آیا حمله آمریکا به عراق فتح بدون خونریزی عراق توسط ایران بود؟

به روز شده:  17:30 گرينويچ - دوشنبه 18 مارس 2013 - 28 اسفند 1391

حکومت ایران تمام تلاش و نفوذ خود را به کار می‌گیرد تا ائتلاف شیعیان عراق را با تمام اختلافاتش یکپارچه نگاه دارد

ده سال پس از حمله نیروهای ائتلاف به رهبری ایالات متحده آمریکا، عراق امروز در شرایطی کاملا شکننده به سر می‌برد. بی شک تنوع قومی و مذهبی این کشور و عدم توافق گروه های مختلف قومی- مذهبی در مورد هویت این کشور و شکل حکومت در آن عامل اصلی این بی ثباتی است.

این چند پارچگی مزمن در ده سال گذشته این فرصت را به قدرت های منطقه ای داده تا در پی افزایش نفوذ خود در این کشور مهم منطقه باشند. ایران همسایه شرقی عراق نیز از این قاعده مستثنی نیست.

بی تردید ایران از حمله به عراق و سرنگونی حکومت صدام حسین در سال ۲۰۰۳ منفعت فراوان برده است. با سقوط صدام حسین که به خود لقب نگهبان دروازه شرقی جهان عرب (در مقابل نفوذ فارس) داده بود، یکی از دشمنان قسم خورده ایران از معادله سیاسی در منطقه حذف شد.

بی تردید ایران از حمله به عراق و سرنگونی حکومت بغداد در سال ۲۰۰۳ منفعت فراوان برده است. با سقوط صدام حسین که به خود لقب نگهبان دروازه شرقی جهان عرب (در مقابل نفوذ فارس) داده بود، یکی از دشمنان قسم خورده ایران از معادله سیاسی در منطقه حذف شد.

حکومت عمدتا سنی صدام نه تنها به عنوان مانع آنچه اهداف توسعه طلبانه ایران در سرزمین‌های عربی خوانده می شد، به شمار می‌آمد، که یکی از موانع اصلی در راه گسترش تشیع در منطقه نیز خوانده می شد. از این رو بود که با وجود اختلافات عمیق حکومت عربستان سعودی با نظام صدام که ریشه در اشغال کویت توسط عراق در سال ۱۹۹۰ داشت، حاکمان این کشور اشتیاق زیادی به سرنگونی صدام حسین نشان ندادند. و باز به همین دلیل است که ده سال پس از سقوط صدام، روابط عربستان سعودی با حکومت عمدتا شیعه عراق بسیار سرد است.

بسیاری از حکام منطقه حکومت فعلی عراق را عاملی جهت نفوذ سیاسی-عقیدتی ایران در منطقه می دانند. نزاع شیعه-سنی در عراق این امکان را به ایران داده است تا نفوذ خود بر گروه های شیعه عراق را حفظ و حتی در مواردی گسترش دهد.

در منطقه‌ای که برای سال ها در آتش فرقه گرایی می‌سوزد، برای گروه‌های سیاسی در کشور‌های چند فرقه‌ای چون عراق پیوستن به یکی از دو جبهه سنی یا شیعه ناگزیر می‌نماید. از این رو گروه‌های سنی عراق دست به دامان کشورهایی چون عربستان، قطر و ترکیه می‌شوند که به طرق مختلف به این گروه ها و احزاب کمک می‌کنند. گروه های شیعه هم که از دیر باز و در دوره تبعید در زمان صدام حسین روابط بسیار نزدیکی با ایران برقرار کرده بودند، در دوران پس از صدام سعی در تقویت این ارتباطات داشته‌اند.

در روزهای جنگ داخلی در سال‌های ۲۰۰۴ تا ۲۰۰۸ گروه های شیعه عراق، ایران را به عنوان عمق استراتژیک خود در نظر گرفته بودند.

مرزهای گسترده ایران با مناطق شیعه نشین عراق و نزدیکی مناطق شهری عراق و ایران رفت و آمد انسان و اسلحه را بسیار آسان کرده است

مرزهای گسترده ایران با مناطق شیعه نشین عراق و همچنین نزدیکی مناطق شهری عراق و ایران در دو سوی این مرزها رفت و آمد انسان و اسلحه را بسیار آسان کرده بود. گفته می شد که سلاح و نیروهای آموزش یافته عراقی (که در ایران آموزش می دیدند) عمدتا برای حمله به نیرو های ائتلاف به کار برده می‌شود ولی در موارد زیادی بر ضد نیروهای مسلح سنی نیز استفاده می شد.

گذشته از آن شیعه‌های عراق به خوبی آگاه بودند که نزدیکی آنان به ایران برای بقای آنها حیاتی است به خصوص اگر سناریوی محتمل تجزیه عراق به حقیقت می‌پیوست.

از سوی دیگر ایران نیز عراق را به عنوان بخشی ازعمق استراتژیک خود می شمرد. تشکیل هلال شیعه که منطقه ایران تا لبنان را در بر می‌گیرد (اصطلاحی که اولین بار توسط پادشاه اردن برای هشدار به کشورهای سنی منطقه و البته کشور های غربی به کار برده شد) تنها با همپیمانی حکومت عمدتا شیعه عراق با ایران امکان پذیر است.

اهمیت عراق برای ایران زمانی بیشتر آشکار می‌شود که بدانیم ترکیه دیگر گذرگاه احتمالی بین ایران و سوریه علنا به جبهه سنی منطقه پیوسته است و سعی دارد جایگاه کلیدی در این جبهه برای خود دست و پا کند.

هم اکنون و در بحبوحه جنگ داخلی سوریه که کاملا صبغه‌ای مذهبی به خود گرفته، عراق به نقطه عبور استراتژیکی بین ایران و هم پیمان دیرینش، حکومت عمدتا علوی سوریه تبدیل شده است. اهمیت عراق برای ایران زمانی بیشتر آشکار می‌شود که بدانیم ترکیه دیگر گذرگاه احتمالی بین ایران و سوریه علنا به جبهه سنی منطقه پیوسته است و سعی دارد جایگاه کلیدی در این جبهه برای خود دست و پا کند.

از این روست که حکومت ایران تمام تلاش و نفوذ خود را به کار می‌گیرد تا ائتلاف شیعیان عراق را با تمام اختلافاتش یکپارچه نگاه دارد. این ائتلاف که حکومت نوری مالکی از دل آن برخواست به اعتراف بسیاری از اعضای آن با فشار و نفوذ ایران به حیات خود ادامه می‌دهد.

در جریان مذاکرات برای تشکیل حکومت فعلی در عراق که در سال ۲۰۱۰ میلادی برای ماه‌ها در جریان بود، اختلافات عمیق مقتدی صدر با نوری مالکی باعث شد تا آقای صدر به فکر ائتلاف با گروه عمدتا سنی العراقیه جهت تشکیل حکومت بیافتد. فشار های سنگین ایران باعث شد که مقتدی صدر که در آن زمان در شهر قم ایران سکونت داشت تن به نخست وزیری نوری مالکی بدهد و بدین وسیله یکپارچکی ائتلاف شیعه عراق تضمین شود.

اختلافات عمیق مقتدی صدر از روحانیون با نفوذ شیعه با نوری مالکی؛ نخست وزیر باعث شد آقای صدر به فکر ائتلاف با گروه عمدتا سنی العراقیه بیفتد

مقتدی صدر در ادامه بارها عدم رضایت خود را از حکومت مالکی ابراز داشت و حتی در اواخر سال گذشته میلادی به همراه گرو های سیاسی سنی و کرد سعی در استیضاح آقای مالکی داشت. این بار نیز ایران برای جلوگیری از این استیضاح به صحنه آمد، زیرا رفتن آقای مالکی را به نفع گرو های سنی می دید، گروه‌هایی که آشکارا مخالفت و خشم خود را از حضور ایران در صحنه سیاسی عراق ابراز می‌دارند. این مخالفت تا به آن جا پیش می‌رود که حتی برخی از تظاهرکنندگان در استان های سنی نشین عراق تهدید کرده بودند که با حرکت به سوی بغداد حکومت عراق، که به گفته آنها دست نشانده ایران است را برکنار می‌کنند.

اهمیت حوزه علمیه نجف برای ایران

حضور ایران در عراق فقط محدود به حوزه های سیاسی و امنیتی نمی شود.

ایران در حال برنامه ریزی برای حضور در حوزه علمیه نجف در دوران پس از آیت الله سیستانی است. آیت الله سیستانی که لقب مرجع بزرگ نجف را دارد، ۸۳ ساله است. این مرجع شیعه به مخالفت با مکتب قم و بخصوص نظریه ولایت فقیه مشهور است.

نفوذ گسترده این شخصیت دینی در میان شیعیان عراق، نشان دهنده اهمیت و ثقل حوزه علمیه نجف در صحنه سیاسی عراق است. اگر چه آیت الله سیستانی رجال دین را از دخالت مستقیم در سیاست و بخصوص پذیرفتن پست های اجرایی در حکومت نهی می‌کند ولی نفوذ کلام او در مسائل کلان سیاسی واضح است.

جمهوری اسلامی ایران و با آگاهی کامل از اهمیت نقش حوزه نجف در حال برنامه ریزی برای حضور آیت الله های نزدیک به ایران همچون آیت الله شاهرودی -رئیس سابق مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق در ایران و همچنین رئیس سابق قوه قضائیه ایران- در صحنه مذهبی و به تبع آن سیاسی عراق است. افتتاح دفاتر این آیت الله نزدیک به رهبر ایران و پرداخت شهریه به طلبه‌های حوزه نجف در کنار پخش عکس های وی در عراق نشان از برنامه های بلند مدت جمهوری اسلامی در عراق دارد.

حتی اگر آیت الله های معتقد به مکتب قم همچون آیت الله شاهرودی نتوانند پس از آیت الله سیستانی به عنوان مرجع بزرگ نجف انتخاب شوند، حداقل می‌توانند در معادلات عقیدتی کنونی این حوزه خلل ایجاد کنند تا کفه توازن که هم اکنون کاملا به نفع مکتب نجف است به تدریج به سوی نظریه ولایت فقیه سوق یابد.

حضور ایران در اقلیم کردستان

اگر چه نفوذ ایران در میان احزاب کرد به مراتب کمتر از نفوذ آن در میان احزاب شیعه است، ولی روابط تاریخی و همچنین تمایل احزاب کرد حاکم بر کردستان عراق به اجتناب از خشمگین کردن ایران باعث شده تا ایران در میان احزاب کرد نیز از نفوذی قابل ذکر برخوردار باشد.

در عراق غیر عرب و در اقلیم کردستان نیز حضور ایران آشکار است.

روابط تاریخی ایران با گروه های مختلف کرد به خصوص اتحادیه میهنی کردستان به رهبری جلال طالبانی، رئیس جمهور عراق، جای پای ایران را در کردستان نیز باز کرده است. اگر چه نفوذ ایران در میان احزاب کرد به مراتب کمتر از نفوذ آن در میان احزاب شیعه است، ولی روابط تاریخی و همچنین تمایل احزاب کرد حاکم بر کردستان عراق به اجتناب از خشمگین کردن ایران باعث شده تا ایران در میان احزاب کرد نیز از نفوذی قابل ذکر برخوردار باشد.

مجموع دلایل ذکر شده در بالا بسیاری از ناظران را بر آن داشت تا حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ را به مثابه فتح بدون خونریزی عراق توسط ایران قلمداد کنند. اگر چه این نگاه تندروانه به نظر می‌رسد، ولی نباید این نکته را از نظر دور داشت که نقشه سیاسی عراق پس از ۲۰۰۳ به گونه‌ای کشیده شده که هیچ ناظری توانایی انکار نفوذ گسترده ایران در صحنه های مختلف عراق را ندارد.

موضوعات مرتبط

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.