آخرین برگ محمود عباس؛ بازی مرگ و زندگی تشکیلات خودگردان فلسطینی

حق نشر عکس Getty Images
Image caption اقدام اخیر محمود عباس می‌تواند تبعاتی دور از انتظار در پی داشته باشد

سرانجام محمود عباس، رئیس تشکیلات خودگردان فلسطین آخرین تیر در کمانش را پرتاب کرد و دستکم در حد حرف به یکی از تکراری‌ترین تهدیدهای سالهای اخیرش، جامه عمل پوشید: لغو تمامی توافق‌های فلسطینی‌ها با اسرائیل.

این اتفاق در واکنش به حکم دادگاهی در اسرائیل رخ داد که به تل‌آویو اجازه داد خانه‌های در حال ساخت فلسطینی‌ها را در سرزمین‌های فلسطینی که تحت کنترل تشکیلات خودگردان است، ویران کند.

اما ماجرای خانه‌هایی که ویران شدند - اگر چه در نوع خود اتفاق مهمی است و خشم بسیاری را در فلسطین برانگیخت - در واقع آخرین پر کاهی بود که پشت شتر را شکست. واکنش قابل توجه طرف فلسطینی نتیجه سلسله وقایعی است که مدتهاست آغاز شده و هر بار تشکیلات خودگردان فلسطینی را با مشکلات بزرگتری روبه‌رو کرده است.

با این حال هنوز پرسش‌های بزرگی درباره تصمیم اخیر فلسطینی‌ها وجود دارند که ظاهرا حتی خود تشکیلات خودگردان نیز پاسخ دقیق آنها را نمی‌داند. بر اساس خبری که خبرگزاری دولتی فلسطینیان (وفا) منتشر کرده، قرار است کمیته‌ای شکل عملیاتی اجرای تصمیم اخیر را بیابد.

واقعیت این است که حتی وجود تشکیلات خودگردان فلسطینی، خود نتیجه توافق معروف اسلو بین سازمان آزادیبخش فلسطین و اسرائیل است که در سال ۱۹۹۳ به دست آمد. آیا زمانی که آقای عباس گفت تمامی توافق‌ها لغو شده‌اند، این حکم شامل توافق اسلو نیز هست؟

توافق اسلو و رابطه این توافق با موجودیت تشکیلات خودگردان، تنها یکی از توافق‌هایی است که اگر به کلی نادیده گرفته شود، اوضاع را در سرزمین‌های فلسطینی زیر و رو خواهد کرد. آنچه که امروز به نام سرزمین‌های فلسطینی تحت کنترل تشکیلات خودگردان می‌شناسیم، در واقع جزیره‌های پراکنده‌ای از مناطقی هستند که در دریایی از مناطق تحت کنترل اسرائیل قرار دارند.

این وضعیت موجب شده تا ساختار اداری تشکیلات خودگردان به یک سری دفاتر ضعیف تبدیل شوند که برای اساسی‌ترین نیازهای شهروندان فلسطینی - مثلا برق - به همکاری مستقیم و بی‌واسطه با اسرائیل (چه در سطح بخش دولتی و چه بخش خصوصی) نیاز دارند و این همکاری‌ها نیز نتیجه توافق‌هایی است که میان دو طرف شکل گرفته است.

و از همه اینها مهم‌تر، توافق و همکاری فلسطین و اسرائیل یک کلیدواژه حیاتی دارد که زمانی خود محمود عباس آن را "مقدس" توصیف کرده بود: امنیت. همکاری امنیتی تشکیلات خودگردان فلسطینی با طرف اسرائیلی در این سالها نتیجه یک شبکه در‌هم‌تنیده حرفه‌ای است که برای منافع هر دو طرف، اهمیت قابل ملاحظه‌ای دارد.

در جریان این همکاری، فلسطینی‌ها همواره تلاش می‌کنند تا جلوی هرگونه خرابکاری و اقدام "تروریستی" علیه اسرائیل را بگیرند و در خنثی کردن خشونت‌های جدی به ماموران اسرائیلی کمک برسانند. و در مقابل اسرائیلی‌ها هم تشکیلات خودگردان فلسطینی را در برابر تهدیدهای حماس و سلول‌های وابسته به گروههای اسلامی مانند داعش، محافظت می‌کنند.

این همکاری‌ها به قدری برای دو طرف اهمیت دارد که در اوج دلخوری‌های فلسطینی‌ها و تیرگی روابط، نداف آرگومان، رئیس سازمان شین‌بت (یا شاباک، آژانس امنیت داخلی اسرائیل) در اکتبر ۲۰۱۸ به رام‌الله رفت و در منزل محمود عباس با او ملاقات کرد؛ ملاقاتی که در رسانه‌های اسرائیلی بازتاب قابل توجهی داشت.

حق نشر عکس Getty Images
Image caption تصویری از نیروی ویژه پلیس فلسطین که در سال ۲۰۱۰ تاسیس شد

این در حالی بود که از زمان به قدرت رسیدن دونالد ترامپ در کاخ سفید و فرستادن یک شخصیت هوادار شهرک‌سازی یهودیان در سرزمین‌های فلسطین (دیوید فریدمن) به عنوان سفیر آمریکا در اسرائیل، ابر‌هایی تیره بر روابط فلسطینی‌ها و اسرائیلی‌ها سایه انداخته بود و تل‌آویو نیز در رفتن به مسیری خلاف خواسته‌های فلسطینی‌ها، به اقداماتش سرعت بخشیده بود.

در نهایت انتقال سفارت آمریکا از تل‌آویو به بیت‌القدس، آب پاکی را بر روی دستان تشکیلات خودگردان فلسطینی ریخت و وضعیت از هر زمانی بحرانی‌تر شد.

اما همچنان محمود عباس و تشکیلات خودگردان از همکاری‌های امنیتی با اسرائیل روی برنگرداندند. در همین دوران بود که عباس گفت در "۹۹ درصد مسایل با شین بت" توافق نظر دارد و مشکل اصلی، همکاری‌های امنیتی نیست، بلکه "مشکل شخص بنیامین نتانیاهو است."

ادامه حمایت‌های دونالد ترامپ از سیاست‌های ضدفلسطینی بنیامین نتانیاهو از سویی و شایعات پراکنده درباره "معامله قرن" و نشانه‌هایی که شاید در این طرح از "کشور مستقل فلسطین" خبری نباشد، از سویی دیگر، روز به روز تشکیلات خودگردان را در بحرانی جدی‌تر فرو برد.

با فرارسیدن انتخابات اسرائیل، چرخش بنیامین نتانیاهو به سوی راست‌های افراطی از هر زمان دیگری بیشتر شد. او در این مدت موفق شد ضمیمه کردن بلندی‌های جولان به خاک اسرائیل را به تایید کاخ سفید ترامپ برساند. و تحت فشار احزاب راست افراطی، اجرای یک قانون جنجالی را شروع کند که به درآمد تشکیلات خودگردان ضربه‌ای قابل توجه می‌زد.

بر اساس توافق اسلو، مالیات سرزمین‌های فلسطینی توسط دولت اسرائیل جمع می‌شود و به تشکیلات خودگردان تحویل داده می‌شود. بر اساس قانون جدید که اجرایش از ماه فوریه سال ۲۰۱۹ آغاز شد، اسرائیل بخشی از این مالیات را که تشکیلات خودگردان از آن برای حمایت‌های اجتماعی از خانواده‌های زندانیان فلسطینی استفاده می‌کند، از مجموع رقم می‌کاهد و به فلسطین تحویل نمی‌دهد.

این رقم شامل دهها میلیون دلار است و محمود عباس بارها این قانون را عبور اسرائیل از خط قرمز فلسطینی‌ها توصیف کرده بود. او در زمان تصویب این قانون در پارلمان اسرائیل هم تهدید کرده بود که اگر این قانون اجرا شود، توافق‌ها را لغو می‌کند. قانون اجرا شد و برای چندمین بار محمود عباس تهدیدش را عملی نکرد.

در نهایت آنچه اخیرا رخ داد و بولدوزرهای اسرائیلی، ساخت و ساز فلسطینی‌ها را درون خاک فلسطین (درون همان جزیره‌هایی که در کنترل تشکیلات خودگردان هستند) ویران کردند، می‌توانست بار دیگر با برخورد سستی از سوی رام‌الله، در فهرست بلندبالای دلخوری‌هایش جای بگیرد. اما گویی این‌بار دیگر فلسطینی‌ها تصمیم گرفته‌اند به اقدامی قابل توجه دست بزنند؛ اقدامی که می‌تواند در صورت عمق بخشیدن به بحران، نتایجی کم‌سابقه (مانند فروپاشی تشکیلات خودگردان فلسطینی در شدیدترین حالت یا حتی آغاز یک انتفاضه دیگر) در پی داشته باشد.

اسرائیل پیشتر نشان داده که جلوگیری از یک انتفاضه جدید همیشه برایش یک اولویت مهم است. اما این روزها اعتماد به نفس تل‌آویو در برابر مساله فلسطین، از همیشه بیشتر است. نتانیاهو با کاخ سفید رابطه‌ای استثنایی دارد. و شطرنج منطقه در دنیای بعد از بهار عربی و پررنگ شدن خط‌کشی تیم ایران در برابر تیم عربستان، شرایط جدیدی خلق کرده که موجب شده تا اسرائیل خود را از هر زمان دیگری به دنیای عرب نزدیکتر احساس کند.

در چنین شرایطی است که محمود عباس بالاخره شمشیر داموکلس تهدیدهای همیشگی را بر سر روابط رام‌الله با تل‌آویو فرود آورده؛ شمشیری که دو لبه دارد و اگر اسرائیل را به عقب‌نشینی وادار نکند، می‌تواند تشکیلات خودگردان را با بحرانی بی‌سابقه روبه‌رو کند که حل و فصلش به تغییرات بزرگتری نیاز خواهد داشت.