Ma la soo afjaray Khilaafkii dowladda dhexe iyo maamul goboleedyada?

.
Image caption Guddoomiyaha aqalka sare

Mas'uuliyiinta Maamul goboleedka Jubaland ayaa ka soo horjeestay hadalkii shalay ka soo yeeray guddiga aqalka sare ee loo xil saaray xallinta khilaafka dowladda dhexe iyo maamul goboleedyada, kuwaasi oo ku dhawaaqay in la soo afjaray khilaafka.

Natiijada ay shaaciyeen guddiga waanwaanta ka dhex waday labada dhinac ayaa u muuqatay hadal aad loo sugayay , hase ahaatee waxaa su'aalo badan la iska weydiinayay in cid walba ay ku qanacsantahay.

Isla shalayba waxaa soo baxday in maamulka Jubaland uusan la dhacsaneyn mowduuca guud ee bayaanka ay soo saareen guddiga aqalka sare o in muddo ah ba ku howlanaa sidii xal loogu heli lahaa ismariwaaga muddada dheer soo jiitamayay.

Wasiiru dowlaha madaxtooyada Jubaland Xirsi Jaamac Gaani oo shalay warbaahinta kula hadlay magaalada Kismaayo ayaa sheegay in guddigu ay shaqo wanaagsan qabteen, balse aan wali la gaarin xal rasmi ah oo heshiis horseeda.

"War-murtiyeedkan waa bilow fiican oo sheegaya in wada hadal la furi doono, laakiin looma fasiran karo in la soo afjaray ama la dhammeeyay waxyaabihii la isku khilaafsanaa. Dabcan guddiga aqalka sare wuxuu tagi doonaa xarumaha dowlad goboleedyada, halkaas oo ay wada hadal kala sameyn doonaan arrimaha la isku hayo lana rajeynayo in qodobbada ay dowladda Soomaaliya fareen iney fuliso mooyee kuwa kale ay kala hadlaan dowlad goboleedyada ayna dhammeeyaan" ayuu yiri.

Gaani ayaa sidoo kale sheegay inuu jiray walaac ay ka qabeen sida ay heshiisyada ku hir gali karaan.

"Waa rajo fiican, wax badan ayaan raadineynay cid damaanad qaadda oo arrintan dhexdhexaad ka noqon karta, maadaama dowladda federaalka aysan meesha kasoo qaadin heshiis kasta oo la galo".

Lahaanshaha sawirka SBC
Image caption Qaar kamid ah madaxda maamul goboleedyada

Maxa yihiin tabashooyinka dowlad goboleedyada ee ay soo gudbiyeen guddiga aqalka sare?

War-murtiyeedka ay shalay soo saareen guddiga aqalka ayaa lagu xusay ilaa 12 cabasho oo ay qabaan dowlad goboleedyada qeybta ka ah federaalka Soomaaliya.

8 ka mid ah tabashooyinka ayaa ah kuwo ay si wada jir ah u wadaagaan afarta maamul goboleed ee kala ah Puntland, Jubaland, Koonfur Galbeed iyo Galmudug, halka 4 kalena ay yihiin kuwo ay mid mid u qabaan.

Tabashooyinka ay isla qabaan ayaa kala ah:

1-in la dedejiyo dhameystirka dastuurka federaalka.

2-in la billaabo dhismaha ciidanka qaranka iyo sugidda amniga.

3-in la dhiso guddiga garsoorka qaranka iyo in dib loo habeeyo waaxda garsoorka.

4-In loo howl-galo dib u heshiisiinta iyo midnimada qaranka.

5-In laga heshiiyo hannaanka doorashada guud ee 2021-ka iyo dhismaha xisbiyada.

6-In la xoojiyo nidaamka federaaleynta, siyaasad ahaan iyo dhaqaale ahaanba.

7-In la mideeyo qorshaha qaran ee la xiriira wax qeybsiga, mashaariicda iyo dhaqaalaha.

8-In aan la fara galin doorashooyinka dowladda dhexe iyo maamul goboleedyada.

Sidoo kale qodobbada u gaarka ah mid kasta oo ka mid ah maamul goboleedyada ayaa kala ah in:

  • Jubaland ay dooneyso taageeridda ciidamada daraawiishta ee dhanka tayada iyo sugidda ammaanka.
  • Koonfur Galbeed ay dooneyso in lagala shaqeeyo sugidda amniga
  • Puntland ay dooneyso taageeridda ciidanka xoogga dalka, qeybta Puntland ee xagga mushaarka, tababarka iyo qalabka.
  • Galmudug ayaa dooneysa in lala dhiso ciidamo iyo in laga caawiyo dagaalka ka dhanka ah Al Shabaab.

Xal ma loo helay khilaafka?

Xubnaha guddiga aqalka sare ayaa shalay sheegay in wadada loo xaaray kulan ay heshiis ku kala saxiixanayaan labada dhinac, hase ahaatee dad badan ayaa wali u arka in arrintu aysan wali bislaanin, maadaama durba qaar ka mid ah maamul goboleedyada, gaar ahaan maamulka Jubaland uu ka fal celiyay kuna tilmaamay mid aan xal toos ah laga gaarin.

Sidoo kale waxaa maanta warsaxaafadeed ku saabsan warmurtiyeedkii shalay ka soo baxay Aqalka Sare soo saaray golaha iskaashiga maamul goboleedyada oo ay hadda isugu soo hareen saddexda maamul ee kala ah Jubaland, Galmudug iyo Puntland.

Image caption Madaxweyne Xaaf

Warsaxaafadeedkan oo uu ku saxiixnaa guddoomiyaha golahaasi Axmed Ducaale Geelle Xaaf, oo ah madaxweynaha Galmudug, ayaa lagu yiri: "Golaha iskaashiga dowlad goboleedyada Soomaaliyeed (GIDG), isagoo tixraacaya warmurtiyeedkii uu soo saaray Aqalka Sare ee Baarlamaanka Federaalka Soomaaliyeed kuna taariikheysnaa 24-kii Nofember 2018, kuna saabsanaa xal u helidda khilaafka u dhexeeya Dowladda Federaalka iyo Dowlad Goboleedyada.

Haddaba, Golaha iskaashiga dowlad goboleedyada Soomaaliyeed (GIDG), isagoo tixraacaya dadaalka uu muujiyay Aqalka sare ee BFS, asagoo gudanaya waajibaadkiisa dastuuriga ah, uu ugu kuur galay halka uu salka ku hayo khilaafka soo kala dhex galay dowladda federaalka iyo dowlad goboleedyada, wuxuu si kalsooni ku jirto u soo dhaweynayaa dedaalka iyo mowqifka uu qaatay Aqalka Sare ee BFS, taasi oo ah awoodda uu siinayo dastuurka, si ay dowlad goboleedyada u helaan matalaad dhab ah ee hannaanka federaalka.

Goluhu wuxuu diyaar u yahay inuu kala shaqeeyo aqalka sare ee BFS sidii xal loogu heli karo khilaafka jira oo salka ku haya sidii loo fulin lahaa wixii lagu ballamo oo ah dan Soomaaliyeed".

Ilaa iyo hadda ma jiro wax war ah oo ka soo baxay dhanka mas'uuliyiinta dowladda federaalka, oo ay mowqifkooda ku muujinayaan.

Khilaafka maamul goboleedyada iyo dowladda dhexe oo ahaa mid dhowr soo noqnoqday ayaa gaaraya halkii ugu sareysay, waxayna labada dhinac ay hadallo kulul isku marsiinayeen warbaahinta.

Mowduucyada la xiriira