش را به نام خود ثبت کرده و حالا هم به نظر می‌رسد برگ برنده تحقق وعده "بازگرداندن سربازان به خانه" را دست‌کم از سوریه در دست دارد.